Mỗi một quốc gia, mỗi dân tộc, trên thế giới đều có những phong tục tập quán, những loại hình sinh hoạt văn hóa riêng, mang đậm bản sắc văn hóa của quốc gia, văn hóa của dân tộc mình và lễ hội có lẽ là một hoạt động, một loại hình tiêu biểu nhất. là một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc biệt mang tính tập thể cao, phản ánh tín ngưỡng và sinh hoạt của người dân trong lao động sản xuất hay trong việc hình dung lại các sự kiện lịch sử. Lễ hội nước nào cũng có những hình thức rước xách, diễu hành, vui chơi, nhưng ở mỗi quốc gia thì lễ hội lại có những nét độc đáo riêng, mang đậm dấu ấn riêng của quốc gia đó. Vì thế lễ hội giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và đời sống xã hội, nó chứa đựng và phản ánh nhiều mặt của đời sống như: kinh tếxã hội,văn hóa, tâm lý và tôn giáo tín ngưỡng tộc người.
Trang 1Tên đề tài.
"Lễ hội _ những đặt trưng cơ bản và liên hệ với việc tổ chức lễ hội tại địa
phương để thấy được vai trò của lễ hội đối với đời sống".
1 Đặt vẫn đề.
Mỗi một quốc gia, mỗi dân tộc, trên thế giới đều có những phong tục tập quán, những loại hình sinh hoạt văn hóa riêng, mang đậm bản sắc văn hóa của quốc gia, văn hóa của dân tộc mình và lễ hội có lẽ là một hoạt động, một loại hình tiêu biểu nhất là một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc biệt mang tính tập thể cao, phản ánh tín ngưỡng và sinh hoạt của người dân trong lao động sản xuất hay trong việc hình dung lại các sự kiện lịch sử Lễ hội nước nào cũng có những hình thức rước xách, diễu hành, vui chơi, nhưng ở mỗi quốc gia thì lễ hội lại có những nét độc đáo riêng, mang đậm dấu ấn riêng của quốc gia đó Vì thế lễ hội giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và đời sống xã hội, nó chứa đựng và phản ánh nhiều mặt của đời sống như: kinh tế-xã hội,văn hóa, tâm lý và tôn giáo tín ngưỡng tộc người
Từ xưa đến nay lễ hội là một món ăn tinh thần không thế thiếu đối với mỗi người dân Việt Lễ hội cũng là nơi thế hiện truyền thống quý báu cho dân tộc, đó là truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, là nơi mọi người cùng sinh hoạt văn hóa, giao lưu cộng cảm trong không khí thiêng liêng nhưng cũng không kém phần nhộn nhịp Lễ hội được tổ nhằm tưởng nhớ và tôn vinh những hiện tượng tự nhiên được định danh là các vị thần, các vị anh hùng có thật trong lịch sử dân tộc, các vị tố nghề Đến với bất kì vùng miền nào trên đất nước Việt Nam vào bất kì một khoảng thời gian nào trong năm đều thấy sự xuất hiện và tồn tại của các lễ hội Lễ hội là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc về nhiều mặt của đời sống (chính trị, văn hóa xã hội, tôn giáo tín ngưỡng ) của cư dân vùng lúa nước Ngoài ra, lễ hội cũng là một kênh để giới thiệu nền văn hoá Việt Nam ra thế giới đồng thời giúp cho chính những người dân tộc Việt Nam hiểu rõ hơn về truyền thống dân tộc và ý nghĩa của những sự kiện văn hoá này Tổ chức những lễ hội hiện đại với mục đích dễ nhận thấy hơn cả của những sự kiện lễ hội hiện đại nhằm thu hút khách quốc tế đến với Việt Nam
Đa phần các lễ hội đều diễn ra trong khoảng thời gian vào mùa xuân Đó là mùa chuyển giao thời vụ, cũng là thời điểm giao mùa hết đông sang xuân, khi tiết trời
Trang 2đẹp, ngày tháng nông nhàn, cư dân có điều kiện về thời gian cũng như về tinh thần
để tổ chức lễ hội Bởi thế mà dân gian có câu "Tháng giêng là tháng ăn chơi" Lễ hội ngoài mục đích tưởng nhớ công ơn, tri ân các vị thần để cầu cho một năm mới may mắn, một vụ mùa bội thu, một cuộc sống sung túc, còn là nơi đế người dân giải trí, nghỉ ngơi sau một vụ mùa, một năm lao động vất vả Với tình yêu văn hóa
lễ hội, phong tục tập quán của dân tộc ta em xin chọn đề tài “Lễ hội - những đặt trưng cơ bản và liên hệ với việc tổ chức lễ hội tại địa phương để thấy được vai trò của lễ hội đối với đời sống” để làm đề tài nghiên cứu cho bài tiểu luận kết thúc môn của mình
Trong bài tiểu luận sẽ không tránh được những thiếu sót, vì vậy, em rất mong thầy
cô có những ý kiến đóng góp để đề tài nghiên cứu được đầy đủ và hoàn thiện hơn
Em xin chân thành cảm ơn!
Trang 32 Nội dung.
2 1 Lễ hội.
2.2 Khái niệm.
- Mỗi vùng miền, một quốc gia lại có hình thức tổ chức Lễ hội khác nhau Chính vì thế mà đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hình thái sinh hoạt văn hóa này Sau đây là một số khái niệm điển hình về “Lễ hội” như:
- Khi nghiên cứu về đặc tính và ý nghĩa “ Lễ hội ”ở nước Nga, M.Bachie cho rằng: “Lễ hội là cuộc sống được tái hiện dưới hình thức tế lễ và trò biểu diễn, đó là cuộc sống chiến đấu của cộng đồng cư dân Tuy nhiên bản thân cuộc sống không thể thành lễ hội được nếu chính nó không được thăng hoa, liên kết và quy tụ lại thành thế giới tâm linh, tư tưởng của các biểu tượng,vượt lên trên thế giới của những phương tiện và điều kiện tất yếu Đó là thế giới, là cuộc sống thứ hai thoát
ly tạm thời thực tại hữu hiện, đạt tới hiện thực lý tưởng mà ở đó, mọi thứ đều trở nên đẹp đẽ, lung linh, siêu việt và cao cả”.(Nếu theo như định nghĩa này thì một sự kiện hay một cuộc chiến đấu của người dân sẽ không được tưởng nhớ khi không có
sự tác động và ảnh hưởng của con người)
- Ở Việt Nam, khái niệm lễ hội mới chỉ xuất hiện cách đây không lâu.Trước hết chỉ có khái niệm lễ hoặc hội, cả hai khái niệm này đều là từ gốc Hán được dùng để gọi một nhóm loại hình phong tục, chẳng hạn như: Lễ Thành Hoàng, lễ gia tiên , cũng như vậy trong hội cũng có nhiều hội khác nhau như: Hội Gióng, Hội Lim, Hội chọi trâu, Thêm chữ “Lễ” cho “hội”, thời nay mong muốn gắn hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng này có ít nhất hai yếu tố cũng là hai đặc trưng đi liền với nhau Trước hết là lễ bái, tế lễ thần linh, cầu phúc và sau là thăm thú vui chơi ở nơi đông đúc, vui vẻ (hội)
- Trong “Từ điển tiếng Việt” lại có định nghĩa về “ Lễ hội ” như sau: Lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện Hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững
Trang 4mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng,
mà từ bao đời nay quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ "nhân khang, vật thịnh"
- Trong cuốn “Hội hè Việt Nam” các tác giả cho rằng “Hội” và “lễ” là một sinh hoạt văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam Hội và lễ có sức hấp dẫn, lôi cuốc các tầng lớp trong xã hội cũng tham gia để trở thành một nhu cầu, một khát vọng của nhân dân trong nhiều thập kỷ
- Trong cuốn “Lễ hội cổ truyền” - Phan Đăng Nhật cho rằng “Lễ hội” là một kho lịch sử khổng lồ, ở đó tích tụ vố số những phong tục, tín ngưỡng, văn hóa, nghệ thuật và cả các sự kiện xã hội - lịch sử quan trọng của dân tộc Lễ hội còn là nơi bảo tồn, tích tụ văn hóa (theo nghĩa rộng) của nhiều thời kỳ lịch sử trong quá khứ dồn nén lại cho tương lai”
.Như vậy: “Lễ hội”là một thể thống nhất không thể tách rời “Lễ” là phần đạo đức tín ngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗi con người “Hội” là các trò diễn mang tính nghi thức, gồm các trò chơi dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với cả cộng đồng.
2.3Đặt trưng.
+, Tính thiêng
Muốn hình thành một lễ hội, bao giờ cũng phải tìm ra được một lý do mang tính
"thiêng" nào đó Đó là người anh hùng đánh giặc bị tử thương, ngã xuống mảnh đất ấy, lập tức được mối đùn lên thành mộ Đó là nơi một người anh hùng bỗng dưng hiển thánh, bay về trời Cũng có khi đó chỉ là một bờ sông, nơi có một xác người chết đuối, đang trôi bỗng nhiên dừng lại, không trôi nữa; dân vớt lên, chôn cất, thờ phụng Cũng có khi lễ hội chỉ hình thành nhằm ngày sinh, ngày mất của một người có công với làng với nước, ở lĩnh vực này hay lĩnh vực khác (có người chữa bệnh, có người dạy nghề, có người đào mương, có người trị thủy, có người đánh giặc ) Song, những người đó bao giờ cũng được "thiêng hóa" và đã trở thành "Thần thánh" trong tâm trí của người dân
Nhân dân tin tưởng những người đó đã trở thành Thần thánh, không chỉ có thể phù hộ cho họ trong những mặt mà sinh thời người đó đã làm: chữa bệnh, làm
Trang 5nghề, sản xuất, đánh giặc mà còn có thể giúp họ vượt qua những khó khăn đa dạng hơn, phức tạp hơn của đời sống.Chính tính "Thiêng" ấy đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho nhân dân trong những thời điểm khó khăn, cũng như tạo cho họ những hy vọng vào điều tốt đẹp sẽ đến
+, Tính "cộng đồng".
Lễ hội chỉ được sinh ra, tồn tại và phát triển khi nó trở thành nhu cầu tự nguyện của một cộng đồng Cộng đồng lớn thì phạm vi của lễ hội cũng lớn Bởi thế mới có
lễ hội của một họ, một làng, một huyện, một vùng hoặc cả nước
+, Tính địa phương.
Lễ hội được sinh ra và tồn tại đều gắn với một vùng đất nhất định Bởi thế lễ hội
ở vùng nào mang sắc thái của vùng đó Tính địa phương của lễ hội chính là điều chứng tỏ lễ hội gắn bó rất chặt chẽ với đời sống của nhân dân, nó đáp ứng những nhu cầu tinh thần và văn hóa của nhân dân, không chỉ ở nội dung lễ hội mà còn ở phong cách của lễ hội nữa Phong cách đó thể hiện ở lời văn tế, ở trang phục, kiểu lọng, kiểu kiệu, kiểu cờ, ở lễ vật dâng cúng
+, Tính cung đình.
Đa phần các nhân vật được suy tôn thành Thần linh trong các lễ hội của người Việt, là các người đã giữ các chức vị trong triều đình ngày xưa Bởi thế những nghi thức diễn ra trong lễ hội, từ tế lễ, dâng hương, đến rước kiệu đều mô phỏng sinh hoạt cung đình Sự mô phỏng đó thể hiện ở cách bài trí, trang phục, động tác đi lại Điều này làm cho lễ hội trở nên trang trọng hơn, lộng lẫy hơn Mặt khác lễ nghi cung đình cũng làm cho người tham gia cảm thấy được nâng lên một vị trí khác với ngày thường, đáp ứng tâm lý, những khao khát nguyện vọng của người dân
+, Tính đương đại.
Tuy mang nặng sắc thái cổ truyền, lễ hội, trong quá trình vận động của lịch sử, cũng dần dần tiếp thu những yếu tố đương đại Những trò chơi mới, những cách bài trí mới, những phương tiện kỹ thuật mới như rađio, cassete, video, tăng âm, micro đã tham gia vào lễ hội, giúp cho việc tổ chức lễ hội được thuận lợi hơn, đáp ứng nhu cầu mới
Trang 6Như vậy, những sự tiếp thu này đều phải dần dần qua sự sàng lọc tự nguyện của nhân dân, được cộng đồng chấp nhận, không thể là một sự lắp ghép tùy tiện, vô lý
2.4 Phân loại.
- Trên thực tế có rất nhiều cách để phân loại, dựa trên ý nghĩa, cội nguồn của các hội làng cùng những tiết mục chínhyếu và độc đáo mà có thể chia thành 5 loại Hội:
+ Hội lễ nông nghiệp:là loại hội mô tả nhưng lễ nghi liên quan đến chu trình
(hoặc một phần chu trình)sản xuất nông nghiệp hoặc biểu dương các sản vật làm từ nông nghiệp như hội tịch điền, trò rước lúa, lễ hội trình nghề
+Hội lễ phồn thực giao duyên: là lễ hội gắn với quan niệm tín ngưỡng phồn thực
cầu mong cho sự sinh sôi nảy nở của con người và vạn vật, chẳng hạn như:việc rước thờ haycướp các hình ảnh mô phỏngsinh thực khí có khi diễn các trò diễn những hành động tình ái giữa nam và nữnhư:lễ hội Trò Trám (Nõ và Nường) ở Tứ
Xã (Lâm Thao), ở Hà Lộc (Phù Ninh), xã Hà Thạch (thị xã Phú Thọ) Hay “Hội ôm” ở An Đạo (Phù Ninh), Thanh Uyên (Tam Nông), Dữu Lâu (TP Việt Trì)
+Lễ hội văn nghệ: là các hội thi hát các lànđiệu dân ca, như hội Limở Bắc Ninh +Lễ hội thi tài: là các hội thi thể hiện tàinăng như thi nấu cơm, thi bắn nỏ, thi kéo
co, bơi chải +,Hội lịch sử:là hội có các trò diễn nhắc lại côngơn của các vị Thành hoàng là những người có công với nước, diễn tả các trận đánh lịch sử như Hội Gióng, hội Giá
- Trong lễ hội cổ truyền của người Việt ở Bắc Bộ các tác giả đã chia thành các loại sau:
+Lễ hội phản ánh cuộc sống lao động sản xuất của người dân -gồm các tiểu loại hình thành lễ hội về săn bắt,đánh cá Lễ hội về sinh hoạt nông nghiệp hay liên quan đến các hoạt động sản xuất nông nghiệp
+Lễ hội phản ánh cuộc đấu tranh giữ nước giữ làng: gồm việc thờ các vị thành hoàng, các anh hùng dân tộc Lễ thờ những vị thần là người có công bảo vệ làng xóm, chống thú dữ, trộm cướp
Trang 7+Lễ hội các trò diễn đáp ứng đời sống văn hóa tinh thần, phong tục, hội tham gia hành lễ
+Lễ hôi dân tộc hay lễ hội quốc tế đã được dân tộc hóa như : tết Noel, lễ thiên chúa, ngày hiến chương các nhà giáo Lễ hội có quy mô Quốc gia : Đền Hùng, hội giỗ trận Gò Đống Đa
+,Lễ hội của một vùng miền gồm nhiều làng : hội chọi trâu Đò Sơn, Hội Phủ Giày
+Lễ hội của từng làng như lễ thờ thành hoàng, hội chùa, tết Thanh Minh +,Lễ hội của các nhóm nhỏ, thường là nhóm gia đình hay dòng họ
2.5 Cấu trúc (Bao gồm 2 thành phần)
2.5.1 Lễ ( yếu tố chính).
-Lễ được hình thành bởi : nhân vật được thờ, hệ thống di tích, nghi lễ, nghi thức, thờ cúng
-Lễ để thờ cúng các vị thần : sự sùng bái nhân vật lịch sử, là nhu cầu trở về cội nguồn, là sự giải thiêng trong tâm thức, tâm lý vàsinh hoat cộng đồng.+, Có thể nói
phần lễ đã tạo nên tính “thiêng” của lễ hội.
2.5.2 Hội ( yếu tố phát sinh).
-Hội : được cấu thành bởi những hình thức sinh hoạt vui chơi, những trò diễn, tâm
lý hội và hoạt động hội, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh
- Hội là các trò chơi, trò diễn trong lễ hội
- Đối tượng thực hiện chủ yếu là những người trẻ tuổi
+, Những trò chơi chính trong lễ hội:
+ Rèn luyện sức khỏe, đấu vật, kéo co, bơi thuyền
+Rèn luyện sự khéo léo : Ném còn, thi nấu cơm
+ Rèn luyện trí tuệ : đánh cờ người
+ Mang ý nghĩa tín ngưỡng : leo cột mỡ, thổi kèn, sáo…
Trang 83 Lễ hội “Lồng tồng” của dân tộc tày, nùng ở các tỉnh miền núi phía bắc.
3.1 giới thiệu về lễ hội.
- Lễ hội truyền thống luôn mang trong mình những đặc trưng của tự nhiên và xã hội; thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo, đa dạng và phong phú; là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của các tộc người Nó có một vai trò, vị trí khá quan trọng trong đời sống văn hóa xã hội cộng đồng đặc biệt là cộng đồng làng xã
+, Thời gian tổ chức.
Hằng năm, cứ vào dịp sau Tết Nguyên đán, ở khắp các bản làng của tộc người Tày, Nùng ở các tỉnh phía Bắc lại nô nức chờ đón những ngày hội rộn ràng của lễ hội Lồng tồng, Lễ hội thường được tổ chức vào khoảng thời gian từ ngày 4 đến ngày
25 tháng Giêng, tùy theo phong tục của từng địa phương mà tổ chức khác ngày nhau và thời gian thường kéo dài trong 3 ngày
+, Chuẩn bị.
Trước khi diễn ra Lễ hội Lồng tồng, đồng bào dân bản làm công tác chuẩn bị rất chu đáo, như: Họp ban điều hành lễ hội gồm các cụ cao tuổi, có uy tín; sửa chữa, lau chùi, dọn vệ sinh sạch sẽ, trang trí đẹp đẽ trong đình, dựng nhà thờ Thần nông (gọi là kệ tồng) gồm 3 cấp tượng trưng cho Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên Hướng đặt kệ tồng các thầy cúng chọn hướng tốt được dựng làm bằng tre, làm các đạo cụ cho trò chơi “sĩ, nông, công, thương” Trồng cây nêu, làm quả còn, làm yến, làm bàn cờ, quân cờ, dây kéo co, chuẩn bị nỏ, mũi tên, hình nộm, cà kheo, đánh đu, đánh khăng, bi đá, bao, đáo Về lễ vật cúng tế, tộc người Tày, Nùng chuẩn bị rất chu đáo cẩn thận, tất cả những người tham gia cũng như vật dùng đều phải sạch sẽ; các món ăn phải ngon, tinh túy, cầu kỳ, đẹp mắt như: Bánh khảo (sla cao) làm từ gạo nếp, lạc, vừng, đường được rang lên và xay thành bột; bánh bỏng (pẻng khô) cũng từ gạo nếp với nhựa cây khoai ngứa được đồ lên thành xôi rồi đưa vào cối giã bằng tay; ngoài ra còn có 2 loại bánh bỏng (thóc théc, khẩu sli) cũng được làm từ gạo nếp nhưng cách chế biến khác nhau; bánh chè lam (pẻng khinh); bánh chưng Tày (pẻng tổm, khẩu tổm); gà cúng phải là gà sống thiến béo
có chân, đầu, mào đỏ đẹp; lợn đen tế phải từ 50kg trở lên; ngoài ra còn có thêm các
Trang 9loại sản phẩm nông nghiệp do dân bản trồng trọt, chăm sóc và các dụng cụ lao động sản xuất
+, Vào hội (các nghi thức của lễ hội gồm có).
Xin Thần Thành hoàng cho mở lễ hội: Sau khi đặt các đồ cúng gồm thịt lợn, gà, rượu, nước, sla cao, thóc théc, khẩu sli, tiền vàng lên bàn thờ, chủ lễ làm lễ xin Thần linh phù hộ cho dân làng làm ăn mùa vàng bội thu, cây cối xanh tươi phát triển, nhà nhà ấm no, dồi dào sức khỏe và xin thần cho dân bản được phép tổ chức
Lễ hội Lồng tồng; chủ lễ xin âm dương (đây là nghi lễ rất quan trọng thể hiện sự kính trọng ngưỡng mộ Thần linh)
Chủ lễ làm lễ cúng tại nhà: Sau khi đặt các đồ cúng lên bàn thờ, ông chủ lễ báo cáo với, ông, bà, tổ tiên, xin cho phép con cháu mở Lễ hội Lồng tồng và phù hộ độ trì cho họ mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, lúa nhiều hạt, vật nuôi chóng lớn, dân làng
an khang, thịnh vượng
Sau khi chủ lễ làm lễ xin Thành hoàng, Thần nông cho dân làng được mở lễ hội xong, dân làng mới được đưa các mâm tồng cúng dâng lên Thành hoàng và Thần nông Chủ lễ báo cáo với Thần linh kết quả một năm, dân làng làm ăn vất vả khó
Trang 10nhọc, có một vụ mùa tốt đẹp, mọi người trong bản luôn vui, khỏe; cảm ơn Trời, Đất, các Thần linh đã phù hộ, độ trì cho dân làng ăn nên làm ra cây cối luôn xanh tốt; báo cáo toàn bộ con cháu trong dân bản Tế tửu tại đây cho vui Lễ hội Lồng tồng
+, Các trò diễn trong Lễ hội Lồng tồng gồm:
- Múa Sư tử, có múa chào Thần thánh, múa vui hội, múa báo đông, múa trò vui của khỉ
- Ném còn, kéo co, đấu gậy, cờ tướng, chọi chim, bắn nỏ, đánh yến, đánh đáo, đánh bi, đánh khăng, đi cà kheo