Văn học dân gian (VHDG) từ cội nguồn bao giờ cũng phát sinh từ một làng, một mường bản cụ thể. Quá trình giao thoa văn hóa trong phạm vi một vùng hay một bộ tộc hoặc giữa các dân tộc đan xen quần tụ đã tạo dựng, tích hợp thành vốn VHDG của một địa phương. Cái vốn đó lại do những điều kiện địa lý lịch sử và sự vận động xã hội nhất định trong quá trình hoàn thành và phát triển Nhà nước và cộng đồng quốc gia dân tộc và tiếp thụ lẫn nhau, hòa nhập vào nhau trở nên phong phú về nội dung, bền vững về phong cách, đa dạng về sắc thái. Đó chính là giá trị có ý nghĩa nền tảng tinh thần thống nhất trong đa dạng.
Trang 1Ngày soạn: 18/10/2020
Tiết 29: CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA PHƯƠNG:
VÀI NÉT VỀ VĂN HỌC THÁI NGUYÊN
A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
1/ Kiến thức:
- Hiểu được khái quát sự phát triển, tồn tại của văn học tỉnh Thái Nguyên trong
sự phát triển chung của văn học nước nhà
2/ Kĩ năng:
- Tiến trình thể loại và những đặc điểm cơ bản
3/ Thái độ:
- Giáo dục học sinh có ý thức: Văn học dân gian Thái Nguyên là kho báu về trí tuệ, tâm hồn, tình cảm thẩm mĩ cao đẹp và phong phú của dân tộc Thái Nguyên Để từ đó thêm yêu quê hương đất nước mình
4/Định hướng phát triển năng lực:
- Năng lực giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo
- Năng lực tự quản, năng lực tổng hợp, năng lực sử dụng Tiếng Việt
B
CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1.Giáo viên : Nghiên cứu tài liệu, lên kế hoạch dạy học.
2 Học sinh : Đọc và chuẩn bị bài theo câu hỏi.
C TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
1-Ổn định tổ chức:
Ngày: 6A5
Ngày: 6A11
2-Kiểm tra bài cũ:
- Kiểm tra sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho môn học của học sinh
- Kiểm tra sự chuẩn bị bài của học sinh
3 Tiến trình bài dạy:
Trang 2*Hoạt động 1: Khởi động
- Mục tiêu: Tạo tâm thế gây hứng thú cho học sinh vào bài.
- Phương pháp: Nêu vấn đề, giải quyết vấn đề….
- Thời gian: 3 phút.
? kể tên các nhà văn, nhà thơ và ác tác phẩm của địa phương mình mà em biết?
* Hoạt động 2: Hình thành kiến thức
- Mục tiêu:HS nắm: Hiểu được khái quát sự phát triển, tồn tại của văn học tỉnh Thái Nguyên
trong sự phát triển chung của văn học nước nhà
- Phương pháp: Thuyết trình,vấn đáp gợi mở.
- Thời gian: 30 phút
Hoạt động giáo viên và học sinh Nội dung cần đạt
Hs đọc tài liệu.
? Văn học dân gian (VHDG) từ cội nguồn ở đâu?
Văn học dân gian (VHDG) từ cội nguồn bao giờ cũng phát
sinh từ một làng, một mường bản cụ thể Quá trình giao thoa
văn hóa trong phạm vi một vùng hay một bộ tộc hoặc giữa các
dân tộc đan xen quần tụ đã tạo dựng, tích hợp thành vốn
VHDG của một địa phương Cái vốn đó lại do những điều kiện
địa lý - lịch sử và sự vận động xã hội nhất định trong quá trình
hoàn thành và phát triển Nhà nước và cộng đồng quốc gia dân
tộc và tiếp thụ lẫn nhau, hòa nhập vào nhau trở nên phong phú
về nội dung, bền vững về phong cách, đa dạng về sắc thái Đó
chính là giá trị có ý nghĩa nền tảng tinh thần thống nhất trong
đa dạng
Văn học dân gian Thái Nguyên (VHDG) từ cội nguồn ở
đâu?và phạm vi vùng văn hóa Thái Nguyên?
VHDG Thái Nguyên là tổng giá trị VHDG của các thành phần
dân tộc anh em đã từng cộng cư và quần tụ từ trước cả khi
Thái Nguyên có địa danh hành chính là bộ Vũ Định thời Hùng
Vương Trải qua các biến thiên lịch sử gắn với mỗi thời đại:
khi thu hẹp châu Thái Nguyên chỉ là một huyện Đồng Hỷ (thời
Lý), khi mở rộng trấn Thái Nguyên lại bao gồm cả phủ Cao
Bằng (thời Hậu Lê), khi tách ra thì một phủ Thông Hóa cũng
được đổi thành một tỉnh Bắc Cạn (thời Pháp thuộc)….Tuy vậy,
A KHÁI QUÁT VĂN HỌC DÂN GIAN THÁI NGUYÊN
I Khái niệm văn học dân gian Thái Nguyên và phạm
vi vùng văn hóa Thái Nguyên
- VHDG Thái Nguyên là
tổng giá trị VHDG của các thành phần dân tộc anh
Trang 3dù sao địa giới cũng chỉ là vấn đề lịch sử hành chính, còn lịch
sử văn hóa truyền thống trong đó có VHDG thì rõ ràng không
thể đặt gọn vào một khuôn khổ có tính xác định trong từng thế
kỷ
? Kể tên các tác phẩm tiêu biểu của Thần thoại Thái
Nguyên ?
-Sự tích các dân tộc Tày, Nùng, Mèo, Dao là anh em.
? Kể tên các tác phẩm tiêu biểu của Truyền thuyết Thái
Nguyên ?
- Giếng Dội, Núi Xem, Núi Văn, Núi Võ, Vực Ách, Gò Chùa
(Đại Từ) Đồi Vua Mọc, Đá Miếu Nữ Tướng (Phú Lương)…
Trong đó có nhiều mẫu kể ở Phú Lương, Đại Từ, Phú Bình,
Phổ Yên như: Sự tích Đền Cô Thắm, Sự tích Miếu Nữ Tướng,
Sự tích Gò Chúa Chỏm, Sự tích Núi Cô Tiên, Núi Đong
Quân……đều chứa đựng khá nhiều mô - típ truyền thuyết dân
tộc Kinh
?Kể tên các tác phẩm tiêu biểu của Cổ tích Thái Nguyên ?
Sự tích Thôm Tòong (Ao Đồng) ở Phú Bình, Sự tích Ruộng
Thác Đao (Dải lụa đào) ở Đại Từ…đến những mẫu kể chuỗi
xích liên hoàn như Tua Tềnh và Tua Nhì (kiểu Tấm Cám) ở
Định Hóa Sự tích thi gào to, Sự tích giống ếch lưng gù.
?Kể tên các tác phẩm tiêu biểu của Truyện thơ Thái
Nguyên ?
- Người Tày đọcTống Trân Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc
Hoa bằng tiếng Kinh như của chính tộc người mình.
? Em hãy nêu hiểu biết của mình về ca dao Thái Nguyên?
Ca dao hiểu theo nghĩa rộng bao gồm các thể loại hát dân ca
trong đời sống dân gian các dân tộc Thái Nguyên: gầu plênh
(hát giao duyên), gầu xống (hát cưới xin), gầu tú dua (hát mồ
côi), gầu tuờ (hát cúng ma)…của người H'mông ở Đồng Hỷ,
phong slư (thơ tình yêu dân gian), sli lượn (hát trữ tình) của
người Tày Nùng ở Võ Nhai Hàng loạt bài sli lượn Thái
Nguyên cho thấy sự giao thoa mạnh mẽ giữa hai nền văn hóa
II Tiến trình thể loại và những đặc điểm cơ bản
1 Loại hình tự sự dân gian
- Thần thoại Thái Nguyên
- Truyền thuyết Thái Nguyên
- Cổ tích Thái Nguyên
-Truyện ngụ ngôn và truyện
cười Thái Nguyên
- Truyện thơ Thái Nguyên
2 Loại hình trữ tình dân gian
- Ca dao
Trang 4Kinh - Tày, từ địa danh, ngôn ngữ đến cung cách phô diễn tình
cảm
? Em hãy nêu hiểu biết của mình về Tục ngữ Thái Nguyên?
Tục ngữ Thái Nguyên có đủ các nhánh, nếu xem xét nó trong
sắc thái nghệ thuật biểu diễn của các dân tộc anh em Tục ngữ
Tày - Nùng, tục ngữ H'mông - Dao, tục ngữ Sán Dìu, tục ngữ
Cao Lan, Sán Chí…ở thể loại này, có thể thấy rõ những giá trị
đặc sắc trong ngôn ngữ văn hóa đặc thù
? Em nhận xét về văn học dân gian Thái Nguyên?
-Văn học dân gian Thái Nguyên là kho báu trí tuệ, tâm hồn,
tình cảm thẩm mỹ cao đẹp và phong phú của nhân dân các dân
tộc Thái Nguyên Trước hết, nó biểu hiện sự tích tụ văn minh
Thái Nguyên ngàn năm trên các vùng đất cổ, trong khu vực lan
tỏa của nền văn hóa Thần Sa
- VHDG Thái Nguyên là một nguồn mạch tạo dựng nền
VHDG Việt Nam thống nhất trong đa dạng
Hs đọc tài liệu
? Em hãy trình bày về Tiến trình phát triển văn học Thái
Nguyên từ Cách mạng tháng Tám đến nay?
?Nêu nhận xét khái quát về tiến trình phát triển của văn học
Thái Nguyên
? Em hãy nêu hiểu biết của mình về Văn xuôi Thái Nguyên?
- Trong kháng chiến chống Pháp và thời kì đầu của hòa bình
lập lại, nhân vật tiểu thuyết và truyện ngắn của các nhà văn
thường là anh lính cụ Hồ, những người nông dân miền núi đi
theo cách mạng…
Suốt một thời gian dài sau đó, người công nhân, nông dân,
người lính luôn là nhân vật trung tâm trong văn xuôi Thái
Nguyên Những tác phẩm văn xuôi trong thời kỳ này có lối
viết đơn giản, xuôi chiều, ít cá tính
- Khoảng những năm 1980 trở lại đây, ở Thái Nguyên, mà bắt
đầu từ nhà văn Vi Hồng, cuộc sống tâm hồn con người miền
- Tục ngữ
III Kết luận
- Văn học dân gian Thái Nguyên là kho báu trí tuệ, tâm hồn, tình cảm thẩm mỹ cao đẹp và phong phú của nhân dân các dân tộc Thái Nguyên
B VĂN HỌC THÁI NGUYÊN TỪ CÁCH MẠNG THÁNG TÁM ĐẾN NAY
I Tiến trình phát triển
II.Những đặc điểm cơ bản
1 Văn xuôi
- Các cây bút văn xuôi Thái Nguyên, dù ít dù nhiều, dù thành công hay chưa thành công, đều đã bắt đầu có những chuyển động nhất định trong bút pháp, trong phương pháp, trong quan niệm về hiện thực….và đã
có những thành tựu nhất
Trang 5núi đã được miêu tả một cách phong phú, sâu sắc, đa dạng.
Với sự vận dụng tối đa vốn văn hóa dân gian, Vi Hồng đã sáng
tạo và khởi xướng một cách viết mới về miền núi, mà có nhà
văn đã nhận định đó là cách viết "Hiện đại hóa dân gian" Sau
này, không ít các nhà văn người dân tộc ở Thái Nguyên và Việt
Bắc ảnh hưởng Vi Hồng một cách sâu sắc và có hiệu quả
- Từ cuối thế kỉ XX bước sang thế kỉ XXI, trước làn sóng hội
nhập toàn cầu, trong sự tiếp nhận các lí thuyết văn học hiện đại
của thế giới, văn xuôi Thái Nguyên tuy còn nhiều hạn chế,
nhưng cũng không nằm ngoài xu thế chung ấy
? Em hãy nêu hiểu biết của mình về Thơ Thái Nguyên?
- Vào khoảng vài chục năm đầu kể từ khi hòa bình lập lại, nếu
coi các nhà thơ Nông Quốc Chấn, Bàn Tài Đoàn, Cầm
Giang…là những người đã sống và hoạt động lâu năm ở Thái
Nguyên là các nhà thơ của xứ Thái, thì có thể nói, thời kỳ này
đã đánh được một dấu son khá rực rỡ cho phon trào thơ tỉnh
nhà
- Vào đầu thế kỉ XXI thơ Thái Nguyên mới thực sự nổi bật khi
một số tác giả có ý thức tìm tòi và đổi mới thơ Có thể nhận
định, thơ Thái Nguyên thế kỉ XXI đã có sự đổi về chất
? Em nhận xét về văn học Thái Nguyên từ Cách mạng tháng
Tám đến nay?
Hơn một nửa thế kỉ đối với tiến trình văn học của một địa
phương không phải là quá dài Hơn nữa, Thái Nguyên vốn là
một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, cách mạng, là nơi hội
tụ của nhiều dân tộc, nhiều vùng miền, mang nhiều nét đặc
trưng về kinh tế, văn hóa, phong tục, tập quán, ngôn
ngữ….chắc chắn văn học không thể phản ánh đầy đủ và sâu
sắc trên mọi bình diện cuộc sống
- Nhưng chắc chắn có thể khẳng định là văn học Thái Nguyên,
đến ngày hôm nay, đã đủ sức hòa nhập vào tiến trình văn học
Thái Nguyên đương đại
định
2 Thơ
-Từ những thành quả của thơ Thái Nguyên trong nhiều năm trở lại đây và đặc biệt là
từ số không nhiều các tác giả thơ vừa nêu trên, ta có thể nhận định: Thơ Thái Nguyên đang trên đà đổi mới và phát triển
III Kết luận
- Văn học Thái Nguyên là kho báu trí tuệ, tâm hồn, tình cảm thẩm mỹ cao đẹp và phong phú của nhân dân các dân tộc Thái Nguyên
-Điều chỉnh, bổ sung:
*Hoạt động 3: Luyện tập
Trang 6- Mục tiêu: Củng cố lại kiến thức giúp học sinh khắc sâu kiến thức.
- Phương pháp: Nêu vấn đề, giải quyết vấn đề, giảng giải….
- Thời gian: 10 phút.
? Sự phát triển của văn học viết Thái Nguyên qua các giai đoạn cụ thể Kể tên một số thể loại, tác giả và tác phẩm tiêu biểu?
*Hoạt động 4: Vận dụng
- Mục tiêu: Sử dụng kiến thức vừa học để làm bài tập.
- Phương pháp: Nêu vấn đề, giải quyết vấn đề, giảng giải….
- Thời gian: phút.
Câu hỏi: Nêu nhận xét khái quát về tiến trình phát triển của văn học Thái Nguyên.
*Hoạt động 5: Tìm tòi mở rộng
- Mục tiêu: Sử dụng kiến thức vừa học để ứng dụng vào thực tế.
- Phương pháp: Nêu vấn đề, giải quyết vấn đề, giảng giải….
- Thời gian: phút.
Câu hỏi: 1 Em có suy nghĩ gì về ý kiến: “Văn học dân gian Thái Nguyên là kho báu về trí tuệ, tâm hồn, tình cảm thẩm mĩ cao đẹp và phong phú của dân tộc Thái Nguyên”?
4.Củng cố: GV hệ thống bài
5 Dặn dò : HDVN: - Nắm vững bài
- Hoàn thành các bài tập còn lại
- Chuẩn bị bài: Chỉ từ
****************************************************************
Ngày soạn: 19/10/2020
Tiết 30: CHỈ TỪ
A.MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
1 Kiến thức :
- Khái niệm chỉ từ :
+ Nghĩa khái quát của chỉ từ
+ Đặc điểm ngữ pháp của chỉ từ
Trang 7- Khả năng kết hợp, chức vụ ngữ pháp của chỉ từ
2 Kĩ năng- Nhận diện được chỉ từ
- Sử dụng chỉ từ khi núi và viết
3 Thái độ
- Sử dụng đúng chỉ từ
4.Định hướng phát triển năng lực:
- Năng lực giải quyết vấn đề,tư duy sáng tạo
- Năng lực tự quản,năng lực tổng hợp, năng lực sử dụng Tiếng Việt
B
CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1.Giáo viên : Nghiên cứu tài liệu,lên kế hoạch dạy học theo chuẩn kiến thức kỹ năng.
2 Học sinh : Đọc và chuẩn bị bài theo câu hỏi.
C TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
1-Ổn định tổ chức:
Ngày: 6A5 Ngày: 6A11
2-Kiểm tra bài cũ:
- Kiểm tra sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho môn học của học sinh
- Kiểm tra sự chuẩn bị bài của học sinh
3 Tiến trình bài dạy:
*Hoạt động 1: Khởi động
- Mục tiêu: Tạo tâm thế gây hứng thú cho học sinh vào bài.
- Phương pháp: Nêu vấn đề, giải quyết vấn đề….
- Thời gian: 3 phút.
Đưa VD cụm DT “ ba bạn học sinh ấy”, xác định cấu tạo ? “ấy” thuộc từ loại gì ?
Trang 8* Hoạt động 2: Hình thành kiến thức
- Mục tiêu:HS hiểu được
-Khái niệm chỉ từ :
+ Nghĩa khái quát của chỉ từ Đặc điểm ngữ pháp của chỉ từ
Khả năng kết hợp, chức vụ ngữ pháp của chỉ từ
- Phương pháp: Thuyết trình,vấn đáp gợi mở.
- Thời gian: 30 phút
Hoạt động giáo viên và học sinh Nội dung cần đạt
* Cho hs đọc VD sgk/136,
? Đoạn trích thuộc phần nào trong truyện em bé thông
minh?
- Phần đầu: Nêu tình huống viên quan…
* Gv cho hs chú ý các từ in đậm
? Các từ in đậm đó bổ sung ý nghĩa cho những từ nào ?
- Ông Vua nọ
- Viên quan ấy
- Làng kia ; Nhà nọ
? Các từ đc bổ sung nghĩa thuộc từ loại nào?
- Danh từ chỉ sự vật
? Các từ in đậm này giống số từ, lượng từ ở điểm nào ?
-> Đều bổ sung ý nghĩa cho danh từ
GV: Các từ được gạch chân đã chỉ vào sự vật đứng trước nó.
I Chỉ từ là gì :
1 Ví dụ : sgk/ 136
a/
- Ông Vua nọ
- Viên quan ấy
- Làng kia ; Nhà nọ
b/
Trang 9* GV: đưa vd: Viên quan, ông vua, làng, nhà.
? trong 4 từ trên có đặc điểm gì chung?
- Cùng là từ loại danh từ
- GV: thêm vào sau dt một số từ
? So sánh các từ và cụm từ, mức độ thông báo trong câu có
gì thay đổi?
- Vị trí của sự vật được xác định cụ thể về không gian ( nêu
lên khoảng cách của người nói đối với sự vật được nói đến)
- Trong khi đó các danh từ “ ông vua, viên quan, làng, nhà”
còn thiếu tính xác định
? So sánh và chỉ rõ điểm giống nhau và khác nhau của các
từ “ ấy, nọ” trong các cụm ?
- Viên quan ấy / hồi ấy
- Nhà nọ / đêm nọ
* Điểm giống nhau: Cùng xác định vị trí sự vật
* Khác nhau :
+ Viên quan ấy, nhà nọ -> định vị trong không gian
+ Hồi ấy, đêm nọ -> định vị trong thời gian
? Những từ in đậm gọi là chỉ từ Vậy chỉ từ có tác dụng gì
- Chỉ từ còn có tên khác là đại từ chỉ định
-> Là những từ dùng để trỏ vào sự vật, nhằm xác định vị trí của
sự vật trong không gian, thời gian
- Cho hs đọc ghi nhớ 1.
? Hãy lấy một số ví dụ về chỉ từ ?
Tục ngữ: đứng núi này trông núi nọ
Thơ TH: từ ấy trong tôi…
? Đặt một câu có chỉ từ Này
- Ông vua / ông vua nọ
- Viên quan / viên quan
ấy
- Làng / làng kia
- Nhà / nhà nọ
c/ Hồi ấy ở Thanh Hoá… đêm nọ, Thận thả lưới…
2 Ghi nhớ/sgk
Trang 10VD: Quyển vở này rất đẹp.
? Chỉ từ này trỏ vào sự vật nào?
? Từ này giúp em xác định vị trí của sự vật ở khoảng cách ntn
đối với người nói?
- Khoảng cách gần
- Còn: nọ, kia: khoảng cách xa
Bài tập 1:
? Xác định chỉ từ và ý nghĩa của chỉ từ trong câu?
a/ ấy: xác định vị trí của sự vật trong không gian
b/ đấy, đây: xác định vị trí của sự vật trong không gian
c/d: nay, đó: xác định vị trí của sự vật trong không gian
? Các chỉ từ trong vd làm nhiệm vụ gì trong câu?
- Bổ sung nghĩa cho cụm dtừ
Cụm danh từ: ông vua nọ; viên quan ấy; 1 cánh đồng làng kia
2 cha con nhà nọ
? Nhắc lại chức vụ ngữ pháp chính của chỉ từ trong câu?
- Chỉ từ làm phụ ngữ sau, cùng với danh từ trung tâm và
phụ ngữ trước tạo thành cụm danh từ ?.
=> Dấu hiệu để nhận biết kết thúc của một cụm danh từ
b/ Cuộc chống Mỹ
Đó là một điều chắc chắn
c/ Từ đấy nước ta chăm nghề trồng trọt
? Hãy tìm chỉ từ, xác định chức vụ của chúng trong câu
- Chỉ từ : Đó, từ đấy
b/ Làm CN ( thay thế cho nội dung đó đề cập ở phần
trước ).kết câu trước và câu sau Khi làm chủ ngữ trong câu ,
chỉ từ đi kèm với từ “ là”
II Hoạt động của chỉ từ trong c âu :
1/ Ví dụ:
a/ - Ông Vua nọ
- Viên quan ấy
- Làng kia ; Nhà nọ
=> Làm phụ ngữ sau của cụm danh từ
b/ Cuộc chống Mỹ
Đó là một điều chắc chắn c/ Từ đấy nước ta chăm nghề trồng trọt
=> Chỉ từ: Làm chủ ngữ, trạng ngữ trong câu
2/ Ghi nhớ/ sgk