Bài giảng phương pháp nghiên cứu khoa học

Giúp sinh viên có đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết để viết thuyết minh Triển khai thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học... Đối tượng và chức năng của khoa học Đối tượng của khoa học  T

Bài giảng PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Giúp sinh viên có đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết để viết thuyết minh

Triển khai thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học

1 Các khái niệm căn bản về nghiên cứu khoa học

2 Thiết lập đề tài nghiên cứu

3 Xây dựng đề cương nghiên cứu

4 Phương pháp lấy mẫu, thu thập và phân tích dữ liệu

5 Cách viết báo cáo và bài báo khoa học

Sau khi học xong học phần, sinh viên có thể:

1 Giải thích được các khái niệm căn bản về nghiên

cứu khoa học

2 Trình bày được các bước của nghiên cứu khoa học

3 Thu thập tài liệu cần thiết cho nghiên cứu

4 Xây dựng đề cương nghiên cứu

5 Triển khai thực hiện đề tài nghiên cứu

6 Viết báo cáo kết quả nghiên cứu và bài báo khoa

học

Kết quả học tập mong đợi

Tài liệu học tập và tham khảo

học, 2019.

học NXB Khoa học Kỹ thuật, Hà Nội, 2009.

Techniques New Age International Publishers, 2004.

4 Hugh G Gauch Jr., Scientific Method in Practice,

Cambridge University Press, 2003.

1 Chuyên cần và trao đổi: 10%

Chủ đề 1: CÁC KHÁI NIỆM CĂN BẢN VỀ

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

1.1 Các khái niệm căn bản

1.2 Các bước nghiên cứu khoa học

1.3 Định hướng nghiên cứu khoa học trong công nghệ chế biến thủy sản/ thực phẩm/công nghệ sau thu hoạch

1.1 Các khái niệm căn bản

Con người có khuynh hướng:

- Tìm kiếm cách cải thiện chất lượng cuộc sống

ngày càng tốt hơn.

- Cố gắng tìm hiểu thế giới tự nhiên xung quanh và bản thân vận hành như thế nào?

Khái niệm khoa học

What is science?

Science (from the Latin word scientia, meaning

"knowledge") [1] is a systematic enterprise that builds and organizes knowledge in the form of

testable explanations and predictions about

the universe [2][a]

Wilson, E.O (1999) "The natural sciences" Consilience: The Unity of Knowledge (Reprint ed.) New York, New York: Vintage pp 49–71 ISBN 978-0-679-76867-8

Đối tượng và chức năng của khoa học

 Đối tượng của khoa học

 Thế giới khách quan đang vận động bao gồm tự nhiên và

xã hội

 Phương pháp nhận thức thế giới khách quan đó

 Chức năng của khoa học

 Phát hiện, khám phá bản chất các hiện tượng của thế giới khách quan, giải thích nguồn gốc phát sinh, phát hiện quy luật vận động và phát triển của hiện tượng ấy

 Hệ thống hoá các tri thức đã khám phá được tạo thành lý thuyết, học thuyết khoa học

 Nghiên cứu thử nghiệm, ứng dụng những thành quả sáng

Phân loại khoa học

 Phân loại khoa học giúp:

• Phân định rõ từng lĩnh vực khoa học

• Làm căn cứ lựa chọn chiến lược phát triển

• Quy hoạch đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực

• Sắp xếp các cơ quan, tổ chức nghiên cứu khoa học, đào tạo, phát triển công nghệ

 Phân loại khoa học theo các nhánh chính:

• Khoa học tự nhiên (Natural science)

• Khoa học xã hội và nhân văn (Social science)

• Khoa học chính thức (Formal science, It includes mathematics,

systems theory, robotics, and theoretical computer science.)

Chức năng của khoa học

• Khám phá bản chất các hiện tượng của thế giới khách quan: Giải thích nguồn gốc phát sinh, phát hiện ra các qui luật vận động và phát triển của các hiện tượng ấy.

• Hệ thống hoá các tri thức đã khám phá được tạo thành các lý thuyết, học thuyết khoa học.

• Nghiên cứu ứng dụng những thành quả sang tạo khoa học để cải tạo thực tiễn.

Nội dung của khoa học

• Tài liệu về thế giới do quan sát, điều tra, thí nghiệm mà có.

• Nguyên lý được rút ra dựa trên những sự kiện đã được thực nghiệm chứng minh.

• Qui luật, những học thuyết được khái quát bằng tư duy

lý luận.

• Phương pháp nhận thức sáng tạo khoa học.

• Qui trình vận dụng lý thuyết khoa học vào sản xuất và đời sống xã hội.

Nghiên cứu khoa học

• Nghiên cứu khoa học (NCKH) là tìm kiếm những điều chưa biết:

 Phát hiện bản chất sự vật.

 Sáng tạo phương pháp/phương tiện mới.

Phân loại nghiên cứu khoa học

 Phân loại theo chức năng nghiên cứu:

 Nghiên cứu mô tả

 Nghiên cứu giải thích

 Nghiên cứu giải pháp

 Nghiên cứu dự báo

 Phân loại theo hình thức thu thập dữ liệu

 Nghiên cứu định tính

 Nghiên cứu định lượng

 Phân loại theo các giai đoạn nghiên cứu:

 Nghiên cứu cơ bản

 Nghiên cứu ứng dụng

 Nghiên cứu triển khai

Những phẩm chất của người làm NCKH

1 Có trí tuệ linh hoạt, độc đáo

2 Có tri thức toàn diện và sâu sắc trong lĩnh vực chuyên ngành và lĩnh vực có liên quan

3 Có óc tưởng tượng, sáng tạo

4 Say mê khoa học, có khả năng tập trung cao

5 Kiên trì với ý tưởng khoa học, không ngại khó, ngại khổ

6 Khách quan, trung thực, khiêm tốn, ham học hỏi

1.2.Các bước của nghiên cứu khoa học

Xác định vấn đề nghiên cứu

Xem xét tài liệu

Xây dựng giả thuyết khoa học

Thiết kế nghiên cứu

Thu thập dữ liệu

Kiểm chứng giả thuyết

Báo cáo kết quả nghiên cứu

Bác bỏ hoặc chấp nhận một phần

giả thuyết Chấp nhận

giả thuyết

TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU

Sản phẩm của nghiên cứu khoa học

 Sản phẩm của nghiên cứu khoa học là thông tin

 Vật mang thông tin về các kết quả nghiên cứu khoa học có thể bao gồm:

• Vật mang vật lý

• Vật mang công nghệ

• Vật mang xã hội

 Một số sản phẩm đặc biệt của nghiên cứu khoa học:

• Phát minh: Phát hiện ra quy luật, tính chất, hiện tượng

của giới tự nhiên Vd: Phát minh định luật Archimede, Newton.

Không cấp patent, không bảo hộ

• Phát hiện: Nhận ra quy luật xã hội, vật thể đang tồn tại

khách quan Vd: Phát hiện Châu Mỹ.

Không cấp patent, không bảo hộ

• Sáng chế: Giải pháp kỹ thuật mang tính mới về nguyên

lý, sáng tạo và áp dụng được Vd: Sáng chế ra máy hơi nước, máy bay.

Nhu cầu nghiên cứu khoa học

 Khám phá ra các quy luật mới, cái mới

 Xem xét các cơ sở khoa học đã có

 Khám phá các phương pháp nghiên cứu khoa học trong thực tiễn

 Khám phá mối quan hệ giữa nghiên cứu, công nghệ và sản xuất

 Áp dụng những thành tựu của nghiên cứu và giáo dục

1 3 Đ ịnh hướng nghiên cứu khoa học trong

công nghệ Thực phẩm và Thủy sản

Chủ đề 2.THIẾT LẬP ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

2.1 Hình thành ý tưởng nghiên cứu

2.2 Các bước thiết lập chủ đề nghiên cứu

2.1 Hình thành ý tưởng nghiên cứu

Xác định vấn đề nghiên cứu

Xem xét tài liệu

Xây dựng giả thuyết khoa học

Thiết kế nghiên cứu

Thu thập dữ liệu

Kiểm chứng giả thuyết Bác bỏ hoặc

chấp nhận một phần Chấp nhận

Cách phát hiện vấn đề nghiên cứu

1 Nhận dạng những bất đồng trong tranh luận khoa

học

2 Nghĩ ngược lại quan niệm thông thường

3 Nhận dạng những vướng mắc trong hoạt động

thực tế

4 Lắng nghe lời phàn nàn của những người không

am hiểu

5 Phát hiện những mặt mạnh, mặt yếu trong các

nghiên cứu trước đây

6 Những câu hỏi bất chợt xuất hiện không phụ thuộc

lý do nào

Nguồn khai thác vấn đề nghiên cứu

• Tạp chí, bản tin khoa học định kỳ

• Tóm tắt nghiên cứu

• Tình huống hàng ngày

• Dữ liệu lưu trữ

2 Phân tích, thu hẹp lĩnh vực quan tâm

Những căn cứ cần xem xét khi lựa chọn đề tài nghiên cứu

• Đề tài có ý nghĩa khoa học hay không?

• Đề tài có ý nghĩa thực tiễn hay không?

• Đề tài có cấp thiết phải nghiên cứu hay không?

• Có đủ điều kiện đảm bảo cho việc hoàn thành đề tài không?

Thu thập tài liệu tham khảo

 Các dạng tài liệu tham khảo

Công bố khoa học: bài báo, bản tin, báo cáo khoa học,…

Cơ sở lý thuyết: sách giáo khoa, bài giảng,…

Quy định mang tính pháp lý: tiêu chuẩn, quy chuẩn,…

 Các nguồn khai thác tài liệu tham khảo:

Internet

Thư viện, trung tâm thông tin,…

Giáo viên giảng dạy, hướng dẫn khoa học,…

 Cách tìm tài liệu tham khảo

Sử dụng công cụ tìm kiếm trên internet:

http://www.google.com, http://www.scopus.com/,

http://www.scirus.com/,…

Truy xuất từ phần tài liệu tham khảo và trích dẫn trong sách, bài báo khoa học,…

Xem xét tài liệu

Hoạt động xem xét tài liệu rất quan trọng, thực hiện xuyên suốt quá trình nghiên cứu khoa học nhằm:

• Biết rõ những gì đã làm và đang làm có liên quan đến vấn đề cần nghiên cứu.

• Hiểu rõ cơ sở lý thuyết có liên quan đến vấn đề

nghiên cứu.

Các bước nghiên cứu tài liệu:

• Thu thập tài liệu có liên quan đến lĩnh vực nghiên

cứu.

• Xem xét các tài liệu đã chọn lọc được.

• Phát triển khung cơ sở lý thuyết

Tài khoản báo khoa học

Cách xem xét tài liệu tham khảo

Bước 1 Tổng quan để khám phá tài liệu có

những nội dung gì

• Tiêu đề

• Tóm tắt

• Mục lục

• Danh mục tài liệu tham khảo

Bước 2 Đọc kỹ để hiểu rõ vấn đề cần quan tâm

• Đọc những phần có liên quan

• Đọc toàn bộ

Bước 3 Đọc lại những phần quan trọng một lần nữa và làm dấu hoặc viết tóm tắt để dễ nhớ

Ví dụ bài báo khoa học

2.2 Các bước thiết lập chủ đề

nghiên cứu

Xác định vấn đề nghiên cứu

Xem xét tài liệu

Xây dựng giả thuyết khoa học

Thiết kế nghiên cứu

Thu thập dữ liệu

Kiểm chứng giả thuyết

Báo cáo kết quả nghiên cứu

Bác bỏ hoặc chấp nhận một phần

giả thuyết Chấp nhận

giả thuyết

2.2 Các bước thiết lập chủ đề nghiên cứu

1 Xác định lĩnh vực chuyên môn/học thuậtquan tâm

2 Phân tích, thu hẹp lĩnh vực quan tâm

3 Chọn vấn đề nghiên cứu

4 Đặt câu hỏi nghiên cứu

5 Đề ra mục tiêu nghiên cứu

6 Đánh giá mục tiêu nghiên cứu đề ra

7 Tái kiểm tra

2.2.1 Xác định lĩnh vực chuyên

môn/học thuật quan tâm

1 Dựa vào kinh nghiệm, sở thích

2 Xem xét nghiên cứu trước

3 Xem xét cơ sở lý thuyết

4 Ý kiến của chuyên gia

5 Các hướng nghiên cứu ưu tiên

2.2.2 Phân tích, thu hẹp lĩnh vực quan tâm

2.2.3 Chọn vấn đề nghiên cứu

2.2.4 Đặt câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu là một sự xác định về một vấn đề nào mà nhà khoa học muốn giảiquyết, muốn tìm câu trả lời

VAI TRÒ:

• Giúp nghiên cứu đi vào trọng tâm

• Giúp xác định phương pháp nghiên cứu

phù hợp

2.2.4 Đặt câu hỏi nghiên cứu

TIÊU CHUẨN CỦA CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

• Khả thi (feasibility): Có đủ điều kiện để thực hiện được

• Thú vị để khảo sát (interesting): Một điều đăng để tìm hiểu, đáng để nghiên cứu

• Mới (novelty): Thông tin mới, ý tưởng mới, phương

pháp mới,…

• Đạo đức (ethics): Theo đuổi và trả lời câu hỏi không vi phạm nguyên lý đạo đức, không tạo các nguy cơ mất

an toàn

• Tâm ảnh hưởng rộng (relevant): Câu trả lời (trong

tương lai) là quan trọng, đóng góp lớn cho ngành,

2.2.4 Đặt câu hỏi nghiên cứu

Cách đặt câu hỏi nghiên cứu

• Ai, cái gì, tại sao, bằng cách nào (who,

what, when, why, how)

• Đưa ra những câu hỏi để làm nghiên cứutìm câu trả lời

• Không đưa ra câu hỏi nghiên cứu mà

câu trả lời có được chỉ qua việc nghiên cứutài liệu hoặc hỏi người khác

2.2.4 Đặt câu hỏi nghiên cứu

VÍ DỤ:

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

(Scientific hypothesis)

Giả thuyết khoa học (scientific hypothesis) là một

nhận định sơ bộ, một kết luận giả định về bản chất

sự vật do người nghiên cứu đưa ra để chứng minh hoặc bác bỏ (Vũ Cao

Đàm, 2006).

Vai trò:

• Giúp nghiên cứu xoáy vào trọng tâm

• Tránh được những nghiên cứu mù quáng

• Liên kết giữa lý thuyết với vấn đề nghiên cứu

• Giúp tiết kiệm tiền bạc, thời gian và công sức

YÊU CẦU ĐỐI VỚI MỘT GIẢ THUYẾT

XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC:

Giả thuyết là một phán đoán

Xây dựng giả thuyết nghiên cứu thông qua

sự liên kết, chắp nối các sự kiện, các số liệu thu thập được trong quá trình quan sát (suy luận):

• Suy luận diễn dịch

• Suy luận quy nạp

• Suy luận loại suy

BÀI TẬP NHÓM:

1.Chủ đề nghiên cứu

2.Câu hỏi nghiên cứu

3.Giả thuyết nghiên cứu

Yêu cầu:

1/ Cung cấp cơ sở khoa học cho 3 yêu cầu trên 2/ Tất cả các nhóm thảo luận 10 phút, mỗi

XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

• Biến độc lập: Là các yếu tố, điều kiện khi

thay đổi trên đối tượng nghiên cứu sẽ ảnh

hưởng đến kết quả thí nghiệm

• Biến phụ thuộc: Là những chỉ tiêu đo đạc

và bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi của biến

độc lập

2.2.5 Đề ra mục tiêu nghiên cứu

2.2.6 Đánh giá mục tiêu nghiên cứu đề ra

KIỂM CHỨNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC:

Các bước tiến hành kiểm chứng giả thuyết

• Vận dụng thông tin thu thập được để chứng

minh hoặc bác bỏ giả thuyết khoa học.

Kiểm chứng giả thuyết khoa học

Khái niệm: Kiểm chứng giả thuyết khoa học chính là

chứng minh hoặc bác bỏ giả thuyết

• chứng minh: dựa vào phán đoán đã được công

nhận, để khẳng định tính chính xác của phán đoán cần chứng minh

• bác bỏ: là chứng minh khẳng định tính không

chính xác của phán đoán.

2.2.7 Tái kiểm tra

Thực hiện lại các bước trên nếu “giả thuyếtkhoa học” không như mục tiêu ban đầu đề ra

Chủ đề 3: XÂY DỰNG ĐỀ CƯƠNG

NGHIÊN CỨU

3.1 Thu thập tài liệu, đặt tên và xác định

mục tiêu nghiên cứu

3.2 Đối tượng, phạm vi và phương pháp

nghiên cứu

3.3 Dự trù kinh phí và các nguồn lực cần

thiết cho nghiên cứu

3.4 Kế hoạch thực hiện đề tài nghiên cứu

Cách xây dựng đề cương nghiên cứu

Thông thường để lập đề cương nghiên cứu phải qua hai bước:

Bước 1: Xây dựng đề cương tổng quát

– Xác định ý tưởng chính của đề tài

– ðề xuất nội dung nghiên cứu chính

– Dự đoán những kết quả sẽ đạt được

– Phát thảo kế hoạch thực hiện

– Dự trù kinh phí và phương tiện nghiên cứu

Bước 2: Xây dựng đề cương chi tiết

– Khi ý tưởng đã được chấp thuận

– ðây chính là đề cương thực thi công việc nghiên cứu

CĂN CỨ ĐỂ LỰA CHỌN ĐỀ TÀI

NC

 Đề tài có ý nghĩa khoa học, thực tiễn hay không?

 Đề tài có tính cấp thiết hay không?

 Có đủ điều kiện cho việc hoàn thành đề tài hay

 Đề tài có vi phạm đạo đức hay không?

 Đề tài có phù hợp với sở thích hay không?

• Dự trù được các nguồn lực cần thiết.

• Dễ triển khai NC do có kế hoạch, khung thời gian và sự phân bổ của các nguồn

NỘI DUNG CỦA ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT

Viết theo cấu trúc 5W2H

What, Why, When, Where, Who, How & How much

Nội dung chính đề cương nghiên cứu bao gồm:

1 Giới thiệu (Background/introduction) – What and Why

2 Mục tiêu nghiên cứu

3 Giả thuyết nghiên cứu/Câu hỏi NC

4 Lược khảo tài liệu

5 Nội dung nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu - How

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu – Where and when

8 Kết quả mong đợi

9 Đối tượng thụ hưởng - Who

10 Dự trù kinh phí – How much

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

0 TÊN ĐỀ TÀI

• Cần ngắn gọn rõ ràng bao gồm “mục tiêu chung”, không gian & thời gian NC

• Tên đề tài và mục tiêu NC logic nhau

• Tên đề tài hấp dẫn người đọc

1 CÁCH VIẾT PHẦN GIỚI THIỆU

• Đây là phần đặt vấn đề nghiên cứu

• Bao gồm “dẫn nhập và sự cần thiết phải

nghiên cứu đề tài”

• Nói cách khác, cần trả lời được nội dung

dẫn nhập và 2 câu hỏi chính đó là nghiên

cứu cái gì và tại sao phải nghiên cứu

(What and Why)

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

• Chỉ có hoặc là giả thuyết nghiên cứu, hoặc

là câu hỏi nghiên cứu hoặc cả hai

• Dựa vào mục tiêu cụ thể để viết nội dung này

• Thông thường đề tài có bao nhiêu mục

tiêu cụ thể thì có bấy nhiêu câu hỏi NC

lớn

• Không nên có quá nhiều câu hỏi nhỏ cho

1 mục tiêu cụ thể

GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

• Giả thuyết là sự suy đoán khoa học để trả lời cho câu hỏi hay “vấn đề” nghiên cứu

• Giả thuyết được kiểm chứng bằng các cơ sở

lý luận hoặc thực nghiệm (test)

Một giả thuyết thường phải thỏa mãn các yêu cầu:

• Có lược khảo tài liệu (literature review), thu thập thông tin

Đặc tính của giả thuyết

• Tuân thủ một nguyên lý chung và không thay đổi trong suốt quá trình nghiên cứu,

• Phù hợp với cơ sở lý thuyết và điều kiện thực tế

• Đơn giản càng tốt,

• Có thể được kiểm nghiệm và mang tính

khả thi,

Tính hợp lý của giả thuyết

• Giả thuyết đặt ra phải phù hợp và dựa trên

quan sát hay cơ sở lý thuyết hiện tại nhưng ý

được khẳng định

thể hiện khả năng đúng hay sai

• Giả thuyết đặt ra có thể làm thí nghiệm để thu

4 CÁCH VIẾT PHẦN LƯỢC KHẢO TL

1 Nội dung chú dẫn: tóm tắt kết quả NC, PP

NC hoặc cả hai của các NC trước

5 CÁCH VIẾT NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

• Dựa vào mục tiêu cụ thể để viết

• Những nội dung nghiên cứu nào để đáp

ứng mục tiêu cụ thể thứ nhất

• Những nội dung nghiên cứu nào để đáp

ứng mục tiêu cụ thể thứ hai …