Ở cơ thể trưởng thành, ống bàng quang - niệu đạo của xoang niệu - sinh dục ở trên lỗ đổ vào của các ống Wolff trở thành một phần bàng quang và niệu đạo, phần còn lại cùng với đầu dưới củ[r]
Trang 1HỌC VIỆN QUÂN Y
BỘ MÔN GIẢI PHẪU
Số:…….
TÊN BÀI GIẢNG
Môn học: Giải phẫu
Bài: Phôi thai hệ niệu dục
Đối tượng: Bác sỹ dài hạn chính quy
Năm học: 2009 – 2010
Giảng viên: Đại tá, GS, TS Lê Văn Minh
Hà nội - 2009
MẬT
Trang 2KẾ HOẠCH BÀI GIẢNG
1 Phần thủ tục
Bộ môn: Giải phẫu
Môn học: Giải phẫu
Đối tượng học viên: Bác sỹ dài hạn chính quy
Tên bài giảng: Phôi thai hệ niệu dục
Tên giảng viên:
Năm học: 2009-2010
Thời gian giảng: 90 phút
2 Các mục tiêu học tập:
- Nắm được sự phát triển hệ niệu dục
- Nắm được sự hình thành và phát triển của hệ sinh dục nam và sinh dục nữ
3 Kỹ thuật tiến hành:
3.1 Loại bài giảng: Lý thuyết cơ bản.
3.2 Phương pháp dậy học: Diễn giảng, trình bày trực quan và kiểm tra.
3.3 Hình thức tổ chức dậy học: Lên lớp tại giảng đường.
3.4 Phương tiện dậy học: Bảng, tranh vẽ, PowerPoint.
4 Phần thời gian và cấu trúc bài giảng:
4.1 Tổ chức lớp: 1’
4.2 Kiểm tra bài cũ: 4’
4.3 Giới thiệu tài liệu tham khảo, nghiên cứu: 2’
4.4 Tiến hành nội dung bài giảng
Trang 3Nội dung bài giảng Thời
gian
Những PPDH vận dụng
Phương tiện DH
Hoạt động của HV
1 Khái quát
2 Các cơ quan sinh thận
- Tiền thận
- Trung thận
- Hậu thận
3 Bộ máy tiết niệu
- Hệ thống dẫn niệu
- Hệ thống sinh niệu
4 Sự hình thành bàng
quang
5 Giải phẫu hệ thống
ứng dụng
- Sự phát triển bình
thường
- Các dị tật bẩm sinh
6 Phôi thai hệ sinh dục
- Phôi thai hệ sinh dục
nam
- Phôi thai hệ sinh dục
nữ
5’
15’
15’
10’
15’
15’
Diễn giảng, trình chiếu powerpoint, quan sát trực quan.
Bảng, powerpoint.
Nghe, nhìn, ghi chép, phát biểu.
5 Kiểm tra đánh giá (thông tin phản hồi): 3’
6 Tổng kết bài giảng:
7 Nhận xét và rút kinh nghiệm:
Thông qua Ngày tháng năm 2010
Chủ nhiệm bộ môn Người làm kế hoạch
Trang 4PHÔI THAI HỆ TIẾT NIỆU
1 Khái quát
Ở phôi và thai nhi, phần lớn các bộ phận của bộ máy tiết niệu và sinh dục đều nảy sinh từ mầm sinh thận và ụ sinh dục (1 bộ phận của lá phôi giữa) Vào tuần thứ 3 của phôi, lá phôi giữa được biệt hoá thành 3 phần khác nhau: phần trong, phần ngoài, phần giữa Phần trong ở cạnh trục, sẽ tạo thành các phần đoạn tiết niệu; phần ngoài là tấm bên, sẽ tạo thành các màng; phần trung gian nối phần cạnh trục và phần bên
Trong quá trình phát triển của phôi và thai trong tử cung đã hình thành 3 cơ quan sinh thận khác nhau và hơi lấn lên nhau: tiền thận hình thành sớm nhất và đơn giản nhất Vào giai đoạn sau của phôi tiền thận thoái hoá và được thay thế bởi trung thận Khúc thận này đi từ vùng cổ dưới đến vùng thắt lưng trên của phôi và thai nhi Khi trung thận bắt đầu thoái hoá thì hậu thận xuất hiện và thay thế trung thận Khúc này khu trú ở vùng thắt lưng dưới tới vùng chậu hông của phôi và thai nhi Hậu thận là khúc thận tạo nên phần quan trọng nhất (cơ quan sinh niệu hay nhu mô thận vình viễn ở ĐV và người)
2 Các cơ quan sinh thận
2.1 Tiền thận
Gồm 7- 10 ống nhỏ thô sơ và 1 ống góp Các ống nhỏ đầu tiên thoái hoá và
tiêu đi trước khi các ống nhỏ cuối cùng xuất hiện Cuối tuần thứ tư, cơ quan tiền thận biến mất hoàn toàn Phần còn lại của ống tiền thận dọc nhập vào cơ quan trung thận Ở phôi người cơ quan tiền thận không hoạt động
2.2 Trung thận
Khi cơ quan tiền thận thoái hoá thì các ống nhỏ đầu tiên của cơ quan trung thận xuất hiện, nó dài ra nhanh chóng Ở đầu trong của mỗi ống xuất hiện
1 tiểu cầu mạch, các ống nhỏ này đổ vào phần còn lại của ống tiền thận dọc Từ lúc này ống dọc được gọi là ống trung thận dọc hay ống wolff Ở các trung thận ngực đầu tiên, mỗi khúc thận sinh ra một ống tiết nhỏ và một tiểu cầu Trong khi
đó thì các khúc thận ngực, thắt lưng có thể sinh ra 2, 3, 4 ống nhỏ vào giữa tháng thứ hai
Cơ quan trung thận là một cơ quan hình soan ở thành bụng sau dọc hai bên đường giữa và lồi vào trong khoang phôi Sự thoái biến bắt đầu từ khúc trên đầu Khi phôi 8 tuần, phần lớn các ống nhỏ và các tiểu cầu thận biến đi, chỉ có một số
Trang 5rất ít các ống nhỏ và các tiểu cầu thận ở gần kề ụ sinh dục vẫn tồn tại và nhập vào ụ sinh dục Số phận của ống Wolff và ụ sinh dục tuỳ thuộc vào sự phát triển giới tính: Phôi mang giới tính nữ ống này mất hoàn toàn; phôi mang giới tính nam ụ sinh dục trở thành tinh hoàn, các ống trung thận trở thành các ống dẫn tinh trong và ngoài tinh hoàn Ở thai nhi vai trò sinh lý của trung thận chưa thấy rõ
2.3 Hậu thận
Khi cơ quan hậu trung thận thoái hoá, một phần cơ quan tiết niệu thứ 3 xuất hiện Hậu thận sinh ra từ một khúc thận khu trú ở vùng thắt lưng dưới và vùng chậu hông của phôi và thai nhi Đồng thời từ ống Wolff nảy sinh một mầm niệu quản, mầm này chui vào và phát triển ở trong hậu thận
3 Bộ máy tiết niệu
Bộ máy tiết niệu gồm có: hệ thống dẫn niệu và hệ thống sinh niệu
3.1 Hệ thống dẫn niệu
Hình thành và phát triển bắt đầu từ tháng thứ tư của phôi và thai nhi Thoạt tiên, mầm niệu quản nảy sinh từ thành lưng của ống Wolff (gần chỗ ống này đổ vào nang niệu mạc) Mầm này phát triển ra sau và lên trên, chui sâu vào hậu thận Hậu thận hình thành một cái chụp bao lấy đầu xa của mầm Ở trong hậu thận đầu xa của mầm phân đôi thành hai cành: cành đầu và cành đuôi Hai cành này sẽ là các đài lớn tương lai Sau đó mỗi cành lại đi sâu và phát triển rộng ra ở trong hậu thận theo cách sinh đôi Cứ liên tiếp như vậy các cành tiếp tục phát triển và phân chia trong hậu thận tạo nên các ống dẫn niệu trong thận từ ống cấp 2, cấp 3, cấp 4… cho đến các ống cấp 13 hoặc hơn nữa
Trong khi nhập vào đài lớn hoặc hoà nhập với nhau tạo thành các đài nhỏ (ống cấp 3 hoặc ống cấp 4) Từ các ống cấp 5 cho đến các ống nhỏ thuộc cấp cuối cùng (ống cấp 13) Các ống dẫn niệu còn trở lại thành các ống góp (ống Bellini) của thận vĩnh viễn Các phần còn lại của mầm niệu quản, ở ngoài hậu thận, tạo nên các đoạn của ống dẫn niệu ngoài thận (bể thận, niệu quản)
3.2 Hệ thống sinh niệu:
Trong khi hệ thống ống dẫn niệu đi sâu vào hậu thận, thì ở đầu xa của mỗi ống dẫn niệu mới nảy sinh lần cuối có một cái chụp do mầm hậu thận tự phân chia để tạo thành các chụp này Khi ống dẫn niệu phát triển và phân đôi, các chụp hậu thận tách khỏi khối mô hậu chính và phân thành những đám tế bào nhỏ
Trang 6nằm ở hai bên sườn ống dẫn niệu mới tạo thành Mỗi một đám tế bào biến thành một bọng thận nhỏ, bọng này lại phát triển và tạo nên một ống sinh niệu (nephron) Đầu gần của ống sinh niệu lộn và trong lòng ống tạo nên túi (bao Bowman) của tiểu cầu thận Đầu xa của ống mở vào trong các ống góp nên ống sinh niệu thông vào ống dẫn niệu
Ống sinh niệu phát triển dài ra, tăng dần độ cong ban đầu, cuối cùng tạo thành ống lượn gần, quai Henlé, ống lượn xa Các bọc thận bám vào hai bên sườn các ống dẫn niệu cấp 2, 3, 4 chỉ trở thành các vết tích Khi các ống này sát nhập vào đài lớn hoặc nhập lại thành các đài con thì các vết tích bọng thận biến đi
Thận vĩnh viễn khi mới hình thành, ở vùng thắt lưng dưới và vùng xương cùng của thai nhi, sau đó di chuyển theo chiều ngược lại dần lên phía trên Cuối cùng thận dừng lại ở vùng thắt lưng trên (từ sườn 11 đến mỏm ngang thắt lưng 3) Thận di chuyển lên trên là do sự giảm đi của độ cong thân mình thai nhi và
do sự phát triển của chiều dài mầm niệu quản Cuối đời thai nhi, hậu thận bắt đầu hoặt động
4 Sự hình thành bàng quang và niệu đạo
Ổ nhớp do phần cuối của khoang niệu - mạc hoà nhập với đầu dưới của ruột cuối tạo thành Từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 7 ổ nhớp phát triển và phân chia Góc cựa nảy sinh từ góc giữa nang niệu mạc và ruột cuối Vách cựa nằm trên mặt phẳng đứng ngang và tiến dần theo hướng đuôi của phôi, thai nhi cho đến khi vách đến sát nhập vào màng ổ nhớp làm ổ nhớp được ngăn thành hai phần: ống hậu môn- trực tràng (sau) và xoang niệu – sinh dục nguyên thuỷ (trước) Màng ổ nhớp cũng được phân chia thành hai phần: màng hậu môn (sau) và màng niệu – sinh dục (trước)
Tuỳ thuộc sự phát triển giới tính của phôi và thai nhi, các gờ sinh dục của màng niệu – sinh dục phát triển thành cơ quan sinh dục ngoài của nữ (các môi lớn, bé, tiền đình, âm vật) hoặc của nam (dương vật) Cũng như vậy tuỳ thuộc sự phát triển giới tính của phôi và thai nhi, xoang niệu – sinh dục sẽ phát triển khác nhau
Ở phôi và thai nhi nữ, đoạn cuối của các ống Muller phát triển trong vách cựa trở thành tử cung và âm đạo, tiếp liền với âm môn của cơ quan sinh dục ngoài, ngăn cách hẳn ống hậu môn - trực tràng với xoang niệu – sinh dục Xoang
Trang 7niệu – sinh dục tạo nên phần dưới của bàng quang và niệu đạo nữ nằm trước tử cung và âm đạo
Ở phôi nam, trung thận (ống Wolff) phát triển thành các đoạn của đường ống dẫn tinh và xoang niệu – sinh dục phát triển cùng với nang niệu - mạc thành bàng quang và niệu đạo Xoang niệu – sinh dục nguyên thuỷ chia hai phần: ống bàng quang - niệu đạo ở trên chỗ ống Wolff đổ vào nang niệu - mạc; xoang niệu – sinh dục vĩnh viến ở dưới chỗ đổ vào các ống Wolff Sau đó một đoạn của các ống Wolff (kể từ lỗ đổ vào của ống tới lỗ của mầm niệu quản) hoà nhập và phát triển nên thành sau bàng quang Do sự phát triển và biến đổi này nên các niệu quản đổ trực tiếp vào bàng quang Sự phát triển mạnh của thành sau bàng quang
và niệu đạo, các lỗ niệu quản di chuyển lên trên, ra ngoài và ở thành sau của bàng quang
Các đoạn cuối của ống Wolff trở thành các ống phóng tinh đổ vào niệu đạo tiền liệt ở hai bên ụ núi Ở cơ thể trưởng thành, ống bàng quang - niệu đạo của xoang niệu - sinh dục ở trên lỗ đổ vào của các ống Wolff trở thành một phần bàng quang và niệu đạo, phần còn lại cùng với đầu dưới của nang niệu mạc tạo nên bàng quang Đoạn trên còn lại của nang niệu - mạc tắc lại thành dây chằng rốn - bàng quang giữa
Tóm lại sự phát triển của xoang niệu dục vĩnh viễn của hai giới khác hẳn nhau: nam xoang gồm 2 phần: đoạn ngắn ở đáy chậu tạo nên phần dưới của niệu đạo tiền liệt và niệu đạo màng, đoạn còn lại trở thành niệu đạo dương vật.; nữ xoang niệu sinh dục vĩnh viễn hình thành niệu đạo 1/5 dưới của âm đạo tiền đình
5 Một số dị tật bẩm sinh hệ tiết niệu
5.1 Sự phát triển bình thường
Ở phôi và thai hệ tiết niệu và sinh dục có nguồn gốc chung không phân biệt giới tính Ở nữ do yêu cầu của chức năng sinh sản, cơ quan muller phát triển song song với ụ sinh dục trở thành buồng trứng và bộ máy sinh dục nữ tách riêng khỏi bộ máy tiết niệu Cơ quan trung thận và các ống wolff thoái hoá và tiêu đi, riêng mầm niệu quản sát nhập với hậu thận tạo thành bộ máy tiết niệu Ở nam cơ quan trumg thận nhập vào ụ sinh dục Ụ sinh dục, ống wolff và cơ quan trung thận phát triển thành tinh hoàn và đường dẫn tinh Mầm sinh dục cùng với
Trang 8hậu thận trở thành bộ máy tiết niệu Hệ sinh dục có đoạn niệu đạo từ ụ núi tới lỗ sáo là đường chung
Bộ máy tiết niệu có 2 phần, có nguồn gốc phôi thai, có chức năng khác nhau Khi nhiễm bệnh hai phần có biẻu hiện bệnh lý lâm sàng khác nhau và cách điều trị khác nhau Cơ quan sinh niệu (nhu mô chức năng) gồm rất nhiều đợn vị thận, kể từ các tiểu cầu thận đến các ống lượn gần, quai henlé và ống lượn xa Mỗi đơn vị thận là 1 bộ máy sinh niệu, lọc nước tiểu và hấp thụ các chất cần thiết trừ nước tiểu Nephron có nguồn gốc từ hậu thận Hai quả thận chứa khoảng hai triệu nephron Bộ phận còn lại của bộ máy tiết niệu hình thành hệ thống dẫn niệu, bao gồm các đoạn niệu quản trong thận như: các ống góp, các đài con, các đài lớn, bể thận và các đoạn dẫn niệu ngoài thận (bể thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo) Ở trong thận các tiểu cầu thận nằm ở mê đạo thuộc vùng vỏ thận Nhiều đoạn của cơ quan sinh niệu (ống lượn gần, ống lượn xa, quai hellé) tạo nên tháp Ferreil ở vùng vỏ Các ống góp thuộc đường dẫn niệu và một phần nhỏ của ống sinh niệu tạo nên tháp thận
5.2 Các dị tận bẩm sinh
- Dị tật không có thận ở một hoặc cả hai bên:
+ Do ngừng sự phát triển của ống Wolff ở đoạn cùng với nơi nảy sinh mầm niệu quản
+ Do sự thoái biến sớm của chính mầm niệu quản
+ Vô thận xảy ra ở thai nhi nữ thì sự phát triển của các ống muller cũng chịu ảnh hưởng nên thường kèm theo không có tử cung và âm đạo
- Thận đa nang: bình thường ống sinh niệu đổ vào các ống góp thuộc hệ thống dẫn niệu giúp cho nước tiểu từ các tiểu cầu thận chảy vào bể thận Đôi khi một số ống sinh niệu không nối liền và thông vào các ống góp nên sự ứ đọng nước tiểu trong các ống lượn dẫn đến sự giãn nở của các ống này và dần tạo thành các nang Thường các nang này khu trú ở vùng vỏ thận, nó có thể nhiều đến nỗi làm cho phần nhu mô chức năng thận còn lại không đủ cho thận hoạt động
- Thận lạc chỗ và thận móng ngựa
- Dị tận đổ lạc chỗ của niệu quản
- Dị tật của bàng quang
- Vị trí bất thường của thận
Trang 9PHÔI THAI HỆ SINH DỤC
Trong sự phát triển phôi thai hệ tiết niệu và sinh dục có nguồn gốc phát triển chung ở cả nam và nữ các bộ phận đều phát sinh từ ụ sinh dục, vật Wolff, ống Wolff và ống muller
Vật Wolff là hai tổ chức nằm sau phúc mạc trong vùng thắt lưng, hai bên cột sống; gồm nhiều ống nhỏ cong queo Các ống này một đầu tịt và một đầu đổ vào ống thẳng gọi là ống Wolff Ở dưới ống Wolff đổ vào khe niệu sinh dục
Ống muller nằm ở ngoài vật Wolff, đầu trên thông với ổ phúc mạc, đầu dưới thông với khe niệu sinh dục
Ụ sinh dục nằm phía trên trong vật Wolff và được dính vào vùng bẹn bởi dây chằng cột tinh hoàn hoặc cột buồng trứng
1 Sự phát triển phôi thai hệ sinh dục nam
- Ụ sinh dục phát triển thành tinh hoàn, tinh hoàn được kéo xuống bìu qua ống bẹn, phúc mạc được kéo xuống bọc tinh hoàn và gọi là tinh mạc Ống phúc tinh mạc tắc lại trong ống bẹn tạo thành dây chằng phúc tinh mạc
- Ống Wolff phát triển thành đường dẫn tinh: mào tinh hoàn, ống tinh, ống phóng tinh
- Ống muller ở nam giới bị thoái hoá và để lại di tích: mỏm tinh hoàn là một lồi nhỏ ở cực trên tinh hoàn và một túi nhỏ ở đỉnh ụ núi của niệu đạo tiền liệt (tử cung nam)
2 Sự phát triển phôi thai hệ sinh dục nữ.
- Ụ sinh dục phát triển thành buồng trứng
- Ống Wolff thoái hoá chỉ còn để lại di tích ở mạc treo vòi trứng
- Ống muller phát triển thành ống dẫn trứng tử cung và âm đạo Hai ống muller phát triển thành hai ống dẫn trứng hai bên, nhưng chỉ có một tử cung và một âm đạo ở giữa là do phần dưới của hai ống muller dính lại với nhau trong quá trình phát triển Do vậy có thể có dị dạng trong sự phát triển phôi thai của tử cung và âm đạo:
+ Nếu hai ống muller ở hai bên phát triển hoàn toàn sẽ có 2 tử cung và 2
âm đạo
+ Khi các ống muller dính lại để tạo nên 1 tử cung và 1 âm đạo; lúc đầu giữa tử cung và âm đạo có một vách ngăn, vách này sẽ tiêu đi từ dưới lên trên
Trang 10Khi không tiêu thì tạo nên vách ngăn trong tử cung và trong âm đạo Có thể có vách ngăn ở cả tử cung và âm đạo hoặc chỉ có vách ngăn ở âm đạo
- Khi có một ống muller bị thoái hoá hoàn toàn thì tử cung chỉ có một sừng, có trường hợp không có âm đạo
Còn lại vật Wolff ở cả hai giới được thay thế bằng hậu thận và từ đó phát sinh ra nhu mô thận, còn từ một ngách từ đầu dưới ống Wollff phát sinh ra bể thận và niệu quản