BÀI GIẢNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA học

PHÁN ĐOÁN PHỦ ĐỊNH TRONG LÔGÍC HỌC ARIXTỐT Trong bài viết này, tác giả đã phân tích nhằm làm rõ thêm quan điểm của Arixtốt về phán đoán phủ định; cụ thể là chỉ ra trong trường hợp nào th

TOÀN BỘ BÀI GIẢNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA CÔ GIÁO LỚP BĐS 50B-ĐHKTQD

ĐỊA CHỈ CẬP NHẬT CÁC TÀI LIỆU ÔN THI-PHẦN MỀM THI TRẮC

KH là hình thái XH nên KH cũng là sự phản ánh tồn tại XH, do tồn tịa XH quyết định

KH có tác động qua lại đối với các hình thái, ý thức XH khác, triế học chính trị , tôn giáo._ KH là hệ thống tri thức về TN, XH, con người, xuất phát từ yêu cầu, hoạt động thực tiễn, cải tạo TN, cải tạo XH, và cải tạo bản thân, cho nên nó đc thúc đẩy sự phát triển cả

• Việc phân loại KH dựa vào các nguyên tắc sau:

o Nguyên tắc khách quan: dựa vào đặc điểm, đối tượng , nhận thức của KH, mqh giữa KH vs thực tiễn và đời sống XH

o Nguyên tắc phối thuộc: xét theo lịch sử hình thành, mqh chuyển tiếp lẫn nhau giữa các ngành KH

Marx Engel cho rằng quá trinh phân loại KH phải đảm bảo các nguyên tắc:

Phải đi từ đơn giản đến phức tạp, từ khái niệm đến lý luận, thực nghiệm đến lý thuyết, cụ thể đến trừu tượng.

• Một số cách phân loại khác:

o Aristotle: căn cứ vào mục đích của KH để phân KH thành 5 loại:

• KH lý thuyết: tìm hiểu thực tại bao gồm: siêu hình học, vật lý học, toán học

• KH sáng tạo: nhằm sáng tạo ra tp mới đem đến tri thức mới: gồm tu từ học, thi pháp, biện chứng pháp

• KH thực hành: nhằm hướng dẫn đời sống, gồm: đạo đức học, kinh tế học, chính trị học

 Nhược điểm: mọi KH đều chứa lý thuyết, sáng tạo và thực hành, do vậy ko thể phân chia như vậy đc

o Francis Bacon: căn cứ theo năng lực tư duy

• KH suy luận: vật lý học và siêu hình học

• KH tưởng tượng: nghệ thuật, thi ca, kịch học

_ Cổ đại -> trung đại -> cận đại -> hiện đại

_ tính quy luật của sự phát triển của KH

_ cải tạo bản thân con ng

II/ Nghiên cứu KH

_ Là hoạt động trí tuệ = những pp nhất định để tìm kiếm, vạch ra 1 cách chính xác những

j con người chưa biết hoặc biết chưa đầy đủ nhằm tạo ra sp mới dưới dạng tri thức mới.Như vậy NCKH là hoạt động trí tuệ mang tính sáng tạo

_ Nhận thức TG phát hiện bản chất quy luật

_ Phục vụ thực tiễn cải tạo TG

_ Hướng tới cái mới, ko chấp nhận lặp lại cái cũ, đưa ra những tri thức mới

_ Tính thông tin:

Phải tiếp cận đc thông tin về đối tượng

K/q nghiên cứu phải đc công bố công khai

_ Tính mạnh dạn mạo hiểm trong NCKH

Đặt ra những tình huống, những điều ngược lại

Mạo hiểm trong NC và đâu tư cho KH

_ Tính khó xác định hiệu quả kinh tế

Đầu tư lớn nhưng tần suất sử dụng ít, ko mang lại ngay hiệu quả kinh tế trực tiếp, nhất là NCKH cơ bản

_ Tính trung thực trong nghiên cứu KH

đảm bảo tính khách quan

Trung thành với bản thân vốn có của sự vật

_ Tính chuyên sâu của đội ngũ nghiên cứu

Đào tạo chuyên môn, hương nghiệp

o Theo chức năng nghiên cứu:

_ Mô tả

_ giải thích

_ giải pháp sáng tạo

_ dự báo

o Theo các giai đoạn nghiên cứu

_ Thăm dò: xác định đầu tư NCKH

_ Cơ bản: NC cơ bản thuần túy

NC cơ bản định hướng_ ứng dụng: hình thức tiếp theo của Ng/lý cơ bản nhằm hình thành công nghệ mới, giải pháp mới

_ Triển khai: là hình thức nghiên cứu tiếp theo NC ứng dụng nhằm tạo ra vật mẫu, tạo CN, sx thử

III/ Phương pháp NCKH

Là con đường, cách thức đc các nhà nghiên cứu áp dụng nhằm thực hiện mục đích nghiêncứu của mình

Là những tri thức, nhận thức về cơ sở lý luận của các pp NC, nội dung các pp NCKH và quy trình thực hiện 1 đề tài NCKH

+ hiểu đúng đắn cơ sở lý luận của các pp NCKH giúp cho ng nghiên cứu biết lựa chọn ppnc đúng đắn, phù hợp với đối tượng, mục đích và nhiệm vụ

+ nắm vững nội dung các PPNC

+ biết triển khai thực hiện 1 đề tài NCKH

Chương II: Các hình thức và quy luật của tư duy logic

 Cấu trúc logic của khái niệm

Mỗi KN bao gồm 2 phần: nội hàm và ngoại diễn

+ Nội hàm của KN là tập hợp những dấu hiệu, những thuộc tính chung bản chất của các

sự vật hiện tượng đc phản ánh

Nội hàm KN có tính ls, nó phụ thuộc vào trình độ nhận thức của con người.+ Ngoại diễn là tập hợp các sự vật hiện tượng có cùng thuộc tính chung bản chất đc phản ánh trong nội hàm

VD: Ngoại diễn của hàng hóa là tất cả các sản phẩm đc trao đổi trên thị trường

***Bài tập***

Hãy xác định nội hàm và ngoại diễn của KN: "Cá là động vật sống dưới nước, thở bằng mang và bơi = vây"

-> Nội hàm: động vật + sống dưới nước + …

Ngoại diễn: tất cả các loại cá sống ở các môi trường khác nhau

+ Mối quan hệ giữa nội hàm và ngoại diễn

_ Quan hệ tỷ lệ nghịch: 1 KN có nội hàm càng lớn thì ngoại diễn càng hẹp và ngược lại

VD: ĐH KTQD và ĐH

2 Phân loại các KN

_ Dựa vào ngoại diễn: KN đơn nhất và Kn chung VD: sông hồng và sông

KN tập hợp và KN trống rỗng VD: đội bóng thể công - ma quỷ_ Dựa vào nội hàm: KN cụ thể và Kn trừu tượng

KN khẳng định và KN phủ định (tốt - ko tốt, đẹp - ko đẹp)

3 Mở rộng và thu hẹp khái niệm

_ Mở rộng KN là thao tác logic nhằm chuyển KN có ngoại diễn hẹp sang Kn có ngoại diễn rộng hơn bằng cách bỏ bớt đi những dấu hiện những thuộc tính trong nội hàm của

KN ấy

_ Thu hẹp KN là chuyển KN rộng sang KN hẹp hơn = cách tăng thêm những dấu hiệu, thuộc tính trong nội hàm các khái niệm ấy

4 Định nghĩa KN và các quy tắc của đn KN

_ Định nghĩa KN là thao tác logic nhằm vạch ra nội hàm, phân biệt đối tượng đc phản ánh vs các đối tượng khác và xây dựng thuật ngữ của KN

Như vậy đ/n Kn có nhiệm vụ:

+ KN định nghĩa: KN dùng để làm rõ nghĩa của KN đc định nghĩa

Như vậy, bản chất của đn KN là thu hẹp ngoại diễn của KN định nghĩa làm cho ngoại diễn của nó bằng ngoại diễn của KN đc định nghĩa

_ Các quy tắc định nghĩa KN:

+ ĐN phải cân đối: nghĩa là ngoại diễn KN đn phải bằng ngoại diễn KN đc đ/nVD: Đường kính là j? là điểm nối 2 điểm trên đường tròn (kn ko cân đối do 2 ngoại diễn giống nhau), cần phải thêm nội hàm (đi qua tâm) để thu hẹp ngoại diễn

+ ĐN ko đc vòng quanh: tức là ko được dùng nó để định nghĩa cho nó

VD: người duy vật là ng có quan điểm duy vật

+ ĐN ko đc phủ định: vì như vậy sẽ ko làm rõ nghĩa của nó

VD: người duy tâm là ng ko có quan điểm duy vật

+ ĐN phải đủ nhưng ngắn gọn: ko chứa những thuộc tính có thể suy ra từ những thuộc tính khác.

II/ Phán đoán

1 Khái niệm và phân loại

+ K/n: Phán đoán là hình thức nhận thức của tư duy trừu tượng, liên kết các khái niệm

để khẳng định hay phủ định những thuộc tính những mối quan hệ của khách thể._ Về hình thức, phán đoán là 1 câu ( 1 mệnh đề) có đủ các thành phần chủ ngữ vị ngữ+ Phân loại:

 Dựa vào chất lượng của phán đoán

2 Tính chu diên của các thuật ngữ trong PĐ

• Khái niệm về chu diên

_Thuật ngữ đc gọi là chu diên nếu ngoại diễn của nó hoàn toàn nằm trong ngoại diễn của 1 thuật ngữ khác hoàn toàn loại trừ nhau (ký hiệu chu diên: + )

VD:

Mo ̣i S là P (SaP)

Mo ̣i KL đều dẫn điê ̣n

Trong phán đoán này, chủ từ (kim loa ̣i) có ngoa ̣i diên đầy đủ (chu diên), vi ̣ từ (dẫnđiê ̣n) có ngoa ̣i diên ko đầy đủ (ko chu diên) vì ngoài kim loa ̣i, nước và 1 số vâ ̣t khác cũng có khả năng dẫn điê ̣n

tất cả S là P: thì ta có S+ Tất cả S ko là P: thì ta có S+; P+

P-Tất cả các sp ko phải là phế phẩm: S+, P+

_ Thuật ngữ gọi là ko chu diên nếu ngoại diễn của nó một phần nằm trong ngoại diễn của thuật ngữ khác hoặc 1 phần loại trừ nhau ( ký hiệu ko chu diên - )VD: 1 số hh là phế phẩm: thì S- P-

1 số S ko là P: S- P+

Phán đoán Chủ ngữ S Vị ngữ P Quan hêA

EIO

++

+-+

-3 Mối quan hệ giữa các phán đoán

+ xác định quan hệ của AEIO

• Đối lập trên (A-E) ko thể cùng đúng nhưng có thế cùng sai

• Đối lập dưới (I-O) ko thể cùng sai nhưng có thể cùng đúng

I ko chân thực -> phán đoán O chân thực

VD: 1 số cá sống trên cạn (I ko chân thực)

1 số cá ko sống ở trên cạn (O chân thực)

I chân thực -> O chân thực

VD: 1 số hoa màu vàng ( I chân thực)

1 số hoa ko màu vàng ( O chân thực)

• Phán đoán phụ thuộcA-I

E-O

PĐ trên đúng thì PĐ dưới cúng đúng

PĐ trên sai thì PĐ dưới ko xác định

PĐ dưới đúng thì PĐ trên ko xác định

PĐ dưới sai thì PĐ trên cũng sai

• Phán đoán mâu thuẫn: PĐ này đúng thì PĐ kia sai và ngược lạiA-O và I-E

***Bài tập *** (viết trong trang cuối vở kt thương mại)

Xác định phán đoán

1.AEI khi O chân thực và O ko chân thực

2 AEO khi Ī và I

PHÁN ĐOÁN PHỦ ĐỊNH TRONG LÔGÍC HỌC ARIXTỐT

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích nhằm làm rõ thêm quan điểm của Arixtốt về phán đoán phủ định; cụ thể là chỉ ra trong trường hợp nào thì các quy luật phi mâu thuẫn và quy luật bài trung được tuân thủ, trong trường hợp nào thì quy luật phi mâu thuẫn được tuân thủ và quy luật bài trung chỉ là ước lệ, hoặc không được tuân thủ,… Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất ý kiến cho rằng, các giáo trình lôgíc hiện nay ở nước ta cần có sự thống nhất trong việc xác định các phán đoán phủ định

NGUYỄN GIA THƠ (*) Trong lôgíc học Arixtốt, hình thức phủ định cơ bản trong phán đoán có dạng “S không là P”

(hình thức khẳng định tương ứng với nó là “S là P”) Phán đoán khẳng định được hiểu là, dưới

hình thức ngôn ngữ có thể hiện mối liên hệ thực tế giữa chủ từ và vị từ Còn phán đoán phủ định có thể hiểu là, dưới hình thức ngôn ngữ không có mối liên hệ thực tế giữa chủ từ và vị từ

Nói cách khác, khẳng định là một hình thức ngôn ngữ mà trong đó, nhờ mối liên hệ thể hiện bởi từ “là” - nói về tồn tại thực tế của chủ từ như một cái gì đó xác định Phủ định là hình thức ngôn ngữ trong đó thông qua mối liên hệ “không phải là” nói lên rằng, chủ từ như một cái gì

đó không tồn tại, hoặc không tồn tại theo mối quan hệ với một cái gì đó Bởi lẽ, giữa sự tồn tại của sự vật (đối tượng) và sự không tồn tại của nó (trong chính mối quan hệ đó) không có khả năng thứ ba nào Do đó, đối với khẳng định “S là P” và phủ định “S không là P”, quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba được tuân thủ Liên quan đến vấn đề này, Arixtốt viết:

“Nếu ta lấy khẳng định và phủ định [thì trong trường hợp như vậy], luôn có tồn tại [sự vật] haykhông có sự tồn tại đó - một trong hai sẽ giả dối và cái còn lại - sẽ chân thực Rằng Xôcrát ốm

và Xôcrát không ốm, - và, nếu Xôcrát tồn tại, thì một trong những mệnh đề này hiển nhiên hoặc chân thực, hoặc giả dối, và nếu ông không tồn tại - thì sự việc cũng chính xác như vậy:

rằng, ông ốm, nếu [ông] không tồn tại, thì điều này giả dối, còn ông không ốm, - chân thực Vì vậy, chỉ có ở những nơi mà một cái mâu thuẫn với cái khác như là khẳng định và phủ định [và chỉ trong trường hợp này], chúng ta mới bắt gặp đặc điểm là một trong hai mệnh đề luôn [hoặc] chân thực, hoặc giả dối”(1) (Cũng cần phải nhắc lại rằng, trong lôgíc học Arixtốt, các vấn đề của tư duy và tồn tại không tách bạch nhau; vì vậy, nhiều khi Arixtốt nói về sự vật cũng

là nói về tư tưởng biểu thị sự vật đó)

Từ đoạn trích dẫn trên trong tác phẩm của Arixtốt, có thể nhận định rằng, tính đúng đắn của quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba đối với các khẳng định và phủ định có đặc điểm vô điều kiện: để tuân thủ chúng không cần tiền đề nào, thậm chí cả các tiền đề về sự tồn tại giản đơn của chủ từ phán đoán Nếu chủ từ tồn tại, có nghĩa nó là một cái gì đó, thì có thể áp dụng quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba, mặc dù chúng ta có thể không biết được phán đoán nào trong hai phán đoán trên là chân thực Nếu chủ từ không tồn tại, thì nói chung là không có tính chất nào, và điều đó có nghĩa việc phủ định sự hiện diện của một tính chất nào đó ở chủ từ - mà tính chất đó được thể hiện bởi vị từ - là chân thực Khẳng định chủ từ có tính chất như vậy là giả dối tức các quy luật phi mâu thuẫn và quy luật bài trung không hoạt động

Ngoài kiểu mâu thuẫn (phủ định) như đã nói ở trên, trong lôgíc học Arixtốt còn có kiểu phủ định “mềm” - sự đối lập giữa “có” cái gì đó và “mất” cái đó Ví dụ: “Xôcrát nhìn thấy” là phánđoán về sở hữu (có), còn “Xôcrát mù” là phán đoán về sự “mất” (khả năng nhìn) Những phán đoán này chịu sự chi phối của quy luật phi mâu thuẫn Tuy nhiên, khác với khẳng định và phủ định, các phán đoán “có” và “mất” có thể chỉ được coi là chịu sự tác động của quy luật loại trừ cái thứ ba một cách ước lệ Như vậy, điều kiện cho tính tuân thủ của quy luật loại trừ cái thứ ba

là khả năng đối với chủ từ nói chung Về bản chất, nó “có” tính chất đã cho hoặc “mất” tính chất ấy Xôcrát, xét về bản chất, vốn có thị giác, nghĩa là một trong hai khả năng phải xảy ra: hoặc nhìn thấy, hoặc mù “Còn trong trường hợp Xôcrát không tồn tại, thì cả hai đều giả dối,

cả trường hợp ông có thị giác lẫn trường hợp ông mù”(2) Xôcrát không tồn tại thì dĩ nhiên ôngkhông có những thuộc tính xét về bản chất, nghĩa là các phán đoán “ông nhìn thấy” và “ông mù” - đều giả dối Cũng có thể nói như vậy đối với chủ từ mà về bản chất, sự vật được biểu thịbởi chủ từ không sở hữu tính chất đã cho, nhưng lại được gán cho là mất tính chất ấy Các phánđoán “hòn đá là kẻ mù” và “hòn đá là kẻ nhìn thấy” đều giả dối Như vậy, đối với các mặt đối lập “có” và “mất”, thì quy luật phi mâu thuẫn hoạt động; trong khi đó, quy luật loại trừ cái thứ

ba chỉ hoạt động một cách ước lệ Vì rằng không tồn tại phương pháp lôgíc hình thức thuần tuý

để chỉ sự vật biểu thị bởi chủ từ đã cho có tính chất này hay tính chất khác (đối với các phán

đoán “có” và “mất”), mặc dù chúng đối lập với nhau và quy luật loại trừ cái thứ ba vẫn không được tuân thủ.

Một điểm quan trọng khác cần nhấn mạnh là, về mặt hình thức, phán đoán “mất” cũng là khẳng định (cũng như phán đoán về sở hữu (“có”)) Theo đó, chúng không đối lập nhau như khẳng định hay phủ định, mà như hai loại khả năng khác nhau: các phán đoán sở hữu (có) hiển nhiên là phán đoán khẳng định Ví dụ, “Xôcrát nhìn thấy”- rõ ràng là phán đoán khẳng định Chúng ta sẽ phân tích để làm rõ hơn, tại sao các phán đoán “mất” lại được coi là phán đoán khẳng định hay nói cách khác, tại sao chúng lại không thể được coi là phán đoán phủ định?Nghĩa của phán đoán phủ định “S không là P” thể hiện ở chỗ, nó phủ định sự tồn tại của chủ từ

S theo dấu hiệu P Nghĩa của phán đoán “mất” có hình thức “S là không P” (“An không biết tiếng Anh”= “An là người không biết tiếng Anh”) - hoàn toàn khác Loại phán đoán như vậy không phải phủ định sự tồn tại của chủ từ (nếu chủ từ “rỗng” thì phán đoán “mất” là giả dối),

mà là thể hiện ở chủ từ một dấu hiệu được gán cho nó Dấu hiệu này không phải là tuỳ tiện, mà

có thể có, xét về bản chất Theo ví dụ trên, tiếp ngữ “không” không đứng trước hệ từ “là” mà đứng trước bộ phận thể hiện vị từ (hay nói cách khác, vị từ là khái niệm phủ định) Phán đoán khẳng định và phủ định khác với các phán đoán về “có” và “mất” ở chỗ, chúng không có gì ở giữa Ở các phán đoán đối lập, cái ở giữa tồn tại Đó chính là khả năng có hoặc không có một tính chất nào đấy Ví dụ, loại khác của phán đoán “có” và “mất” là các phán đoán có các vị từ

“bằng nhau” và “không bằng nhau” Giữa phán đoán khẳng định “hai vật này thực chất là bằngnhau” và phán đoán phủ định “hai vật này thực chất là không bằng nhau” không có cái gì ở giữa và chúng mâu thuẫn với nhau Ngược lại, các vị từ “bằng nhau” và “không bằng nhau” cho phép có một cái gì đó ở giữa, đó là khả năng có vị từ “bằng nhau” Về vấn đề này, Arixtốt viết: “Vì vậy, mâu thuẫn không có gì ở giữa, nhưng “mất” trong một số trường hợp là có cái gì

đó ở giữa: tất cả hoặc là bằng nhau, hoặc là không bằng nhau, nhưng không phải tất cả là hoặc bằng nhau, hoặc không bằng nhau, phải chăng chỉ có cái mà có thể là vật mang sự bằng

nhau ”(3) “Là bằng nhau” và “không là bằng nhau” không phải là cùng một cái Tương tự như vậy, “là không bằng nhau” và “không là bằng nhau” không phải là một Bởi vì một cái, chẳng hạn “cái là không bằng nhau”, có một chủ từ xác định, và đó không phải bằng nhau, cái khác không có nó Vì vậy, không phải tất cả là bằng nhau hay là không bằng nhau, nhưng tất cả

là bằng nhau hay không là bằng nhau”(4) Ở đây, Arixtốt muốn nói rằng, tiếp ngữ phủ định - đứng trước hay sau hệ từ “là” - quyết định tính chất của phán đoán Trong trường hợp đối lập giữa “mất” và “có” thì chúng ta nói về việc định vị sơ bộ một giống nào đó và tương ứng là cácthuộc tính mà chúng vốn có “về bản chất” Nếu các phán đoán về “sở hữu” (có) một thuộc tính nào đó và không có nó (mất) nói về cùng một giống(5), thì khi đó (và chỉ khi đó) chúng mâu

thuẫn, có nghĩa chúng thuộc vùng hoạt động của quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cáithứ ba Trong trường hợp ngược lại, nó không chịu sự tác động của quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba.

Hệ quả quan trọng của sự vi phạm quy luật loại trừ cái thứ ba đối với các phán đoán về sở hữu

(“có”) và “mất” là: các phán đoán về “mất” có dạng “S là không P” (phủ định trong) và phủ định có dạng “S không là P” (phủ định ngoài) không phải là các phán đoán tương đương

(Arixtốt), dù về hình thức thuần tuý thì chúng như vậy

Với phán đoán “S là không P”, có thể tạo ra phán đoán phủ định “S không là không P” - phủ định này khác với khẳng định “S là P” Giữa các cặp phán đoán: “S là P” và “S không là không P”, và “S là không P” với “S không là P” sẽ có sự tương ứng được thể hiện bởi các phán đoán

cụ thể: “Con người là công bằng”, “Con người không là không công bằng”, “Con người là không công bằng” và “Con người không là công bằng” Về vấn đề này, trong Về sự luận giải,

Arixtốt viết: “Ví dụ, “con người là công bằng”; [ở đây] “là”, tôi nói, cấu thành bộ phận thứ ba của mệnh đề như là danh từ hay động từ; từ đó, ta nhận được bốn mệnh đề, trong đó hai mệnh

đề có quan hệ trực tiếp với khẳng định và phủ định như là mất, các mệnh đề khác thì không Tôi có ý muốn nói, ví dụ, rằng “là” có thể đi với “công bằng”, hay là “không công bằng”, bởi

vì cả phủ định [sẽ được liên kết hai lần] Như vậy, sẽ nhận được bốn mệnh đề : “con người là

công bằng”; phủ định nó - “con người không là công bằng”, “con người là không công bằng”; phủ định nó - “con người không là không công bằng””(6) Một ví dụ khác của Arixtốt là phán

đoán: “Đây là phúc lợi” Ông viết: “Như vậy, hiển nhiên là phủ định của “[đây] là phúc lợi” sẽ

không phải là “[đây] là không phúc lợi” Bây giờ chúng ta sẽ lý giải tại sao, vì tương ứng với

mỗi đối tượng riêng biệt thì hoặc khẳng định là chân thực, hoặc phủ định là chân thực, nên rõ ràng là nếu [mệnh đề sau] không là phủ định, thì theo một nghĩa nào đó, nó là khẳng định Nhưng bất kỳ khẳng định nào cũng có phủ định tương ứng; do đó, phủ định [mệnh đề] “đây là

không phúc lợi” - là mệnh đề “đây không là không phúc lợi”(7).

Một kiểu khác của tính đối lập - không mâu thuẫn, còn “mềm hơn” so với đối lập giữa “có” và

“mất”, là đối lập giữa “các loài - cực” thuộc cùng một giống mà Arixtốt thường gọi một cách đơn giản là đối lập tương phản Sự khác nhau giữa đối lập “có” - “mất” và “đối lập - tương phản” giữa “các loài - cực” thuộc cùng một giống, như sau: trong trường hợp đối lập “có - mất” thì sự định vị giống theo mối quan hệ với chủ từ của mệnh đề mà bên trong nó các phán đoán về “có” và “mất”, là cơ bản Trong trường hợp “đối lập - tương phản” giữa các loài thuộccác thái cực khác nhau (thuộc cùng một giống) thì ngược lại, giống - chủ từ được củng cố (đôi khi nó rất rộng, như trong trường hợp được dẫn ra dưới đây), và giống - vị từ mà trong khuôn khổ của nó, các loài - cực, khi chúng nói về chủ từ, được chỉ ra

Arixtốt thường lấy các ví dụ về đối lập - tương phản dưới dạng các phán đoán: “vật này trắng”

và “vật này đen” Ở đây, giống là “vật thể” và vị từ là “màu sắc” (mà trong khuôn khổ của nó hai loài - cực: “trắng” và “đen” được xác định) Giữa những loài - cực này có những loài trung gian thuộc về chính giống “màu sắc” đó, nhưng có những sự khác biệt loài khác nhau Giữa các phán đoán “vật này trắng” và “vật này đen” có một mối quan hệ tương phản, nghĩa là chúng không thể đồng thời chân thực Một vật là trắng không thể đồng thời là đen và ngược lại Nói cách khác, đối với các cặp phán đoán như vậy, có sự tác động của quy luật phi mâu thuẫn Còn đối với quy luật loại trừ cái thứ ba thì chúng không tuân thủ, bởi lẽ từ vật đã cho không trắng thì chưa thể kết luận rằng nó là đen, mà nó có thể là vàng hoặc nâu Nguyên nhân dẫn đến việc vi phạm quy luật loại trừ cái thứ ba ở đây là sự hiện diện của các loài trung gian thuộc cùng một giống nhất định (ngoài trắng - đen là các loài - cực thuộc giống “màu”, còn có rất nhiều các màu (loài) trung gian: xanh, vàng, nâu ) Đối lập - tương phản đôi khi có thể là mâu thuẫn (Điều này xảy ra trong trường hợp với cùng một giống mà vị từ có quan hệ với nó là hai loài - cực nhưng giữa chúng không có trung gian, ví dụ, số tự nhiên chẵn - số tự nhiên lẻ)

Như vậy, trường hợp các phán đoán tương phản giữa “mất” và “có” thì có sự định vị một giống mà trong khuôn khổ của nó chủ từ của giống này nói về “mất” và “có” một tính chất nào

đó (người có giáo dục - người không có giáo dục) Trong trường hợp đối lập - tương phản thì việc định vị một giống mà vị từ thuộc về, là không đủ Một cặp phán đoán tương phản sẽ là mâu thuẫn, nếu nó phụ thuộc hoàn toàn vào đặc thù của giống mà vị từ thuộc về (khi giống nàybao gồm các loài - cực)

Sự khác biệt nói trên có thể được thể hiện đồng thời bằng cách sau Nếu giống trong phán đoán

về “có” và “mất” được định vị đúng, thì đối với vị từ P đã cho trong khuôn khổ giống này - thực hiện được sự phủ định đúng: không P Đối với các phán đoán tương phản thì phủ định không P chỉ có thể trở thành mâu thuẫn một cách ngẫu nhiên Ví dụ, có thể xem xét hai phươngpháp đưa vào phép phủ định đối với vị từ “trắng” Phủ định vị từ “trắng” là “không trắng” Khi

đó, trong khuôn khổ giống “vật thể”, thuộc tính “trắng” và “không trắng” sẽ là các phán đoán

về “có” và “mất” Trong khuôn khổ của giống này, chúng sẽ mâu thuẫn Trong khuôn khổ của giống khác, bao gồm các sự vật không thể trắng và không trắng, ví dụ, “số”, thì các thuộc tính trên sẽ không mâu thuẫn (vì không thể nói số là trắng hay không trắng)

Tuy nhiên, có thể hiểu vị từ “không trắng” theo cách khác Đó chính là xác định nó như khái niệm - loài đối lập, mâu thuẫn với “trắng” trong khuôn khổ của khái niệm giống “màu”, có nghĩa coi nó là “đen” Khi đó, không có mâu thuẫn trong quan hệ giữa các vị từ Cần phải thấy rằng, nếu khái niệm giống “màu” không được xác định, và với tư cách vị từ mà khái niệm

“trắng” là vị từ đối lập, cho phép lấy vị từ khác giống, ví dụ “khô”, thì trong trường hợp này, ngoài quy luật loại trừ cái thứ ba, cả quy luật phi mâu thuẫn cũng không hoạt động (không bị viphạm) vì một vật có thể vừa “trắng”, vừa “khô” Arixtốt gọi các thuộc tính đối lập kiểu như vậy là “tính tương quan”: “trắng” và “khô” thuộc về các giống khác nhau; vì trong khuôn khổ của cùng một giống, cái đối lập với “khô” là “ướt”, còn cái đối lập với “trắng” là “đen”.

Tổng hợp những phân tích về các dạng mâu thuẫn, đối lập theo quan điểm của Arixtốt, có thể nhận ra rằng, nếu chỉ có một loại đối lập trong số chúng - đối lập giữa khẳng định và phủ định, thì hai quy luật cơ bản của tư duy - quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba được tuân thủ Đối với các mặt đối lập “có” và “mất” thì chỉ có quy luật phi mâu thuẫn được tuân thủ, còn quy luật loại trừ cái thứ ba chỉ chịu sự tác động một cách ước lệ với những sự bổ sung

có nội dung cụ thể Đối với các loài - cực (đối lập tương phản), cũng chỉ có quy luật phi mâu thuẫn là không bị vi phạm, còn quy luật loại trừ cái thứ ba có thể được tuân thủ nhưng chỉ là ngẫu nhiên Đối với các mặt đối lập có “tính tương quan”, khi vị từ thuộc về các giống khác nhau, thì cả quy luật phi mâu thuẫn lẫn quy luật loại trừ cái thứ ba đều không hoạt động (không

bị vi phạm) Sự hoạt động hay không hoạt động của quy luật phi mâu thuẫn và quy luật loại trừ

cái thứ ba đối với các đối lập - mâu thuẫn dạng “S là P” và “S là không P” liên quan đến vị từ

“không P” được xác định bằng cách nào, hay nội hàm cụ thể của nó là gì Phương pháp tiến hành xác định vị từ này phụ thuộc vào vấn đề người ta lấy vị từ P trong mối quan hệ với giống bên ngoài nào, bởi với giống khác nhau có thể sẽ nhận được các vị từ “không P” khác nhau.Xét từ một khía cạnh trong cách hiểu phán đoán phủ định của Arixtốt, chúng ta thấy trong các giáo trình lôgíc học ở Việt Nam hiện nay còn nhiều chỗ cần bàn bạc để đi đến thống nhất Ví

dụ, nhiều tác giả xếp các phán đoán “ớt thì không ngọt”, “con người không biết bay”, “một số người Việt Nam không yêu nước” vào nhóm các phán đoán phủ định mà không kèm theo một lời giải thích nào Thậm chí, có tác giả còn cho rằng, các phán đoán lôgíc có hình thức “S

là không P” là các phán đoán phủ định và đưa ra ví dụ “một số muối của canxi là các chất không tan trong nước” là phán đoán phủ định Ngay cả phán đoán “người này thiếu trình độ

đại học” cũng được tác giả này xếp vào loại phán đoán phủ định(**) Thoạt nhìn thì có vẻ đúngnhư vậy Nhưng khi xem xét kỹ, ta sẽ thấy có vấn đề cần bàn: ví dụ, với các phán đoán “ớt thì không ngọt”, “con người không biết bay” , nếu ta coi vị từ của phán đoán thứ nhất là “ngọt”, của phán đoán thứ hai là “biết bay” thì rõ ràng đó là phán đoán phủ định Phán đoán thứ nhất phủ định các tính chất “ngọt” ở ớt, còn phán đoán phủ định thứ hai lại phủ định tính chất “biết bay” ở con người Nhưng tính chất sẽ hoàn toàn khác nếu ta lấy vị từ của các phán đoán trên

là các khái niệm phủ định; ví dụ, ở phán đoán thứ nhất, vị từ là P1 = “không ngọt”, ở phán đoánthứ hai, vị từ là P2 = “không biết bay”, thì ta sẽ có kết quả là các phán đoán khẳng định Về mặt