Bài giảng PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG TIN HỌC

Giới thiệu một số vấn đề chung về phương pháp luận nghiên cứu khoa học và các đặc thù của nghiên cứu, giải quyết vấn đề trong tin học, một số kinh nghiệm nghiên cứu ứng dụng trong tin học. Học viên cần có tri thức cơ sở về tin học ở giai đoạn 1 Lập trình nâng cao Cơ sở dữ liệu Trí tuệ nhân tạo Đồ họa máy tính

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG TIN HỌC

Research Methodology

in Computer Science

GS.TSKH Hoàng Kiếm

1 Tóm tắt môn học : Giới thiệu một số vấn đề

chung về phương pháp luận nghiên cứu khoa học

và các đặc thù của nghiên cứu, giải quyết vấn đề trong tin học, một số kinh nghiệm nghiên cứu ứng dụng trong tin học

2 Tóm tắt bằng tiếng Anh : This course

provides students general knowledge about research methodoly to solve problem on computer Introduce research experiences and

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

3 Các môn học trước : Học viên cần có tri thức cơ

sở về tin học ở giai đoạn 1

 Lập trình nâng cao

 Cơ sở dữ liệu

 Trí tuệ nhân tạo

 Đồ họa máy tính

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

4 Nội dung môn học:

CHƯƠNG 1 : KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

1 KHOA HỌC LÀ GÌ ?

1.1 Khoa học

1.2 Quy luật hình thành và phát triển khoa học

1.3 Tiêu chí nhận biết một bộ môn khoa học

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

2 KỸ THUẬT VÀ CÔNG NGHỆ LÀ GÌ ?

2.1 Công nghệ

2.2 Kỹ thuật

2.3 Phân biệt khoa học, kỹ thuật và công nghệ

3 NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ ?

3.1 Chức năng cơ bản của nghiên cứu khoa học

3.2 Tri thức khoa học

3.3 Các đặc điểm của nghiên cứu khoa học 5

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

3.4 Các loại hình nghiên cứu khoa học

4 ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

4.1 Khái niệm đề tài

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.4 Mục tiêu nghiên cứu

4.5 Đặt tên đề tài

5 Tài liệu tham khảo :

[1] Vũ Cao Dàm, Phương pháp nghiên cứu khoa học Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà nội – 2001

I KHOA HỌC LÀ GÌ?

1 Khoa học

2 Quy luật hình thành và phát triển khoa học

3 Tiêu chí nhận biết một bộ môn khoa học

4 Phân loại khoa học

II KỸ THUẬT VÀ CÔNG NGHỆ LÀ GÌ?

1 Công nghệ

2 Kỹ thuật

3 Phân biệt khoa học, kỹ thuật và công nghệ

PHẦN I

KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ KHOA HỌC

VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

PHẦN I (tt)

III NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ?

1 Chức năng cơ bản của nghiên cứu khoa học

2 Tri thức khoa học

3 Các đặc điểm của nghiên cứu khoa học

4 Các loại hình nghiên cứu khoa học

IV ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA KỌC

1 Khái niệm đề tài

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4 Mục tiêu nghiên cứu

KHOA HỌC LÀ GÌ?

1 Các định nghĩa và khái niêm

• Hệ thống tri thức về mọi loại qui luật của tự nhiên,

xã hội và tư duy ( Pierre Auger UNESCO-PARIS)

• Các tiêu chí nhận biết một bộ môn khoa học

- Có đối tượng nghiên cứu?

- Có hệ thống lý thuyết?

- Có hệ thống phương pháp luận ?

- Có mục đích sử dụng ?

• Sự phân công và tích hợp các khoa học

Toán học -> Số học, Đại số, Hình học…

Hóa + Lý -> Hóa lý…

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

• Sự phân loại các khoa học

- Nguồn gốc (Lý thuyết, thực nghiệm, thực chứng…)

- Mục đích ứng dụng ( mô tả, phân tích, tổng hợp, sáng tạo…)

- Mức độ khái quát ( Cụ thể, trừu tượng, tổng quát…)

- Tính tương liên ( Liên ngành, đa ngành…)

- Cơ cấu hệ thống tri thức ( Cơ sở, cơ bản, chuyên ngành…)

- Đối tượng nghiên cứu ( Tự nhiên, kỹ thuật, xã hội nhân văn, công nghệ, nông nghiệp, y học…)

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

17

2 Khoa học và kỹ thuật, công nghệ

• Kỹ thuật: Kiến thức kinh nghiệm, kỹ năng có tính chất

hệ thống, Phương pháp trình tự tác nghiệp, phương tiện

• Công nghệ: technoware + infoware + humanware +

Phân loại ARISTOTE(384-322 trước công nguyên)

Khoa học thực hành Tìm hiểu

thực tại

Sáng tạo tác phẩm

Hướng dẫn đời sống

Phân loại của COMTE ( 1798-1857)

Xã hội học

Phân loại Marx (1818 - 1883)

Marx chia khoa học ra làm nhóm:

- Khoa học tự nhiên có đối tượng là các dạng vật chất

và hình thức vận động của các dạng vật chất đó được thể hhiện trong giới tự nhiên cũng như mối liên hệ và quy luật của chúng : cơ học, vật lý học, hóa học, sinh vật học, toán học,…

- Khoa học xã hội hay khoa học về con người có đối tượng là những sinh họat của con người, những quan

hệ xã hội… cùng các quy luật và những động lực của

sự phát triển xã hội : sử học, kinh tế học, chính trị học đạo đức học, mỹ học,… bao trùm tất cả các khoa học vừa kể chính là chủ nghĩa duy vật lịch sử

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

Thế kỷ XIX, Engels đã đưa nguyên tắc phân loại khoa học theo biện chứng của quá trình phát triển của khách thể

Các quan điểm tiếp cận phân loại khoa học

Tùy mục đích sử dụng mà người ta đưa ra những cách tiếp cận phân loại khác nhau

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

1) Phân loại theo nguồn gốc hình thành khoa học

- Khoa học lý thuyết ( sciences théorique )

- Khoa học thuần túy(scieces pures,

sciences de pure érudition)

- Khoa học thực nghiệm ( sciences empiricales,

sciences expérimentales)

- Khoa học thực chứng (sciences positives )

- Khoa học quy nạp (sciences inductives )

- Khoa học diễn dịch (sciences déductives )

2) Phân loại theo mục đích ứng dụng khoa học

- Khoa học mô tả (sciences descriptives )

- Khoa học phân tích (sciences analytiques )

- Khoa học tổng hợp (sciences synthétiques )

- Khoa học ứng dụng (sciences appliquées )

- Khoa học hành động (sciences de l‟action )

- Khoa học sáng tạo (sciences créatrices )

3) Phân loại theo mức độ khái quát hóa của khoa học

- Khoa học cụ thể (sciences concrètes )

- Khoa học trừu tƣợng (sciences abstraites )

- Khoa học tổng quát (sciences générales )

4) Phân loại theo tính tương liên giữa các khoa học

- Khoa học liên bộ môn(sciences inter-disciplinaires)

- Khoa học đa bộ môn (sciences multi-disciplinaires )

5) Phân loại theo kết quả họat động chủ quan của con nguời

- Khoa học ký ức ( sciences de la mémoire )

- Khoa học tư duy ( sciences de la pensée )

- Khoa học suy luận ( sciences de la raison )

- Khoa học tưởng tượng ( sciences de l‟imagination )

6) Phân loại theo cơ cấu của hệ thống tri thức hoặc chương trình đào tạo

- Khoa học cơ bản ( sciences de base )

- Khoa học cơ sở ( sciences fondamentales )

- Khoa học chuyên môn ( sciences de spécialisation )

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

7) Phân loại theo đối tƣợng nghiên cứu của khoa học

- Khoa học tự nhiên ( sciences naturelles, sciences de

la nature )

- Khoa học kỹ thuật ( sciences techniques )

- Khoa học công nghệ (sciences technologiques,

sciences d‟engineering )

- Khoa học xã hội ( sciences sociales )

- Khoa học nhân văn ( sciences humaines )

- Khoa học nông nghiệp ( sciences agricoles )

- Khoa học cơ bản ( sciences de la santée )

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

Ý nghĩa ứng dụng bảng phân loại khoa học

Có một số điểm đáng lưu tâm rút từ trong thực tế tổ chức khoa học:

Bảng 1:So sánh các đặc điểm khoa học và công nghệ

KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

2 Hoạt động khoa học luôn đổi

mới, không lặp lại

Hoạt động công nghệ được lặp lại theo chu kỳ

3 Sản phẩm khó được định hình

trước

Sản phẩm được định hình theo thiết kế

4 Sản phẩm mang đặc trưng

thông tin

Đặc trưng sản phẩm tùy thuộc đầu vào

5 Lao động linh họat và tính

7 Phát minh khoa học tồn tại

mãi mãi với thời gian

Sáng chế công nghệ tồn tại

nhất thời và bị tiêu vong theo lịch sử tiến bộ kỹ thuật 29

• Nhu cầu nhận thức và cải tạo thế giới

• Các chức năng cơ bản

- Mô tả ( định tính, định lƣợng )

- Giải thích ( thuộc tính, nguồn gốc, quan hệ… )

- Dự đoán

- Sáng tạo ( các giải pháp cải tạo thế giới)

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ?

• Các loại hình nghiên cứu khoa học

- Nghiên cứu cơ bản (phát hiện bản chất, qui luật…)

+ Thuần túy (tự do)

+ Định hướng

o Nền tảng: dịch tễ học, điều tra cơ bản…

o Chuyên đề: plasma, Gen di truyền

 Phát minh

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

- Nghiên cứu triển khai (R & D)

 Các hình mẫu mang tính khả thi về kỹ thuật 3

mức độ triển khai ( Labo, pilot,  )

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

2 Giai đọan chuẩn bị nghiên cứu:

- Chuẩn bị điều kiện nghiên cứu

- Thiết lập danh mục tƣ liệu

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

3 Lựa chọn và nghiên cứu thông tin:

- Thu thập và xử lý thông tin

- Nghiên cứu tư liệu

- Xây dựng giả thuyết

- Xác định phương pháp luận nghiên cứu

- Lập kế hoạch

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

35

5 Hoàn tất nghiên cứu:

- Đề xuất và xử lý thông tin

- Xây dựng kết luận và khuyến nghị

6 Viết báo cáo hòan tất công trình:

 Trong cuốn Nhập môn Phương pháp Chính trị học, hai

tác giả Robert A.Berstein và James A.Dyer đưa ra trình

tự sau :

1 Đặt giả thuyết

2 Xác định phương pháp kiểm chứng giả thuyết

3 Thiết lập sự kiện để quan sát trong kiểm chứng giả thuyết

4 Xác định các thông số và phương pháp xử lí số

liệu để kiểm chứng giả thuyết

Đánh giá và lượng định các phương án kiểm chứng giả

thuyết

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

 Trong cuốn nhập môn nghiên cứu, Tyrus

Hillway đƣa ra trình tự sau:

 Trong tập bài giảng phương pháp luận và các

phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục, các tác

giả Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức đề ra trình tự sau:

1 Chuẩn bị nghiên cứu

2 Triển khai nghiên cứu

3 Kiểm tra kết quả nghiên cứu

4 Viết công trình nghiên cứu

5 Bảo vệ công trình nghiên cứu

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

Nghiên cứu nền tảng

Nghiên cứu chuyên đề

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÀ GÌ? (tt)

Sơ đồ phân loại

Tên đề tài phải phản ánh cô đọng nhất nội dung nghiên cứu của đề tài Tên một đề tài khoa học khác với tên của tác phẩm văn học hoặc những bài luận chiến Tên một tác phẩm văn học hoặc một bài luận chiến có thể mang những ý ẩn dụ sâu xa Còn tên của một đề tài khoa học thì chỉ đƣợc mang một ý nghĩa hết sức khúc chiết, đơn trị, không đƣợc phép hiểu hai hoặc nhiều nghĩa

Về nguyên tắc chung, tên đề tài phải ít chữ nhất, nhƣng chứa đựng một lƣợng thông tin cao nhất

ĐẶT TÊN ĐỀ TÀI

Về mặt kết cấu, tên đề tài có thể cấu tạo theo một trong những cách đƣợc chỉ trong Bảng 3:

Tên đề tài không nên đặt bằng những cụm từ có

độ bất định cao về thông tin, đại loại nhƣ:

Về vấn đề…,

Thử bàn về…,

Vài suy nghĩ về…,

ĐẶT TÊN ĐỀ TÀI (tt)

Cách đặt tên đề tài nhƣ trên đây có thể phù hợp với những bài luận chiến, những bản tham luận về các vấn đề xã hội phức tạp hoặc những cuốn sách có nội dung bao quát rộng, nhƣng vì một lý do nào đó, tác giả cố ý không muốn trình bày một cách đầy đủ, rạch ròi, tòan diện, hòan chỉnh và hệ thống Tuy nhiên cách đặt tên đề tài với độ bất định cao trên đây không thực sự thích hợp đối với một công trình nghiên cứu khoa học Rất có thể khi đặt tên đề tài loại này, các tác giả muốn thể hiện sự khiêm tốn trong nghiên cứu Nhƣng hoàn toàn có thể dẫn đến sự hiểu mập mờ về mục tiêu nghiên cứu và gây khó khăn cho việc đánh giá công trình nghiên cứu

ĐẶT TÊN ĐỀ TÀI (tt)

Đối tượng nghiên cứu “ Từ láy trong Truyện Kiều”

Giả thuyết nghiên cứu “Ca Huế là một dòng âm nhạc cổ điển” Mục tiêu nghiên cứu “Ứng dụng phương thức đào tạo theo kỹ

năng hành nghề vào đào tạo công nhân xây dựng”

Mục tiêu + Phương tiện “ Nghiên cứu sử dụng Ziêccôn làm men

“ Nghiên cứu máy phát từ trường xung cao

ở Việt Nam bằng phương pháp mô phỏng

Bảng 3: Một số cấu trúc tên đề tài

I ĐẠI CƯƠNG

1 Khái niệm chung về luận văn khoa học

2 Các thể loại luận văn khoa học

II TRÌNH TỰ CHUẨN BỊ LUẬN VĂN

Bước 1: Lựa chọn đề tài luận văn

Bước 2: Xây dựng đề cương và kế hoạch nghiên cứu của luận văn

Bước 3: Tiến hành nghiên cứu

III VIẾT LUẬN VĂN

1 Hình thức và kết cấu của luận văn

Viết tóm tắt luận văn

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC

45

Luận văn là kết quả của toàn bộ nỗ lực trong suốt thời gian học tập, là sự thể hiện toàn bộ năng lực của người nghiên cứu

1 Hình thức và kết cấu của luận văn

Cũng như báo cáo khoa học, luận văn được trình bày trên khổ giấy A4, đánh máy một mặt Nếu đánh máy cơ khí thì lấy khỏang cách dòng 1,5 Nến sử dụng chương trình sọan thảo

Microsoft word version 6.0, thì dùng khổ chữ

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Luân văn dù sắp xếp chương mục như thế nào cũng phải thể hiện được những bộ phận và với nội dung

cơ bản sau:

Bìa : Gồm Bìa chính và Bìa phụ hòan toàn giống

nhau và được viết theo thứ tự từ trên xuống như sau:

- Tên trường, khoa, bộ môn nơi hướng dẫn sinh viên làm luận văn

- Tên đề tài, in bằng chữ lớn

- Tên tác giả

- Địa danh và tháng, năm bảo vệ công trình

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Trang ghi ơn : Trong trang này tác giả có thể ghi lời

cảm ơn đối với một cơ quan đỡ đầu luận văn (nếu có),hoặc ghi ơn một cá nhân, không loại trừ người thân, những người đã có nhiều công lao đối với người nghiên cứu trong quá trình chuẩn bị luận văn

Mục lục : Mục lục thường được đặt phía đầu sách, tiếp

sau bìa phụ Một số sách đặc mục lục sau lời giới thiệu và lời nói đầu và tòan bộ phần này được đánh số riêng Luận văn thường không có lời giới thiệu mà chỉ

có lời nói đầu đặt sau mục lục

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Ký hiệu và viết tắt : Liệt kê theo thứ tự vần chữ cái

những ký hiệu và chữ viết tắt trong luận văn để người đọc tiện nghiên cứu

Lời nói đầu : Lời nói đầu cho biết một cách rất vắn tắt

lý do và bối cảnh của đề tài, ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn của đề tài, kết quả đạt được và vấn đề tồn tại, những dự kiến sau công trình nghiên cứu Trong phần cuối của lời nói đầu, tác giả không nên quên có mấy dòng cám ơn đối với những cơ quan, thầy hướng dẫn và những nhân vật chính có sự giúp đỡ đặc biệt đối với luận văn

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Tổng quan

Phần này là một chương tiếp sau lời nói đầu, bao gồm các nội dung:

- Giới thiệu chung vấn đề nghiên cứu

- Tổng quan lịch sử nghiên cứu và quan điểm lựa chọn vấn đề nghiên cứu

- Trình bày vắn tắt hoạt động nghiên cứu

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Phần này cũng thường được đặt trong một chương, bao gồm:

- Cơ sở lý thuyết được sử dụng, bao gồm cả cơ

sở lý thuyết kế thừa của người đi trước và cơ sở lý thuyết tự mình xây dựng

- Mô tà các phương pháp nghiên cứu đã được thực hiện

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Nội dung nghiên cứu và kết quả

Phần này có thể trình bày trong một chương hoặc

Kết luận và kiến nghị

Phần này thường không đánh số chương, nhưng là một phần tách riêng Theo thông lệ thì phần này nằm cuối của báo cáo, bao gồm các nội dung:

- Kết luận về toàn bộ công cuộc nghiên cứu

- Các kiến nghị rút ra từ kết quả nghiên cứu

Tài liệu tham khảo

Ghi theo thứ tự vần chữ cái theo mẫu đã trình bày

trong cuốn sách này

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)

Phụ lục : Nếu có nhiều phụ lục thì phụ lục được đánh

số thứ tự bằng số La mã hoặc số Á rập

Ví dụ:Phu lục I, Phu lục II, hoặc Phu lục 1, Phu lục 2

2 Cách đánh số chương mục :

Chương, mục được đánh số như trong báo cáo

khoa học Tuy nhiên, thông thường, luận văn được viết trọn vẹn trong một tập Tập có thể được chia thành Phần Dưới phần là Chương, rồi đến Mục lớn ( số La mã) Mục và Tiểu mục ( số Á rập) Dưới Mục là Ý Mỗi ý là một gạch đầu dòng (Bảng 14)

VIẾT LUẬN VĂN KHOA HỌC (tt)