Đặc điểm nghệ thuật tập văn Nguyễn Nhật Ánh

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn tài năng, có sức sáng tạo dồi dào với nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, truyện dài và tạp văn. Trong số các nhà văn chuyên nghiệp đang có sức hấp dẫn lớn với người đọc, Nguyễn Nhật Ánh là một trường hợp tiêu biểu với khả năng thu hút người đọc, nhất là người đọc trẻ. Như đã thành thông lệ, thời gian gần đây, mỗi năm nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đều ra mắt bạn đọc ít nhất một đầu sách mới. Mỗi tác phẩm mới của ông ra đời đều được người đọc hồ hởi đón nhận. Nguyễn Nhật Ánh đến với độc giả trước tiên bằng thơ. Tác phẩm đầu tiên của ông lànhững bài thơ in chung trong tập thơ của những người thanh niên xung phong. Sau đó, ông xuất hiện thường xuyên trên báo Thanh niên với vai trò "Anh Bồ Câu" gỡ rối tơ lòng. Ông cũng viết báo về bóng đá. Nguyễn Nhật Ánh đã thử sức ở nhiều thể loại nhưng bút lực của ông thể hiện dồi dào nhất vẫn là truyện viết cho thiếu nhi hay tuổi mới lớn. Nhìn vào số tập truyện mà ông đã viết mới thấy sức làm việc của ông thật mạnh mẽ và bền bỉ, số đầu sách còn nhiều hơn tuổi đời của tác giả. Tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh gắn liền với các tác phẩm làm say lòng độc giả bao thế hệ như Mắt biếc, Còn chút gì để nhớ, Hạ đỏ, Cô gái đến từ hôm qua, Cho tôi một vé đi tuổi thơ, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh. Truyện của ông được tái bản liên tục và chưa bao giờ giảm sức hút với những người yêu mến chất văn Nguyễn Nhật Ánh. Có thể nói rằng truyện của Nguyễn Nhật Ánh có sức lôi cuốn và hấp dẫn khó tả, đặc biệt là những tác phẩm viết về tuổi mới lớn. Cách viết mộc mạc, từ ngữ tinh tế pha lẫn hài hước một cách tự nhiên, không gò bó hay sáo rỗng. Có những tình tiết trong tác phẩm như từ cuộc sống đời thường chạy vào trang văn, đặc biệt là khi ông viết về vùng quê, rất chân thực. Ông cũng đã đạt nhiều giải thưởng như: giải thưởng Văn học trẻ năm 1995, giải thưởng văn học ASEAN, đồng thời được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất và nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm ( 1975 – 1995 ) Cùng với truyện ngắn, truyện dài, tạp văn cũng góp phần quan trọng khẳng định tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh. Chỉ trong vòng vài năm, Nguyễn Nhật Ánh đã cho ra đời nhiều tập tạp văn sáng giá với những nét riêng độc đáo, có sức cuốn hút, lan tỏa. Không ít người nhận thấy, đọc tạp văn Nguyễn Nhật Ánh không đơn thuần chỉ là đọc, 2 mà còn là ngẫm. Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, Thương nhớ Trà Long đưa người đọc đến với những câu chuyện, những vấn đề thường nhật, tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng lại giàu giá trị nhân văn, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Nguyễn Nhật Ánh nhanh nhạy trong nhìn nhận, khám phá và khai thác mọi vấn đề của đời sống, xã hội, đáp ứng kịp thời nhu cầu đọc sách của con người hiện đại. Trước thực tế đó, chúng tôi nghĩ, không nên dừng lại ở những bài giới thiệu mà cần phải có sự nghiên cứu, đánh giá một cách nghiêm túc, toàn diện, sâu sắc hơn. Tìm hiểu, nghiên cứu tạp văn Nguyễn Nhật Ánh là việc làm vừa có ý nghĩa thực tiễn, vừa có ý nghĩa khoa học, không chỉ nhằm giúp hiểu thêm về hiện thực của quê hương đất nước, mà còn góp phần làm rõ thêm về lý thuyết thể loại tạp văn (qua cái nhìn và sự thể hiện của Nguyễn Nhật Ánh). Trên đây là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh. 2. Lịch sử vấn đề 2.1. Những công trình nghiên cứu về truyện dài Nguyễn Nhật Ánh Nghiên cứu về truyện dài của Nguyễn Nhật Ánh có khá nhiều bài báo, luận văn nhưng nghiên cứu về tạp văn của ông thì chưa có nhiều công trình. Có lẽ vì tạp văn của ông vừa mới xuất hiện khoảng hơn một thập kỷ nay và người ta đang chờ đợi thêm sự thử thách của thời gian. Tìm hiểu, nghiên cứu về truyện dài Nguyễn Nhật Ánh, chủ yếu là những bài viết nhỏ lẻ, các bài phỏng vấn trên báo chí, và một số luận văn cao học. Trong một lần tham giaChương trình giao lưu giữa sinh viên khoa Văn-Đại học Sư phạm Hà Nội với nhà văn Nguyễn Nhật Ánh được tổ chức tại Hà Nội ngày 9/12/2018, Ông khẳng định: “Viết sách cho tuổi thơ là vì có trách nhiệm với bạn đọc, khi những tác phẩm của mình đang được lứa tuổi này mong chờ mỗi ngày. Hơn thế nữa đó còn là vì tâm hồn tôi đã gắn liền với tuổi thơ, có nhu cầu viết sách để được trở về lại những “sân ga, bến tàu” của tuổi thơ.” Có lẽ vì thế mà người ta quan tâm đến Nguyễn Nhật Ánh trước hết với tư cách là tác giả nổi tiếng của dòng truyện viết cho thiếu nhi. Xuất hiện từ những năm 80 của thế kỷ XX, Nguyễn Nhật Ánh đã bắt đầu đánh dấu tên tuổi của mình trong lòng nhiều lớp thế hệ thiếu nhi bởi lối viết truyện giàu 3 cảm xúc, sự chân thành, sâu sắc với lối tư duy đậm tính triết lí, đầy ngỗ nghịch và mang tính đột biến cao. Nhà văn cho biết, cuộc sống hiện đại đầy biến động với sự du nhập của văn hóa nước ngoài vào Việt Nam, trẻ em được tiếp xúc với nhiều công nghệ hiện đại nên dễ bị lôi kéo vào những con đường khác ngoài văn học. Vì vậy ông tâm niệm: “Các nhà văn phải viết loại sách để đáp ứng được nguyện vọng của các em, đẩy lùi văn hóa độc hại ra khỏi nhà trường.” Với thiên chức là một người “cầm bút” nhà văn đã viết, đang viết và sẽ tiếp tục viết những tác phẩm cho lứa tuổi này. Từ năm 2005, Nguyễn Thị Thanh Xuân đã thấy được sức hấp dẫn mạnh mẽ từ tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh: “Hơn mười năm qua, hấp lực của truyện Nguyễn Nhật Ánh vẫn chưa hề suy giảm, lại có phần mạnh mẽ hơn, trong khi môi trường giải trí của thiếu nhi ngày càng đa dạng, có một sự chi phối lớn của sách dịch và phim video mang màu sắc văn minh ngoại lai” [48]. Văn Hồng trong bài viết “Nguyễn Nhật Ánh như một ví dụ…”, đăng trên tạp chí Kiến thức ngày nay, số 519 (năm 2005) nhận xét rất đúng: “Với cách kết hợp truyền thống và hiện đại, tinh hoa thế giới và bản sắc Việt Nam, vốn văn hóa – thẩm mĩ rộng và tay nghề cao, nhắm tới một đối tượng xác định, Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong văn học thiếu nhi”[48]. Theo Nguyễn Văn Tình, “Nguyễn Nhật Ánh vẫn lặng lẽ mang đến hơi ấm của tình thương và lòng nhân ái qua tiếng cười của trẻ thơ. Ông chỉ có một mong muốn khiêm nhường là giúp các em yên tâm vui sống”[40]. Đúng thế, Nguyễn Nhật Ánh đã mang đến cho dòng văn học thiếu nhi một luồng gió mới, làm sôi động hẳn không khí văn học thiếu nhi của nước nhà, góp phần làm sống dậy văn hóa đọc ở thiếu nhi. Nguyễn Nhật Ánh đến với thiếu nhi một cách rất tự nhiên, như một mối lương duyên. Nguyễn Quang Lập khá tinh tế khi khái quát: “Có thể nói mỗi cuốn sách của Nguyễn Nhật Ánh như mỗi chuyến tàu về tuổi thơ, ở đó có nhiều toa, mỗi toa là mỗi bất ngờ, mỗi thú vị, mỗi háo hức, mỗi say mê, khi làm ta bật cười, khi làm ta rưng rưng, hoặc ngồi im lặng suy ngẫm. Khi đã theo con tàu của Nguyễn Nhật Ánh để đi về tuổi thơ một lần, tôi tin mỗi lần Nguyễn Nhật Ánh rung chuông, người ta khó lòng bỏ qua một tấm vé để lại được cùng anh háo hức lên tàu” [56]. 4 Nhân Ngày sách Việt Nam lần đầu (24/2/2014), Nguyễn Nhật Ánh là một trong hai tên tuổi viết cho thiếu nhi (Tô Hoài, Nguyễn Nhật Ánh) được chọn để tôn vinh. Theo Lê Phương Liên, “Muốn viết cho thiếu nhi, như đỉnh cao hiện tại Nguyễn Nhật Ánh, phải thực sự am hiểu, là người bạn tốt yêu thương và hiểu trẻ em” (theo http://www.tienphong.vn/van-nghe/to-hoai-nguyen-nhat-anh-dinh-den-bao-gio697739.tpo). Hai tập sách Kính vạn hoa và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh được đưa vào bộ sách 105 cuốn sách đang được đọc nhiều nhất ở các nước trên thế giới do Nhà xuất bản Ten-Books (Nhật Bản) ấn hành (xuất bản tại Nhật vào tháng 12/2013). Gần đây, tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh được dựng thành phim, gây tiếng vang lớn (trước Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh cũng đã từng được chuyển thể thành phim truyền hình như Áo trắng sân trường, Nữ sinh, Kính vạn hoa),... Đáng chú ý, gần đây nhất, giới phê bình muốn giải mã thành công của Nguyễn Nhật Ánh bằng Hội thảo Nguyễn Nhật Ánh - hành trình chinh phục tuổi thơ diễn ra sáng 16.9.2015 tại Đại học Sư phạm Hà Nội. Theo Lê Huy Bắc, “Chất triết học trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh soi chiếu cuộc đời của những đứa trẻ" tạo nên thành công của nhà văn. Chất triết học ấy không cao xa, nặng nề mà nhẹ nhàng len lỏi vào từng trang viết, thể hiện đúng thế giới tuổi thơ - nơi không chỉ có tiếng cười, sự hồn nhiên mà còn có cả nỗi buồn, tư lự, âu lo và trăn trở rất đời. Chính sự hài hòa này góp phần nâng tầm trang viết của tác giả. Dẫu rằng chưa có công trình quy mô tìm hiểu, nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh, nhưng các ý kiến đánh giá về tác phẩm của ông được trình bày trong các buổi tọa đàm, trao đổi văn học - nghệ thuật, trên các tờ báo và mạng điện tử không phải là ít. Phần lớn các ý kiến đều đánh giá cao tài năng và đóng góp của Nguyễn Nhật Ánh cho văn học nước nhà, đặc biệt ở mảng truyện viết cho thiếu nhi. Cũng rất cần kể đến một số luận văn Thạc sĩ về Nguyễn Nhật Ánh, tiêu biểu như: Cảm hứng hướng về tuổi thơ trong truyện Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Hoàng Hương Giang do PGS.TS. Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Vinh, 2010); Thế giới phù thuỷ 5 trong Chuyện xứ Lang Biang của Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Trần Thị Bích Vân, cũng do PGS.TS. Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Sài Gòn, 2012),... 2.2. Những công trình nghiên cứu về tạp văn Nguyễn Nhật Ánh Nghiên cứu về tiểu thuyết, truyện ngắn của Nguyễn Nhật Ánh thì đã có một số công trình nhưng riêng về tạp văn NguyễnNhật Ánh thì số lượng bài viết, công trình nghiên cứu còn khá ít ỏi hoặc nếu có thì cũng chỉ những bài phỏng vấn, bài báo nhỏ mà thôi. Tạp văn cũng là thể loại khá thành công của Nguyễn Nhật Ánh. Ba tập tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh (Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long) vừa ra đời đã được đông đảo công chúng độc giả hào hứng đón nhận và đánh giá cao từ nội dung đến giọng điệu, cách viết. Huỳnh Như Phương nhận thấy “tạp văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn phát huy chất hài hước, dí dỏm ở sở trường văn tự sự của ông” (http://www. congannhandan.com.vn). Một tác giả khác (Hòa Bình) lại nhận thấy, tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh “viết nhẹ nhàng, hóm hỉnh mà da diết, ký ức xưa rộn rã quay về đầy ấm áp”; cách viết của Nguyễn Nhật Ánh “giúp lớp trẻ, thế hệ chưa từng trải nghiệm những ký ức thú vị trên được vun bồi một khoảng tâm hồn đầy thi vị, thơ mộng về quê hương, đất nước mình”; “nói gì đi nữa, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn dẫn người đọc tới những hoài niệm đẹp đầy chất nhân văn, thấm đẫm hồn quê Việt”... (theo http://phongdiep.net/default.asp?). Nhà thơ Ý Nhi nói về cuốn tạp văn Sương khói quê nhà: “Những bài báo, tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh, mặc dù được viết vào những thời điểm khác nhau và bao gồm những sự việc, những vấn đề rất khác nhau, khi tập hợp lại, đã có được sự gắn kết và đã tạo nên được một vóc dáng mới, một sức lôi cuốn mới”.(http://www. congannhandan.com.vn). Minh Hoa trên tờ Thanh niên nhận xét: “Hơi lạ! Đã quen với một Nguyễn Nhật Ánh hồn nhiên, trẻ thơ với những tác phẩm văn học thiếu nhi nên tưởng chừng anh chỉ bận bịu săm soi những ống kính vạn hoa, hòn bi, quả thị, đi bên ngoài những câu chuyện "vĩ mô", những vấn đề thời sự xã hội của thế giới người lớn. Tạp văn Người Quảng đi ăn mì Quảng vẫn mang, vẫn đậm đặc chất hài hước, hóm hỉnh- đặc trưng của Nguyễn Nhật Ánh, nhưng ở đây người đọc bất ngờ bắt gặp con người xã hội nồng 6 nhiệt và nhiều ưu tư của anh. Nguyễn Nhật Ánh băn khoăn với Ngổn ngang phố xá, Đồ giả, Lớn và nhỏ; chuyện siêu thị; bóng đá, Chia tay buổi chiều... Cũng là nỗi bức xúc chung của xã hội nhưng Nguyễn Nhật Ánh vẫn hiền lành, ôn hòa. Là một tiếng thở dài nhẹ nhàng nhưng đủ để người đọc giật mình và "thấm"...Những tưởng Nguyễn Nhật Ánh viết tạp văn cũng như anh chơi một ván bóng bàn xã hơi giữa hai chương tiểu thuyết. Vậy mà lúc khoan lúc nhặt, anh vẫn gắn bó với thể loại “ thiên thần nhỏ” này và gặt hái những thành công nhất định” (http://thanhnien.vn). Tóm lại, chúng tôi nghĩ đề tài Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm diện mạo của thể loại này trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn cũng như phân biệt được nét đặc điểm nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh so với những nhà văn khác khi viết tạp văn. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng khảo sát của đề tài là toàn bộ tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh được in trong các tập: - Người Quảng đi ăn mì Quảng, Nxb Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2012. - Sương khói quê nhà, Nxb Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2012. - Thương nhớ Trà Long, Nxb Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2014. Trong đó chúng tôi chú ý nghiên cứu các bình diện thể hiện đặc điểm nghệ thuật thể loại tạp văn của nhà văn nhìn từ phương diện nội dung và từ phương thức thể hiện. 4. Nhiệm vụ nghiên cứu: Với đề tài này, luận văn hướng đến hai nhiệm vụ chính: - Cung cấp cái nhìn tổng thể về đặc trưng thể loại của thể loại tạp văn và diện mạo tạp văn trong văn học đương đại Việt Nam. - Khảo sát, phân tích chỉ ra những đặc điểm nghệ thuật của tạp văn Nguyễn Nhật Ánh từ góc độ nội dung phản ánh và phương thức thể hiện 5. Phương pháp nghiên cứu và cơ sở lí thuyết 5.1. Phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện luận văn chúng tôi sử dụng các phương pháp sau: 7 - Phương pháp thống kê: Thống kê các số liệu cần thiết để hỗ trợ việc chứng minh các luận điểm. - Phương pháp phân tích và miêu tả: Phân tích và miêu tả các đặc điểm nghệ thuật trong tạp văn Nguyễn Nhật Ánh từ nội dung phản ánh đến phương thức thể hiện, từ đó rút ra những nhận định khái quát và kết luận vấn đề. - Phương pháp so sánh: So sánh tạp văn với truyện ngắn, tiểu thuyết của Nguyễn Nhật Ánh, so sánh tạp văn Nguyễn Nhật Ánh với tạp văn của các tác giả khác để có cái nhìn đối sánh nhằm chỉ ra đặc điểm nổi bật trong tạp văn Nguyễn Nhật Ánh. 5.2. Cơ sở lí thuyết Luận văn sử dụng thi pháp học dựa trên đặc trưng thể loại của tạp văn hiện đại để triển khai các bình diện nghiên cứu đảm bảo tính logic và hệ thống. 6. Cấu trúc của luận văn Ngoài mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương: Chương 1. Thể loại tạp văn và hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Chương 2. Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh nhìn từ nội dung phản ánh. Chương 3. Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh nhìn từ phương thức thể hiện.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thành người đã tận tình hướng dẫn

và đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm và quý thầy cô giáo khoa Ngữ văn trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã quan tâm giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn

Tác giả

Nguyễn Thị Thủy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận văn là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Huế, tháng 12 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Thủy

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu và cơ sở lí thuyết 6

6 Cấu trúc luận văn 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 THỂ LOẠI TẠP VĂN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH 8

1.1 Khái niệm và đặc trưng thể loại tạp văn 8

1.1.1 Khái niệm tạp văn 8

1.1.2 Đặc trưng thể loại tạp văn 10

1.1.3 Các thể loại liên quan 13

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh 17

1.2.1 Khái lược về tác giả Nguyễn Nhật Ánh 17

1.2.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh 19

1.3 Tạp văn Nguyễn Nhật Ánh trong diện mạo tạp văn đương đại 24

1.3.1 Tổng quan về tạp văn Việt Nam đương đại 24

1.3.2 Dấu ấn và quan niệm về tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh 27

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TẠP VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH NHÌN TỪ NỘI DUNG PHẢN ÁNH 33

2.1 Hình ảnh quê hương qua thế giới thiên nhiên và văn hóa ẩm thực 33

2.1.1 Hình ảnh quê hương qua thế giới thiên nhiên… 33

2.1.2 Hình ảnh quê hương qua văn hóa ẩm thực 36

2.2 Hình ảnh con người, tình người qua cuộc sống đời thường 39

2.2.1 Tình cảm gia đình, làng xóm 39

2.2.2 Tình bạn, tình yêu 42

2.3 Những chuyến đi và đời sống nghệ thuật hiện đại, đương đại 44

2.3.1 Cảm hứng về những chuyến đi 44

2.3.2 Bức tranh đời sống nghệ thuật hiện đại, đương đại 48

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TẠP VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN 61

3.1 Hình tượng người trần thuật 61

3.1.1 Người trần thuật hướng ngoại 68

3.1 2.Người trần thuật hướng nội 73

3.2 Ngôn ngữ tạp văn Nguyễn Nhật Ánh 77

3.2.1 Nghệ thuật sử dụng phương ngữ, khẩu ngữ 77

3.2.2 Nghệ thuật kết hợp ngôn ngữ miêu tả và ngôn ngữ kể chuyện 80

3.3.Giọng điệu tạp văn Nguyễn Nhật Ánh 61

3.3.1.Giọng điệu trữ tình, hoài niệm 62

3.3 2.Giọng điệu hài hước, dí dỏm 65

KẾT LUẬN 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

Nguyễn Nhật Ánh đến với độc giả trước tiên bằng thơ Tác phẩm đầu tiên của ông lànhững bài thơ in chung trong tập thơ của những người thanh niên xung phong

Sau đó, ông xuất hiện thường xuyên trên báo Thanh niên với vai trò "Anh Bồ Câu"

gỡ rối tơ lòng Ông cũng viết báo về bóng đá Nguyễn Nhật Ánh đã thử sức ở nhiều thể loại nhưng bút lực của ông thể hiện dồi dào nhất vẫn là truyện viết cho thiếu nhi hay tuổi mới lớn Nhìn vào số tập truyện mà ông đã viết mới thấy sức làm việc của ông thật mạnh mẽ và bền bỉ, số đầu sách còn nhiều hơn tuổi đời của tác giả Tên tuổi

Nguyễn Nhật Ánh gắn liền với các tác phẩm làm say lòng độc giả bao thế hệ như Mắt biếc, Còn chút gì để nhớ, Hạ đỏ, Cô gái đến từ hôm qua, Cho tôi một vé đi tuổi thơ, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh Truyện của ông được tái bản liên tục và chưa bao giờ

giảm sức hút với những người yêu mến chất văn Nguyễn Nhật Ánh

Có thể nói rằng truyện của Nguyễn Nhật Ánh có sức lôi cuốn và hấp dẫn khó

tả, đặc biệt là những tác phẩm viết về tuổi mới lớn Cách viết mộc mạc, từ ngữ tinh

tế pha lẫn hài hước một cách tự nhiên, không gò bó hay sáo rỗng Có những tình tiết trong tác phẩm như từ cuộc sống đời thường chạy vào trang văn, đặc biệt là khi ông viết về vùng quê, rất chân thực

Ông cũng đã đạt nhiều giải thưởng như: giải thưởng Văn học trẻ năm 1995, giải thưởng văn học ASEAN, đồng thời được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất và nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm ( 1975 – 1995 )

Cùng với truyện ngắn, truyện dài, tạp văn cũng góp phần quan trọng khẳng định

tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh Chỉ trong vòng vài năm, Nguyễn Nhật Ánh đã cho ra đời nhiều tập tạp văn sáng giá với những nét riêng độc đáo, có sức cuốn hút, lan tỏa Không ít người nhận thấy, đọc tạp văn Nguyễn Nhật Ánh không đơn thuần chỉ là đọc,

mà còn là ngẫm Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, Thương nhớ Trà Long đưa người đọc đến với những câu chuyện, những vấn đề thường nhật, tưởng

chừng nhỏ nhặt nhưng lại giàu giá trị nhân văn, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Nguyễn Nhật Ánh nhanh nhạy trong nhìn nhận, khám phá và khai thác mọi vấn đề của đời sống, xã hội, đáp ứng kịp thời nhu cầu đọc sách của con người hiện đại Trước thực tế đó, chúng tôi nghĩ, không nên dừng lại ở những bài giới thiệu mà cần phải có sự nghiên cứu, đánh giá một cách nghiêm túc, toàn diện, sâu sắc hơn Tìm hiểu, nghiên cứu tạp văn Nguyễn Nhật Ánh là việc làm vừa có ý nghĩa thực tiễn, vừa có ý nghĩa khoa học, không chỉ nhằm giúp hiểu thêm về hiện thực của quê hương đất nước, mà còn góp phần làm rõ thêm về lý thuyết thể loại tạp văn (qua cái nhìn và sự thể hiện của Nguyễn Nhật Ánh)

Trên đây là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu về truyện dài Nguyễn Nhật Ánh

Nghiên cứu về truyện dài của Nguyễn Nhật Ánh có khá nhiều bài báo, luận văn nhưng nghiên cứu về tạp văn của ông thì chưa có nhiều công trình Có lẽ vì tạp văn của ông vừa mới xuất hiện khoảng hơn một thập kỷ nay và người ta đang chờ đợi thêm sự thử thách của thời gian Tìm hiểu, nghiên cứu về truyện dài Nguyễn Nhật Ánh, chủ yếu là những bài viết nhỏ lẻ, các bài phỏng vấn trên báo chí, và một số luận văn cao học

Trong một lần tham giaChương trình giao lưu giữa sinh viên khoa Văn-Đại học

Sư phạm Hà Nội với nhà văn Nguyễn Nhật Ánh được tổ chức tại Hà Nội ngày 9/12/2018, Ông khẳng định: “Viết sách cho tuổi thơ là vì có trách nhiệm với bạn đọc,

khi những tác phẩm của mình đang được lứa tuổi này mong chờ mỗi ngày Hơn thế nữa đó còn là vì tâm hồn tôi đã gắn liền với tuổi thơ, có nhu cầu viết sách để được trở

về lại những “sân ga, bến tàu” của tuổi thơ.” Có lẽ vì thế mà người ta quan tâm đến Nguyễn Nhật Ánh trước hết với tư cách là tác giả nổi tiếng của dòng truyện viết cho thiếu nhi

Xuất hiện từ những năm 80 của thế kỷ XX, Nguyễn Nhật Ánh đã bắt đầu đánh dấu tên tuổi của mình trong lòng nhiều lớp thế hệ thiếu nhi bởi lối viết truyện giàu

cảm xúc, sự chân thành, sâu sắc với lối tư duy đậm tính triết lí, đầy ngỗ nghịch và mang tính đột biến cao

Nhà văn cho biết, cuộc sống hiện đại đầy biến động với sự du nhập của văn hóa nước ngoài vào Việt Nam, trẻ em được tiếp xúc với nhiều công nghệ hiện đại nên dễ

bị lôi kéo vào những con đường khác ngoài văn học Vì vậy ông tâm niệm: “Các nhà văn phải viết loại sách để đáp ứng được nguyện vọng của các em, đẩy lùi văn hóa độc hại ra khỏi nhà trường.” Với thiên chức là một người “cầm bút” nhà văn đã viết, đang viết và sẽ tiếp tục viết những tác phẩm cho lứa tuổi này

Từ năm 2005, Nguyễn Thị Thanh Xuân đã thấy được sức hấp dẫn mạnh mẽ từ tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh: “Hơn mười năm qua, hấp lực của truyện Nguyễn Nhật Ánh vẫn chưa hề suy giảm, lại có phần mạnh mẽ hơn, trong khi môi trường giải trí của thiếu nhi ngày càng đa dạng, có một sự chi phối lớn của sách dịch và phim video mang màu sắc văn minh ngoại lai” [48] Văn Hồng trong bài viết “Nguyễn Nhật

Ánh như một ví dụ…”, đăng trên tạp chí Kiến thức ngày nay, số 519 (năm 2005) nhận

xét rất đúng: “Với cách kết hợp truyền thống và hiện đại, tinh hoa thế giới và bản sắc Việt Nam, vốn văn hóa – thẩm mĩ rộng và tay nghề cao, nhắm tới một đối tượng xác định, Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong văn học thiếu nhi”[48]

Theo Nguyễn Văn Tình, “Nguyễn Nhật Ánh vẫn lặng lẽ mang đến hơi ấm của tình thương và lòng nhân ái qua tiếng cười của trẻ thơ Ông chỉ có một mong muốn khiêm nhường là giúp các em yên tâm vui sống”[40] Đúng thế, Nguyễn Nhật Ánh

đã mang đến cho dòng văn học thiếu nhi một luồng gió mới, làm sôi động hẳn không khí văn học thiếu nhi của nước nhà, góp phần làm sống dậy văn hóa đọc ở thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh đến với thiếu nhi một cách rất tự nhiên, như một mối lương duyên Nguyễn Quang Lập khá tinh tế khi khái quát: “Có thể nói mỗi cuốn sách của Nguyễn Nhật Ánh như mỗi chuyến tàu về tuổi thơ, ở đó có nhiều toa, mỗi toa là mỗi bất ngờ, mỗi thú vị, mỗi háo hức, mỗi say mê, khi làm ta bật cười, khi làm ta rưng rưng, hoặc ngồi im lặng suy ngẫm Khi đã theo con tàu của Nguyễn Nhật Ánh để đi

về tuổi thơ một lần, tôi tin mỗi lần Nguyễn Nhật Ánh rung chuông, người ta khó lòng

bỏ qua một tấm vé để lại được cùng anh háo hức lên tàu” [56]

Nhân Ngày sách Việt Nam lần đầu (24/2/2014), Nguyễn Nhật Ánh là một trong hai tên tuổi viết cho thiếu nhi (Tô Hoài, Nguyễn Nhật Ánh) được chọn để tôn vinh Theo Lê Phương Liên, “Muốn viết cho thiếu nhi, như đỉnh cao hiện tại Nguyễn Nhật Ánh, phải thực sự am hiểu, là người bạn tốt yêu thương và hiểu trẻ em” (theo http://www.tienphong.vn/van-nghe/to-hoai-nguyen-nhat-anh-dinh-den-bao-gio-697739.tpo)

Hai tập sách Kính vạn hoa và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh được đưa vào bộ sách 105 cuốn sách đang được đọc nhiều nhất ở các nước trên thế giới do Nhà xuất bản Ten-Books (Nhật Bản) ấn hành (xuất bản tại Nhật vào tháng

12/2013)

Gần đây, tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh được dựng thành phim, gây tiếng vang lớn (trước Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, nhiều

tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh cũng đã từng được chuyển thể thành phim truyền

hình như Áo trắng sân trường, Nữ sinh, Kính vạn hoa),

Đáng chú ý, gần đây nhất, giới phê bình muốn giải mã thành công của Nguyễn

Nhật Ánh bằng Hội thảo Nguyễn Nhật Ánh - hành trình chinh phục tuổi thơ diễn ra

sáng 16.9.2015 tại Đại học Sư phạm Hà Nội Theo Lê Huy Bắc, “Chất triết học trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh soi chiếu cuộc đời của những đứa trẻ" tạo nên thành công của nhà văn Chất triết học ấy không cao xa, nặng nề mà nhẹ nhàng len lỏi vào từng trang viết, thể hiện đúng thế giới tuổi thơ - nơi không chỉ có tiếng cười, sự hồn nhiên mà còn có cả nỗi buồn, tư lự, âu lo và trăn trở rất đời Chính sự hài hòa này góp phần nâng tầm trang viết của tác giả

Dẫu rằng chưa có công trình quy mô tìm hiểu, nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh, nhưng các ý kiến đánh giá về tác phẩm của ông được trình bày trong các buổi tọa đàm, trao đổi văn học - nghệ thuật, trên các tờ báo và mạng điện tử không phải là ít Phần lớn các ý kiến đều đánh giá cao tài năng và đóng góp của Nguyễn Nhật Ánh cho văn học nước nhà, đặc biệt ở mảng truyện viết cho thiếu nhi Cũng rất cần kể đến

một số luận văn Thạc sĩ về Nguyễn Nhật Ánh, tiêu biểu như: Cảm hứng hướng về tuổi thơ trong truyện Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Hoàng Hương Giang

do PGS.TS Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Vinh, 2010); Thế giới phù thuỷ

trong Chuyện xứ Lang Biang của Nguyễn Nhật Ánh (Luận văn Thạc sĩ của Trần Thị

Bích Vân, cũng do PGS.TS Biện Minh Điền hướng dẫn, Đại học Sài Gòn, 2012),

2.2 Những công trình nghiên cứu về tạp văn Nguyễn Nhật Ánh

Nghiên cứu về tiểu thuyết, truyện ngắn của Nguyễn Nhật Ánh thì đã có một số công trình nhưng riêng về tạp văn NguyễnNhật Ánh thì số lượng bài viết, công trình nghiên cứu còn khá ít ỏi hoặc nếu có thì cũng chỉ những bài phỏng vấn, bài báo nhỏ

mà thôi

Tạp văn cũng là thể loại khá thành công của Nguyễn Nhật Ánh Ba tập tạp văn

của Nguyễn Nhật Ánh (Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long) vừa ra đời đã được đông đảo công chúng độc giả hào hứng

đón nhận và đánh giá cao từ nội dung đến giọng điệu, cách viết

Huỳnh Như Phương nhận thấy “tạp văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn phát huy chất hài hước, dí dỏm ở sở trường văn tự sự của ông” (http://www congannhandan.com.vn) Một tác giả khác (Hòa Bình) lại nhận thấy, tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh “viết nhẹ nhàng, hóm hỉnh mà da diết, ký ức xưa rộn rã quay về đầy ấm áp”; cách viết của Nguyễn Nhật Ánh “giúp lớp trẻ, thế hệ chưa từng trải nghiệm những ký ức thú vị trên được vun bồi một khoảng tâm hồn đầy thi vị, thơ mộng về quê hương, đất nước mình”; “nói gì đi nữa, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn dẫn người đọc tới những hoài niệm đẹp đầy chất nhân văn, thấm đẫm hồn quê Việt” (theo http://phongdiep.net/default.asp?)

Nhà thơ Ý Nhi nói về cuốn tạp văn Sương khói quê nhà: “Những bài báo, tạp

văn của Nguyễn Nhật Ánh, mặc dù được viết vào những thời điểm khác nhau và bao gồm những sự việc, những vấn đề rất khác nhau, khi tập hợp lại, đã có được sự gắn kết và đã tạo nên được một vóc dáng mới, một sức lôi cuốn mới”.(http://www

congannhandan.com.vn)

Minh Hoa trên tờ Thanh niên nhận xét: “Hơi lạ! Đã quen với một Nguyễn Nhật

Ánh hồn nhiên, trẻ thơ với những tác phẩm văn học thiếu nhi nên tưởng chừng anh chỉ bận bịu săm soi những ống kính vạn hoa, hòn bi, quả thị, đi bên ngoài những câu

chuyện "vĩ mô", những vấn đề thời sự xã hội của thế giới người lớn Tạp văn Người Quảng đi ăn mì Quảng vẫn mang, vẫn đậm đặc chất hài hước, hóm hỉnh- đặc trưng

của Nguyễn Nhật Ánh, nhưng ở đây người đọc bất ngờ bắt gặp con người xã hội nồng

nhiệt và nhiều ưu tư của anh Nguyễn Nhật Ánh băn khoăn với Ngổn ngang phố xá,

Đồ giả, Lớn và nhỏ; chuyện siêu thị; bóng đá, Chia tay buổi chiều Cũng là nỗi bức

xúc chung của xã hội nhưng Nguyễn Nhật Ánh vẫn hiền lành, ôn hòa Là một tiếng thở dài nhẹ nhàng nhưng đủ để người đọc giật mình và "thấm" Những tưởng Nguyễn Nhật Ánh viết tạp văn cũng như anh chơi một ván bóng bàn xã hơi giữa hai chương tiểu thuyết Vậy mà lúc khoan lúc nhặt, anh vẫn gắn bó với thể loại “ thiên thần nhỏ” này và gặt hái những thành công nhất định”

(http://thanhnien.vn)

Tóm lại, chúng tôi nghĩ đề tài Đặc điểm nghệ thuật tạp văn Nguyễn Nhật Ánh

sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm diện mạo của thể loại này trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn cũng như phân biệt được nét đặc điểm nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh so với những nhà văn khác khi viết tạp văn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của đề tài là toàn bộ tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh được in trong các tập:

- Người Quảng đi ăn mì Quảng, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2012

- Sương khói quê nhà, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2012

- Thương nhớ Trà Long, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2014

Trong đó chúng tôi chú ý nghiên cứu các bình diện thể hiện đặc điểm nghệ thuật thể loại tạp văn của nhà văn nhìn từ phương diện nội dung và từ phương thức thể hiện

4 Nhiệm vụ nghiên cứu: Với đề tài này, luận văn hướng đến hai nhiệm vụ

5 Phương pháp nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

5.1 Phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện luận văn chúng tôi sử dụng các

phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê: Thống kê các số liệu cần thiết để hỗ trợ việc chứng minh các luận điểm

- Phương pháp phân tích và miêu tả: Phân tích và miêu tả các đặc điểm nghệ thuật trong tạp văn Nguyễn Nhật Ánh từ nội dung phản ánh đến phương thức thể hiện,

từ đó rút ra những nhận định khái quát và kết luận vấn đề

- Phương pháp so sánh: So sánh tạp văn với truyện ngắn, tiểu thuyết của Nguyễn Nhật Ánh, so sánh tạp văn Nguyễn Nhật Ánh với tạp văn của các tác giả khác để có cái nhìn đối sánh nhằm chỉ ra đặc điểm nổi bật trong tạp văn Nguyễn Nhật Ánh

5.2 Cơ sở lí thuyết

Luận văn sử dụng thi pháp học dựa trên đặc trưng thể loại của tạp văn hiện đại

để triển khai các bình diện nghiên cứu đảm bảo tính logic và hệ thống

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn

NỘI DUNG Chương 1.THỂ LOẠI TẠP VĂN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA

NHÀ VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH 1.1 Khái niệm và đặc trưngthể loại tạp văn

1.1.1 Khái niệm tạp văn

Cho đến nay, từ gốc độ sáng tác tạp văn đã được nhiều nhà văn thử bút và có thành tựu khá rõ rệt Tuy nhiên, với tư cách là một thuật ngữ lí luận văn học thì khái niệm tạp văn vẫn chưa được làm sáng tỏ một cách đầy đủ Thậm chí còn lẫn lộn giữa cáctên gọi như tản văn, bút kí, tạp bút…Nhưng nhìn chung, giới lí luận phê bình ngày càng quan tâm, chú ý đến thể loại này một cách nghiêm túc, bài bản

Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, Nxb Đà Nẵng, định nghĩa: “Tạp văn là loại

văn có nội dung rộng, hình thức không gò bó, bao gồm những loại bình luận ngắn, tiểu phẩm, tùy bút…”.[34 892]

Định nghĩa về khái niệm tạp văn thực sự đa dạng, phong phú và có nhiều ý kiến khác nhau

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Tạp văn là những áng văn tiểu phẩm có

nội dung chính trị, có tác dụng chiến đấu mạnh mẽ Đó là một thứ văn vừa có tính chính luận sắc bén, vừa có tính nghệ thuật cô đọng, phản ánh và bình luận kịp thời các hiện tượng xã hội”[12, 342] Nhà văn Lỗ Tấn viết: “Kỳ thực cái gọi là tạp văn cũng không phải là món hàng mới mẻ, ngày xưa cũng đã có Phàm là văn chương, nếu xếp loại thì có loại để mà xếp, bất kể thể gì, mọi thể đều xếp vào một chỗ cả, thế

là thành tạp”[42, 32] Ông đặc biệt đề cao vai trò tả thực và phản biện xã hội của tạp văn, ông xem tạp văn là loại “ngôn chí hữu vật” Tạp văn thể hiện chức năng của nghệ thuật, tham gia vào việc đấu tranh của xã hội

Hoàng Ngọc Hiến lại xem tạp văn là một thể loại của kí Trong cuốn sách Năm bài giảng về thể loại: Ký - Bi kịch - Trường ca - Anh hùng ca - Tiểu thuyết lại quan

niệm: “Trong nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại, kí là một thuật ngữ dùng để gọi tên một thể loại văn học bao gồm nhiều thể hay nhiều tiểu loại, bút kí, hồi kí, du

kí, chính luận, phóng sự, tùy bút, tản văn, tạp văn, tiểu phẩm…” [54,5]

Giống với các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học,Đỗ Hải Ninh xem tạp văn là một dạng nhỏ của “tản văn” Trong bài Kí trên hành trình đổi mới viết: “Chúng tôi

quan niệm tản văn là một loại văn ngắn gọn, hàm súc với khả năng khám phá đời sống bất ngờ, thể hiện trực tiếp tư duy, tình cảm của tác giả, bao gồm cả tạp văn, tùy

bút, văn tiểu phẩm”[54, 12].Với Phạm Thị Hảo trong cuốn Khái niệm và thuật ngữ lý luận văn học Trung Quốc, (Trung tâm nghiên cứu Quốc học, Nxb Văn học) cho rằng:

Tạp văn là một loại tản văn, bao gồm nhiều hình thức: Tạp cảm, tạp đàm, tạp luận loại này yêu cầu phải có sự quan sát tìm hiểu và phân tích sâu sắc cuộc sống xã hội, phải nhạy bén phản ánh những sự kiện xã hội và khuynh hướng xã hội, bằng ngòi bút sắc sảo, lão luyện, đánh trúng vào những chỗ yếu của sự việc Loại văn này, tác phẩm ngắn, thường mang tính tư tưởng cao, giàu tính chiến đấu đồng thời giàu tính nghệ thuật Ở thời Chiến quốc, loại văn này khá phổ biến Thời hiện đại Lỗ Tấn đã khiến

"Tạp văn" phát huy được nhiều tác dụng phê phán xã hội, châm biếm những tệ nạn đương thời Cho đến nay thể loại tạp văn vẫn phát triển với diện mạo và nội dung ngày càng phong phú

Khác với các tác giả trên, Dương Tấn Hào lại xem tạp văn dùng để chỉ thể văn đoản thiên, không đồng một thể với thi ca, tản văn, bi kịch và tiểu thuyết đã thịnh hành từ xưa Ông cho rằng: "tạp văn là một thuật ngữ rất tạm thời vì chính bản thân tác giả không biết dùng cụm từ nào để mô tả những bài viết đăng rải rác trên báo Tuổi trẻ chủ nhật, Nguyệt san pháp luật, Sài Gòn tiếp thị" Tác giả nhận định thêm: "Tạp văn chỉ là những đoản văn đọc cho vui, ngắn gọn, dễ hiểu, hơi gây sốc một chút nếu cần, không phải là những chuyên luận đăng trên tạp chí chuyên ngành Chủ đề thì không có gì nhất định, lan man từ những mẩu chuyện vụn vặt có thật trong đời sống

xã hội Mỹ, đến một tiểu phẩm tưởng tượng hoàn toàn, hay các bình luận thoáng qua

về Shakespesre, cổ sử Trung Quốc Độc giả có thể mở sách ra, thích đâu đọc đấy, không cần phải quá bận tâm về "độ chính xác" hay hàm lượng thông tin của bài viết" [64]

Dù đã có rất nhiều định nghĩa được đưa ra nhưng thực tế là các nhà nghiên cứu

và cả đội ngũ sáng tác đều chưa thể đưa ra những đặc trưng khu biệt cho thể loại này Điều đó có lẽ bắt nguồn từ sự phong phú, đa dạng trong nội dung và hình thức phản ánh từ phạm vi quá rộng mà thể loại tạp văn hướng tới

Chúng tôi cho rằng, khởi thủy, tạp văn chỉ là một thể văn nhỏ Nhưng dần dần, trước sự phát triển của xã hộivà cuộc sống nhân sinh, đòi hỏi con người phải nắm bắt

nhanh nhạy, kịp thời trước những biến thiên không ngừng của hiện thực cuộc sống Mặt khác cùng với sự phát triển mạnh mẽ của báo chí cũng như nhu cầu thưởng thức,thị hiếu của độc giả, tạp văn trở thành thể loại thịnh hành, phổ biến với rất nhiều hình thức thể hiện khác nhau Và cùng với quá trìnhmở rộng phạm vi một cách rất

“tự nhiên” ấy, khái niệm tạp văn ngày càng được mở rộng nội hàm Theo chúng tôi,

có thể tóm lược một số đặc điểm chung của thể loại tạp văn như: Tạp văn là thể loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, vừa tự sự vừa trữ tình Nội dung phong phú da dạng, có thể đề cập đến những vấn đề chính trị - xã hội mang tính chính luận sắc sảo, cũng có thể là những thiên “tạp cảm” giàu cảm xúc trữ tình của chủ thể liên quan đến các vấn

đề về thiên nhiên, con người, tình người, văn hóa.Tạp văn thường tái hiện lại một ý nghĩ, khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo, mang đậm dấu ấn phong cách nghệ thuật của tác giả Có nhiềuchiêm nghiệm, triết lí, có những ý tưởng, thông điệp ngầm trong một dung lượng tác phẩm ngắn Nội dung và hình thức của tạp văn linh hoạt phù hợp với nhu cầu thưởng thức của độc giả hiện đại

1.1.2 Đặc trưng thể loại tạp văn

Báo chí thời hiện đại là mảnh đất sinh tồn của tạp văn Để đảm bảo tính cô đọng, hàm súc nên vấn đề được thể hiện trong tạp văn phải mang tính chấm phá, dù thế nhưng sức hấp dẫn, lôi cuốn bạn đọc của thể loại này là luôn chạm vào được những hiện tượng cốt yếu của đời sống một cách bất ngờ Để viết được tạp văn, tác giả phải

có một sự suy nghĩ độc lập và mạnh dạn trình bày những cảm xúc thật của mình Cũng vì sự tồn tại trên báo chí cho nên tạp văn luôn mang tính thời sự và gắn chặt với đời sống xã hội đương đại qua đó bộc lộ những suy nghĩ, chiêm nghiệm, triết lí nhân sinh của tác giả về vấn đề được đề cập Nói cách khác, tạp văn sống trong dòng chảy cuộc đời mà theo Hoàng Ngọc Hiến, “nó như một thứ rượu được chưng cất, một thứ mật được chắt lọc Người viết giỏi là làm sao cho thứ rượu ấy không nhạt, thứ mật ấy đậm đà và quyện hương của ngàn hoa" Tuy nhiên, Có khi tạp văn không phải

là rượu cũng chẳng phải mật Nó như một cây kim đâm vào xương thịt, nhức nhối, thậm chí đau đớn, để người ta phải giật mình, thảng thốt, nhớ đời

Trước hết tạp văn là thể loại thuộc văn xuôi phi hư cấu Đặc điểm này khiến tạp văn khác với tiểu thuyết, truyện ngắn nhưng gần với ký Tạp văn có dung lượng ngắn

gọn, hàm súc Đây là đặc điểm ưu thế của tạp văn, đưa tạp văn “lên ngôi” do nhu cầu cần đọc nhanh, cần đọc nhiều thông tin của bạn đọc hiện nay Hình thức tạp văn tự

do, phóng khoáng Tạp văn không chú ý vào “ khai, thừa, chuyển, hợp” như thơ ca; không phân cảnh, phân hồi như kịch, mà có lúc gần lúc xa, lúc trước lúc sau, hiện thực và lịch sử, tự nhiên và xã hội, triết lí sâu sắc có thể biểu hiện ngay trong cuộc sống hằng ngày Bất luận là chọn đề tài, lập ý hay là bố cục kết cấu, hay vận dụng thủ pháp biểu hiện, không câu nệ các quy tắc về câu chữ, ít có tính quy phạm, cách thức, hạn chế Tất cả đều lấy cảm nhận và giãi bày của tác giả làm trung tâm.Đặc điểm tự do trong kết cấu của tạp văn, khiến người đọc cảm thấy các tác phẩm tạp văn như rất tản mạn, thiếu logic, đôi khi tưởng như lộn xộn, không có trật tự nếu xét ở bề mặt Nhưng xâu chuỗi trong mạch cảm xúc, tư tưởng lại rất thống nhất về chủ đề, tình cảm Cái trật tự ở đây tùy theo ý đồ sáng tác và nhu cầu biểu hiện của người viết

Đề tài tạp văn vô cùng phong phú, đa dạng hầu như đề cập đến mọi vấn đề trong

xã hội, từ những vấn đề chính trị, xã hội mang tính thời sự nóng hổi đến những cảm xúc đời thường rất giản dị, gần gũi Bất luận là tìm hiểu vũ trụ, than thở về nhân sinh hay là cỏ cây hoa lá, cá mú chim muông; hay bạn bè thân hữu, chợ búa đồng quê… tất cả đều có thể trở thành đề tài của tạp văn Với tài năng, phong cách và sở trường của một số nhà văn, tạp văn lại có thể bao hàm triết lí sâu sắc, tình ý đậm chất thơ, từ

đó tạo ra sự linh hoạt, sinh động, sức hấp dẫn đối với người đọc Sự rộng lớn về đề tài của tạp văn vượt qua tất cả các thể loại văn học khác, do đó người ta gọi tạp văn

là “viện bảo tàng của cuộc sống” Nói như thế không có nghĩa tạp văn là sự sắp xếp nhỏ lẻ, tản mạn mà nó cũng là thể văn lành mạnh và phóng túng, có thể lấy tinh thần thời đại, xu hướng thẩm mĩ mới và tinh thần phê phán để đưa ra cái nhìn thẩm mĩ đối với lịch sử, hiện thực Trong đó đề tài về văn hóa, phát triển, giáo dục, thiên nhiên, con người, quê hương đất nước được nhiều tác giả quan tâm chú ý nhất Ở đó bức tranh toàn cảnh của xã hội Việt Nam với bao nhiêu vấn đề, với những bức xúc đang làm nhiều người lo lắng Các tác giả dựa vào tính thời sự, chính luận của tạp văn để hoặc hoài niệm, tôn vinh hoặc công kích, bài trừ cái xấu, nói lên suy nghĩ của mình một cách trực tiếp Những vấn đề phản ánh trong tạp văn thường được thể hiện dưới dạng một suy nghĩ, khoảnh khắc riêng tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo mang đậm dấu ấn cá nhân tác giả

Với các thể loại khác như tiểu thuyết, truyện ngắn…để cho ra đời đứa con tinh thần của mình, nhà văn phải trải qua một quá trình thai nghén dài lâu,còn với tạp văn, người viết có khi chỉ cần vì một ý tưởng, một điều mắt thấy tai nghe tức thì, để rồi viết ngay ý tưởng đó và bộc bạch trực cảm, trực giác của mình một cách trực tiếp hoặc gián tiếp vào trong tác phẩm Vì thế, đặc điểm thẩm mĩ nổi bật của tạp văn là tính trữ tình Nhà văn sở dĩ có thể sáng tác tạp văn là do có “cảm nhận” mà “giãi bày”,

do những gì nhà văn cảm thấy, cảm xúc, cảm động, hưng phấn, cảm tưởng trong sinh hoạt, công tác học tập, đọc sách, suy nghĩ cho đến những gì quan sát được từ hiện thực khách quan Tạp văn đòi hỏi phải có “cảm nhận” mới có “giãi bày”, cho nên nó tất yếu viết về những gì nhà văn tự mình trải qua, tự mình cảm thấy, cái có trong nội tâm của mình Nếu như tiểu thuyết là viết về những sự việc của người khác thì tạp văn lại viết về những sự việc của chính mình, cho dù có viết về người khác thì trên thực tế cũng là viết về chính mình Trên một ý nghĩa nào đó, cái mà tiểu thuyết viết

là cái ngoài bản thân, nhưng phần lớn cái mà tạp văn viết lại là sự việc trong tim của tác giả; tiểu thuyết rất dễ chạm đến, tạp văn lại khó gặp, nó cơ hồ là sự phân thân của nhà văn, là ghi lại rất thật sự hư cấu ngay trong bản thân nhà văn Tạp văn là sự biểu

lộ một cách linh hoạt, nên tính chân thực là sinh mệnh, xác thực là linh hồn, chân thành là căn bản của tạp văn Đối với sáng tác tạp văn, đề tài là cái có thể gặp nhưng không thể cầu, tạp văn muốn bám vào chính con người, cho nên tất yếu sẽ phải dựa vào tình cảm chân thành, thể nghiệm độc đáo, mà tất cả những điều này đều yêu cầu một sự lịch duyệt trong cuộc sống và kinh nghiệm nghệ thuật tương đương, không được cóp nhặt chắp vá

Ngôn ngữ tạp văn mộc mạc, giản dị, trong sáng, tự nhiên Khác với truyện ngắn, tạp văn không lấy hiệu quả ở tình tiết, cũng không lấy nhân vật để khắc họa sự hiểu biết, đồng thời cũng không yêu cầu có tình cảm đặc biệt mãnh liệt như thơ Tạp văn miêu tả nhân vật phải sinh động như từ cuộc sống bước vào trang văn, rõ ràng như đang hiện ra trước mắt; tình cảm biểu hiện thì phải chân thực, thiết tha, tế nhị; thuyết

lí nghị luận phải vừa trang trọng vừa hài hước, thú vị, không cần kiểu cách mất tự nhiên, không cần che đậy, tất cả phải lên xuống tự do như mạch đập của con người, như gió thổi mây bay

Nghệ thuật trần thuật trong tạp văn cũng rất đặc biệt Trần thuật miêu tả là phương thức biểu đạt chủ yếu Nó chú trọng kể việc, ghi người, tả cảnh nhưng cũng không giống như kể việc, ghi người, tả cảnh trong tiểu thuyếtmà chỉ là những phiến đoạn của sự kiện; ghi người chỉ là ghi một số mặt quan trọng của nhân vật, tả cảnh chỉ là tả một số phương diện nào đó của cảnh vật; hơn nữa, những sự việc, con người, cảnh vật này đại đa số là tác giả đã tiếp xúc qua, tác giả thường lấy nhân xưng ngôi thứ nhất “Tôi” làm sợi dây liên kết những phiến đoạn của sự kiện, những mặt nào đó của nhân vật, phương diện nào đó của cảnh vật; thủ pháp miêu tả thường là vận dụng lược thuật và phác họa, ngôn ngữ ít ỏi cốt chỉ vẽ ra tình trạng của sự kiện, thần thái của nhân vật, đặc sắc của cảnh vật

Với người đọc, khi tiếp cận một tác phẩm tạp văn với một dung lượng ngắn, trong đó tác giả bộc lộ trực tiếp hay gián tiếp yếu tố tự sự và trữ tình, đòi hỏi bạn đọc phải tiếp nhận nhanh, sâu, nắm bắt được lượng thông tin tác giả đưa lại Điều quan trọng hơn là phải thấy được tư tưởng, tình cảm, thái độ, triết lí của người viết một cách tường tận và mỗi người tự tìm ra bài học cho mình qua mỗi tác phẩm ấy

Như vậy, để tìm ra những đặc điểm cơ bản của thể loại tạp văncho đến nay, vẫn chưa có một hệ thống mang tính thống nhất mà chỉ có thể là những dấu gạch đầu dòng riêng rẽ Dù thế, nhưng khi đọc tác phẩm, người đọc có thể dùng trực cảm của mình

và những nhận định xung quanh khái niệm để có thể xác nhận tác phẩm đó thuộc thể loại tạp văn hay thể loại khác Dương Ngọc Dũng cho rằng: "tạp văn là một thuật ngữ rất tạm thời vì chính bản thân tác giả không biết dùng cụm từ nào để mô tả những bài viết đăng rải rác trên báo"

1.1.3 Các thể loại liên quan

Khái niệm tạp văn cho đến bây giờ vẫn còn chưa được các nhà nghiên cứu và các nhà sáng tác “ khoanh vùng” rõ ràng, rành mạch, nên vẫn tồn tại nhiều cách gọi mà trong thực tế rất dễ lẫn lộn: tạp văn, tản văn, tạp bút, bút kí…Vì thế, việc phân biệt giữa tạp văn với các khái niệm khác là vô cùng quan trọng và cần thiết

Phân biệt với tản văn

Tản văn (tiếng Pháp: prose), theo Từ điển Tiếng Việt, là “văn xuôi, loại văn gồm các thể kí và các thể văn khác, ngoài truyện, thơ và kịch” [47,857] Theo Hán Việt từ điển, tản văn là văn xuôi không có vần [1,233] Theo Từ điển Thuật ngữ Văn

học, “Tản văn, nghĩa đen là văn xuôi, nhưng hiện nay tản văn được dùng để chỉ một phạm vi xác định, không hoàn toàn khớp với thuật ngữ văn xuôi Nếu văn xuôi trong nghĩa rộng chỉ loại văn đối lập với văn vần, trong nghĩa hẹp chỉ các tác phẩm phân

biệt với tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, kí, tiểu phẩm chính luận Và tản văn không bao gồm các loại truyện hư cấu như tiểu thuyết, truyện ngắn nhưng nó lại bao gồm cả các truyện ngụ ngôn hư cấu lẫn các thể văn xuôi khác như thư, tựa, bạt, du kí,…”[12,266]

Tản văn là loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, có thể trữ tình, tự sự, nghị luận, miêu tả phong cảnh, khắc họa nhân vật Lối chấm phá là cách thể hiện đời sống của

tản văn, không nhất thiết đòi hỏi có cốt truyện phức tạp, nhân vật hoàn chỉnh nhưng

có cấu tứ độc đáo, có giọng điệu riêng mang đậm dấu ấn cá nhân Đặc trưng cơ bản

của tản văn là luôn tái hiện các hiện tượng có ý nghĩa xã hội, mang tính thời sự, qua

đó bạn đọc thấy được cảm xúc, cá tính, phong cách của tác giả, đồng thời thấy cả ý nghĩa triết lí nhân sinh thông qua tác phẩm

Trong văn học hiện đại, tản văn bao gồm các thể kí, tùy bút, văn tiểu phẩm, văn chính luận, tạp văn, ngụ ngôn, chân dung văn học,… “Tản văn là loại văn tự do, dài

ngắn tùy ý, cách thể hiện đa dạng, đặc biệt là thể hiện nổi bật chính kiến và cá tính tác giả, có truyền thồng lâu đời và sức sống mạnh mẽ” [12,293]

Thực ra, khái niệm tản văn bao hàm cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng, tản văn chỉ tất cả những thể loại ngoài thơ ca, bao gồm tác phẩm văn học và luận văn khoa học, văn bản hành chính công vụ Theo nghĩa hẹp, tản văn được dùng với ý nghĩa là văn học thuần túy - “tản văn văn học” / “tản văn nghệ thuật”, là một thể loại bên cạnh thơ ca, tiểu thuyết, kịch Loại tản văn này chú trọng việc ghi lại những gì tác giả đã trải qua, đã nghe thấy, cảm thấy, đã trải nghiệm Chính vì thế, tản văn văn học / nghệ thuật rất giàu tính trữ tình Đây chính là tản văn hiện đại

Tản văn hiện đại với tư cách như một thể loại văn học có từ bao giờ? Đây đang

là câu hỏi không dễ trả lời

Trên thực tế, trong khoảng một vài thập kỷ trở lại đây, xuất hiện hàng loạt các tác phẩm, các tập tản văn Các trang báo, từ báo in đến báo điện tử đều dành nhiều vị trí cho chuyên mục tản văn, tạp văn Nhiều diễn đàn văn học mạng, các trang mạng

xã hội không ngừng đăng tải những bài viết mang dáng dấp tản văn… đó là những

biểu hiện sống động nhất về sự phát triển của thể loại này Tản văn chính vì thế có sức hút lớn và đã có không ít ý kiến bàn về nó

Theo Từ điển Tiếng Việt, (Hoàng Phê chủ biên, Nxb Đà Nẵng): tản văn có 2

nghĩa: 1 (cũ) văn xuôi, 2: loại văn gồm các thể kí, tùy bút Từ trước đến nay, ở Việt Nam thuật ngữ tản văn vẫn được dùng theo nghĩa “văn xuôi” Việc giải nghĩa như trên có lẽ là do ảnh hưởng của việc sử dụng từ “tản văn” trong văn học Trung Quốc

Ở Trung Quốc, thời cổ trung đại, “tản văn” có nghĩa là văn xuôi, phân biệt với “vận văn” - văn vần và “biền văn” - văn biền ngẫu Như vậy, cách phân loại như thế là do dựa vào hình thức câu văn Do đó, những sáng tác không phải là thơ, từ, phú, khúc

đều được gọi là tản văn Cuốn Khái yếu lịch sử văn học Trung Quốc của Nxb Đại

bách khoa toàn thư của Trung Quốc đã nói rõ: “Trong quan niệm văn học truyền thống của Trung Quốc, còn có một thể văn quan trọng: tản văn - văn xuôi; cũng là

văn học chính tông xếp ngang hàng với thơ từ” Diệp Thánh Đào trong bài Về sáng tác tản văn (Lý luận tản văn hiện đại Trung Quốc) cũng quan niệm: ngoài tiểu thuyết,

thơ ca, hý kịch ra còn lại đều là tản văn Từ cách hiểu như trên mà việc một số từ điển tiếng Việt giải nghĩa từ “tản văn” là văn xuôi là có thể giải thích được

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng

chủ biên) Các tác giả cuốn từ điển đã cho rằng: “Trong văn học cổ, tản văn bao gồm các áng văn kinh, truyện, tử tập như Mạnh Tử, Tả truyện, Sử ký, các bài biểu, chiếu, cáo, hịch, phú, minh, luận ” [12, 294]

Phân biệt với tùy bút

Tùy bút là thể kí ghi lại một cách tương đối, tự do những cảm nghĩ của người viết, kết hợp với việc phản ánh thực tế khách quan Nguyễn Tuân - nhà văn sáng tác

tùy bút hàng đầu của Việt Nam - cũng có lần thừa nhận: “Nguyên tắc quan trọng nhất của tùy bút là không có nguyên tắc gì cả” Cách hiểu này đặt cơ sở trên một nét đặc

trưng nghệ thuật của thể tùy bút là luôn coi trọng và phát huy tối đa cảm xúc, quan điểm chủ quan ở người nghệ sĩ Cách lí giải này có vẻ giản đơn và phiến diện, bởi vì tác phẩm nghệ thuật nào cũng xuất phát từ cảm xúc chủ quan của người nghệ sĩ, chứ không riêng gì tùy bút Để ngòi bút có thần, người nghệ sĩ phải chân thành và thăng

hoa trong cảm xúc Mặt khác, nếu không có một khái niệm tùy bút thỏa đáng sẽ rất dễ

dẫn đến lẫn lộn giữa lối viết phóng khoáng, tự do với lối viết tản mạn, bịa đặt tùy tiện;

đồng thời cũng không chỉ ra được bản chất và vai trò của yếu tố chủ quan trong tùy bút Bởi vì:“Những sự việc, những con người trong tùy bút tuy có thể không kết thành một

hệ thống theo một cốt truyện, hay theo một tư duy luận lý chặt chẽ, nhưng tất cả vẫn phải tuân thủ trật tự của dòng cảm xúc, cái lôgic bên trong của cảm hứng tác giả Và tất nhiên

là sự việc được kể lọc qua cách nhìn của chủ thể thẩm mỹ vẫn phải chân thực” [14, 188] Mặt khác, tùy bút còn là một thể loại văn học có những đặc trưng về nội dung và

nghệ thuật biểu hiện, đủ sức tồn tại ngang hàng với những thể loại văn xuôi nghệ thuật

khác Nhưng nếu chỉ coi tùy bút là một cách viết hay một kiểu bút pháp thì chưa mang

tính bao quát và còn mang tính cảm tính chứ chưa có căn cứ khoa học Theo chúng tôi, sau đây là một số căn cứ để tìm hiểu và định hình đặc điểm của thể loại tùy bút Trong

Hán Việt từ điển giản yếu, từ “tùy bút”được Đào Duy Anh giải nghĩa là “tùy thời mà biên chép” Nghĩa là thể loại này vừamang yếu tố cảm xúc cá nhân vừa mang tính hiện thực khách quan Còn từ “bút”, ngoài nghĩa cái dùng để viết, có thêm nét nghĩa nữa là biên chép Vậy thì phải chăng từ “tùy bút” - trước khi được sử dụng để định danh cho một thể loại văn xuôi Việt Nam hiện đại - vốn đã được hình thành từ Thuyết văn bút

thời Lục triều, trong lý luận văn học cổ điển Trung Quốc? Vào buổi sơ khai của việc phân loại, một số nhà lý luận Trung Quốc đã chia văn chương thành 2 loại: có vần và

không vần Ở chương Tổng thuật của tác phẩm Văn tâm điêu long, Lưu Hiệp có viết:

“Kim chi thường ngôn, hữu Văn hữu Bút, dĩ vi vô vận giả Bút dã, hữu vận giả Văn dã”

(Ngày nay thường nói: có Văn có Bút, cho không vần là Bút, có vần là Văn) Thời Lưu

Tống, trong Nhan Quang Lộc tập, Nhan Diên Chi lại chia văn chương ra làm 3 loại: Ngôn, Bút, Văn Trong đó, “Bút” có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả truyện ký [14, 29-

30]

Trong nền văn học Trung Quốc, tùy bút được coi là một dạng thức tồn tại và có

nguồn gốc sâu xa từ tản văn truyền thống: “Một loại tản văn, viết theo cảm hứng tự

do, không câu nệ theo một thể cách nào Nội dung rất rộng rãi, hoặc nói lên điều tâm đắc sau khi đọc sách, hoặc kể một sự việc, một danh nhân, hoặc nêu những kiến văn

về nhiều phương diện, văn chương hoạt bát”[14, 210]

Phân biệt với ký

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tản văn là một loại ký, có ý kiến lại cho rằng ký

có phạm vi hẹp hơn tản văn Sở dĩ có những ý kiến khác nhau như vậy bởi tùy thuộc

vào sự lí giải theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp.Nếu theo nghĩa rộng, tản văn là văn xuôi,

đối lập với vận văn (văn vần) Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long chia toàn bộ thư

tịch thành "văn" và "bút", trong đó văn là "vận văn", còn bút là tản văn Trong văn học cổ các áng văn xuôi không viết theo văn biền ngẫu như kinh, truyện, sử, tập, biểu, chiếu, cáo, hịch, phú, minh, luận đều là tản văn Còn theo nghĩa hẹp, tản văn là tác phẩm văn xuôi ngắn gọn, hàm súcvới kết cấu linh hoạt, phương thức, phương tiện biểu hiện nghệ thuật độc đáo, phản ánh đời sống theo lối kiểu chấm phá và đặc trưng quan trọng nhất là nó thể hiện đậm nét dấu ấn cá nhân của người cầm bút Nhưng với thể ký, ngoài những đặc điểm đã nói ở trên, thì ký còn nhiều tiểu loại và ranh giới

giữa chúng cũng chưa rõ ràng Trong Người bạn đọc ấy,Tô Hoài nhận xét: Trước kia

từ điển văn học phân chia: phóng sự thì chỉ trình bày sự việc, bút ký thì có những lời bình phẩm của người viết Bây giờ ta có thể đọc một bài bút ký trong đó không thiếu những đoạn viết theo lối phóng sự, lẫn hồi ký, có khi cả thể truyện ngắn Mà ai dám đánh cuộc: bút ký bây giờ không bằng ngày trước?"[68, 12] Chỉ trong những cuốn sách lý luận về thể loại các nhà nghiên cứu mới phân chia thể loại một cách chính xác, trong khi thực tế văn học luôn diễn ra những yếu tố ngoại biên, mờ nhòe, đặc biệt với những tác giả văn học có năng khiếu đặc biệtvà sự linh hoạt cao độ khi cầm bút

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh

1.2.1 Khái lược về tác giả Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Nhật Ánh sinh ngày 7/5/1955 ở xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam Thuở nhỏ, ông theo học tại các trường Tiểu La, Trần Cao Vân và Phan Chu Trinh Từ 1973, Nguyễn Nhật Ánh chuyển vào sống tại Sài Gòn, theo học ngành

sư phạm Ông đã từng đi Thanh niên xung phong, dạy học, làm công tác Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

Từ 1986 đến nay ông là phóng viên nhật báo Sài Gòn Giải Phóng, lần lượt viết

về sân khấu, phụ trách mục tiểu phẩm, phụ trách trang thiếu nhi, ông còn là bình luận

viên thể thao trên báo Sài Gòn Giải Phóng Chủ nhật với bút danh là Chu Đình Ngạn Ngoài ra, Nguyễn Nhật Ánh còn có những bút danh khác như Anh Bồ Câu, Lê Duy Cật, Đông Phương Sóc, Sóc Phương Đông,…

Mảnh đất Quảng Nam được xuất hiện lặp đi lặp lại trong các tác phẩm của ôngvới những cảm xúc, tình cảm haynhững suy tư, trăn trở khác nhau Dù không sinh

cơ lập nghiệp tại Quảng Nam nhưng ông cũng đã có một tuổi thơ gắn bó với dòng sông, với cánh đồng, bờ tre hay cái cầu ao quê nhà Ông đã có những kỉ niệm tuổi thơ không thể nào quên bên người thân, bạn bè, với những món ăn đậm phong vị quê hương Miền quê ấy đã ăn sâu trong tiềm thức của ông Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh từng tâm sự rằng các tác phẩm viết về tuổi học trò, viết cho tuổi mới lớn của ông hầu hết lấy bối cảnh Quảng Nam và mỗi kỉ niệm thường gắn bó với một vùng đất cụ thể

Ông cho biết: “Tôi viết về Bình Quế trong Mắt biếc, Bình Tú trong Đi qua hoa cúc, Bình Trung trong Hạ đỏ và Tam Kỳ trong Hoa hồng xứ khác” Đây chính là nơi đã

nuôi dưỡng tâm hồn nhà văn mà mỗi khi hồi tưởng lại, nhà văn lại thấy bồi hồi với nỗi nhớ da diết, khắc khoải Để rồi dù xa quê đã lâu nhưng những kỉniệm, tình cảm nghĩa tình với mảnh đất này vẫn vẹn nguyên và ông đã thừa nhận tuổi thơ gắn với quê hương đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của chính mình

Đó là lí do vì sao trong các tác phẩm của ông dù ở thể loại nào cũng luôn có sự ẩn hiện, đan xen giữa trí nhớ và cảm xúc của quá khứ với hiện tại

Nguyễn Nhật Ánh bộc lộ tài năng khá sớm Những năm học ở trường phổ thông, ông đã có những bài thơ đăng báo Ông xuất hiện đầu tiên trên văn đàn là một nhà thơ nhưng thể loại vinh danh tên tuổi của ông lại là văn xuôi Đến nay, Nguyễn Nhật Ánh xuất hiện trên các trang văn, kệ sách với cái tên “Hiện tượng văn học Nguyễn Nhật Ánh”.Là một “ lão làng” với quan niệm cầm bút vô cùng nghiêm túc và có những đóng góp lớn cho nền văn học nước nhà Đóng góp của Nguyễn Nhật Ánh không chỉ là những tác phẩm có giá trị, những nhân vật ấn tượng, mà ôngcòn nghiêm túc thực hiện một sự nghiệp cao cả: sự nghiệp giáo dục Với vai trò là một nhà văn chuyên viết về tuổi thơ, ông dường như là nhịp cầu mở những niềm vui trong lòng bạn trẻ Cầm quyển sách của ông trên tay, không độc giả nào giấu được sự phấn khởi, vui tươi và yêu đời Dù là nhà thơ, nhà giáo, nhà báo hay nhà văn, ở cương vị nào Nguyễn Nhật Ánh cũng dành tình cảm của mình cho trẻ em

Nguyễn Nhật Ánh không muốn trở thành người giáo huấn về đạo đức, lối sống

mà ông chỉ muốn là một người bạn tâm tình của tuổi thơ để kể cho các em nghe những câu chuyện của tâm hồn Vì thế, rất tự nhiên, tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh trở thành

phương tiện giữ gìn và nuôi dưỡng những ước mơ trong trẻo, những tình cảm hồn nhiên và khát vọng được bay tới những chân trời xa thẳm của tuổi trẻ hôm nay

1.2.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Nhật Ánh

Để trở thành một nhà văn chuyên nghiệp và tạo được tên tuổi trong làng văn Việt Nam, Nguyễn Nhật Ánh đã trải qua một quá trình khổ luyện với quan điểm văn chương tích cực, tiến bộ Ông đã rất thành công với nhiều đề tài khác nhau Đặc biệt, đề tài tuổi thơ đã thực sự vinh danh tên tuổi cho Nguyễn Nhật Ánh không chỉ trong nước mà cả

nước ngoài

Ngay từ khi mới 13 tuổi, ông đã có bài đăng báo Tác phẩm đầu tiên in thành

sách là một tập thơ: Thành phố tháng tư, Nxb Tác phẩm mới, 1984 (in chung với Lê Thị Kim) Truyện dài đầu tiên của ông là tác phẩm Trước vòng chung kết, Nxb Măng

Non, 1985

Hơn hai mươi năm trở lại đây, ông tập trung viết văn xuôi, chuyên viết về đề tài

trẻ thơ và tuổi mới lớn Năm 1990, truyện dài Chú bé rắc rối được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao giải thưởng Văn học Trẻ hạng A Năm 1995

Trong cuộc trưng cầu ý kiến bạn đọc về các gương mặt trẻ tiêu biểu trên mọi lĩnh vực

doThành Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh và báo Tuổi Trẻ tổ chức, Nguyễn Nhật Ánh

được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm (1975-1995) Đồng thời ông được Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong 20 nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm (1975-1995)

Năm 1998, ông được Nhà xuất bản Kim Đồng trao giải cho nhà văn có sách bán

chạy nhất Năm 2003, bộ truyện nhiều tập Kính vạn hoa được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao huy chương Vì thế hệ trẻ và được Hội nhà

văn Việt Nam tặng thưởng Đây là một trong những cuốn sách rất được yêu thích, nónhư một món ăn tinh thần không thể thiếu của nhiều bạn trẻ Cuộc sống tươi đẹp, giản dị và tình người ấm áp cũng như những hiểu biết về thế giới rộng lớn bên ngoài

đã ùa về qua mỗi câu chuyện trong bộ Kính vạn hoa.Đến nay ông đã xuất bản gần

100 tác phẩm và trở thành nhà văn thân thiết của các bạn đọc nhỏ tuổi ở Việt Nam Với những tình cảm đặc biệt dành cho tuổi thơ, để trí tưởng tượng tuổi thơ thêm bay bổng, Nguyễn Nhật Ánh luôn ấp ủ muốn sáng tác cho thiếu nhi Việt Nam những

tác phẩm văn học thần thoại hay và năm 2004 ông đã cho xuất bản Chuyện xứ Lang

Biang với những tập đầu và hoàn thành tác phẩm truyện dài này vào năm 2006 với

số tập lên đến con số 28 Nguyễn Nhật Ánh từng tâm sự: “Tôi muốn đem lại nhiều tác phẩm cho trẻ em khi trào lưu truyện dịch ở ta đang nở rộ Nhưng trách nhiệm và

tự ái của một nhà văn không cho phép mình chịu thua” Chuyện xứ Lang Biang có

thể nói là một thể nghiệm mới mẻ của Nguyễn Nhật Ánh trong thể loại truyện giả tưởng thu hút trí tưởng tượng và óc tò mò của người đọc Với tập truyện này, lần đầu tiên ông thử sức với một bộ truyện hoàn toàn dựa trên trí tưởng tượng Vì vậy, để tác phẩm đượcra mắt bạn đọc, Nguyễn Nhật Ánh đã phải mất 6 tháng nghiên cứu tài liệu

và đọc sách báo liên quan như Phù thủy và Pháp sư, các huyền thoại phương Đông,

ma thuật và thuật phù thủy…Dù mới thử nghiệm nhưng bằng tài năng, sự thấu hiểu tâm hồn trẻ thơ và ông đã thành công Vì thế, năm 2005, ông được trao danh hiệu

Gương mặt tiêu biểu của thành phố trong 30 năm của thành phố Hồ Chí Minh (1975

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơcũng là một câu chuyện vô cùng kì thú, hấp dẫn

Tác phẩm đã được báo Người Lao động bình chọn là tác phẩm hay nhất năm 2008

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ còn được bình chọn là tác phẩm bán chạy nhất Hội sách

Thành phố Hồ Chí Minh 2008, Giải vàng sách hay của Hội xuất bản Việt Nam 2009,

được nhận Tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2009; Giải thưởng văn học ASEAN 2010

Bằng tài năng và sức sáng tạo dồi dào của mình, trong năm 2009, tác giả cuốn

hút bạn đọc với hai cuốn truyện đặc sắc Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Đảo mộng

mơ Năm 2011, Nguyễn Nhật Ánh lại tạo ấn tượng bất ngờ với truyện Lá nằm trong

lá Vào tháng 6 năm 2012, khi tác phẩm Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ ra mắt

công chúng, Nguyễn Nhật Ánh đã đưa người đọc cùng ông bước vào hành trình mới, cùng trải nghiệm thể loại đồng thoại rấtmới mẻ và bất ngờ Năm 2012, Nguyễn Nhật Ánh bước chân vào một thể loại mới, với cảm xúc mãnh liệt về những kí ức tuổi thơ, về mãnh đất xứ Quảng, về văn hóaẩm thực, quá khứ - hiện tại, chuyện nhỏ

- chuyện to…tất cả ùa vào lăng kính của nhà văn để cuối cùng hai tập tạp vănSương khói quê nhà và Người Quảng đi ăn mì Quảng được Nhà xuất bản Trẻ phát hành

Một lần nữa Nguyễn Nhật Ánh đưa bạn đọc đến với nhữngtrải nghiệm mới,thể loại mới với một bút lực mới

Đến tháng 3 năm 2014, tập sách Chúc một ngày tốt lành của Nguyễn Nhật Ánh

tiếp tục “gây sốt” làng sách Ngày 27/3, Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ, Nguyễn Minh

Nhựt cho biết anh đã “đặt bút ký” quyết định tái bản thêm 10.000 bản sách Chúc một ngày tốt lành của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh Được biết, ngay từ khi chưa chính thức phát hành, 38.000 bản sách trong tổng số 40.000 bản sách Chúc một ngày tốt lành in

đợt đầu tiên đã được các đơn vị phát hành đặt mua hết Để đáp ứng nhu cầu bạn đọc, đặc biệt là trong Hội sách TP Hồ Chí Minh 2014 (24/3 đến 30/3), Nhà xuất bản Trẻ

đã phải cho in nối bản thêm 15.000 bản của tựa sách này

Năm 2012,Nguyễn Nhật Ánh bước chân vào mảnh đất mới – tạp văn Tiếp nối

nguồn mạch cảm xúc ấy, tháng 10 năm 2014, tập tạp văn Thương nhớ Trà Long ra

mắt độc giả Một lần nữa Nguyễn Nhật Ánh tiếp tục khẳng định vị trí của mình trên

làng văn Việt Nam, cũng như trên thể loại tạp văn Thương nhớ Trà Long tiếp nối

dòng cảm xúc, hoài niệm về các hiện tượng đời sống xã hội đương đại, đồng thời thể hiện cái nhìn sắc sảo và vốn tri thức sâu rộng với cái duyên của tác giả trên thể loại mới này

Tháng 7 năm 2015, tác phẩm Bảy bước tới mùa hè được xuất bản Qua tác phẩm

này, một lần nữa Nguyễn Nhật Ánh đánh thức những năm tháng ấu thơ trong mỗi

chúng ta.Cuốn sách là một câu chuyện về một mùa hè ngọt ngào, những trò chơi tinh nghịch và những bâng khuâng, rung động tình cảm tuổi mới lớn Bằng lối kể chuyện

tự nhiên, hóm hỉnh món quà mà nhà văn dành tặng cho bạn đọc thân thiết đã có sức cuốn hút từ lời tựa đến trang cuối cùng

Tháng 2/2016, tác phẩm Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng ra mắt bạn đọc Câu

chuyện xoay quanh cuộc sống của năm chú chó Haili, Ba tô, Suku, Êmê và Pig Mỗi người trong gia đình đều có cách thể hiện tình yêu khác nhau đối với những chú chó Nhà văn đã miêu tả năm chú chó như năm thành viên trong gia đình, được yêu thương

và tha thứ Câu chuyện của những chú chó nhỏ cũng chính là lăng kính phản ánh cuộc sống của con người Qua câu chuyện về loài vật nhà văn muốn gửi tới bạn đọc thông điệp “Nếu con người ta biết yêu thương một con chó thì hiển nhiên người ta sẽ biết yêu thương một con người; xã hội nhờ vậy sẽ bớt đi những chuyện đau lòng”

Năm 2018, Nguyễn Nhật Ánh cho ra đời hai tác phẩmCây chuối non đi giày xanh và cảm ơn người lớn Cũng giống như một số tác phẩm đã xuất bản trước

đó, Cây chuối non đi giày xanh cũng đề cập đến chủ đề tình bạn lớn dần thành tình

yêu thời hoa phượng với biết bao cung bậc cảm xúc, hồn nhiên, trong sáng đáng được chúng ta nâng niu và trân trọng Với thể loại truyện dài, câu chuyện kể về kỉ niệm tuổi ấu thơ: Có nỗi sợ trẻ con ai cũng từng trải qua, có những rung động mơ hồ khiến người ta đỏ mặt, có những mối ghen tuông len lõi, có những giấc mơ trong trẻo mang đến niền vui và hi vọng… Tác phẩm đã khơi dậy trong tâm trí người đọc mơ màng nhớ về tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng của mình

Còn tác phẩm “Cảm ơn người lớn” lại là sự nhớ nhung của những người lớn vốn dĩ đã trưởng thành, bỗng nhớ lại những “vẻ vang” xưa cũ để rồi chép miệng tiếc nuối trước “bạo chúa thời gian” Ai rồi cũng lớn lên nhưng những kỉ niệm ấu thơ vẫn đầy ắp trong lòng mỗi khi nhớ đến

Ngoài những tác phẩm văn học nói trên, tính đến nay, ông còn có 3 tập bình luận thể thao, 5 tập thơ, 30 tập truyện tranh, 50 tập tư vấn về tình yêu Có được số lượng tác phẩm lớn như vậy, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh phải luôn luôn đặt mình trong tâm thế phải viết và viết cho thật hay Sáng tạo văn học như là một sứ mệnh của Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Nhật Ánh xuất hiện trên văn đàn không chỉ với một sức sáng tạo dồi dào Như đã thành thông lệ, mỗi năm nhà văn Nguyễn Nhật Ánh công bố ít nhất

một tựa sách mới Không kể những cuốn sách tái bản thường xuyên như Kính vạn hoa, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi là Bêtô,… và khi cuốn sách sau ra đời không

chỉ vẫn giữ được sự trong sáng, hấp dẫn, mà còn có những khác biệt so với cuốn sách trước Vì thế cho nên bạn đọc đến với Nguyễn Nhật Ánh luôn thấy được phong cách và mới mẻ trong từng tác phẩm

Những năm trở lại đây, mỗi lần nhà văn Nguyễn Nhật Ánh bắt tay viết một cuốn sách mới, các đơn vị xuất bản đã kết hợp với nhà văn để thực hiện “chiến dịch” ra mắt tác phẩm khá bài bản Đầu tiên là rục rịch thông tin ngay từ khi nhà văn đang viết những trang cuối cùng của cuốn sách Sau đó trích một vài chương sách trên một

tờ báo có lượng độc giả lớn Tiếp đó, khi sách vừa có bìa đã được đưa lên trang web kèm nhiều lời giới thiệu để độc giả tò mò Và đậm nhất, với nhiều “chiêu thức” độc đáo, đó là tổ chức buổi ra mắt, và các buổi nhà văn kí tặng sách cho độc giả Đến

cuốn sách mới nhất, Bảy bước tới mùa hè, có thể thấy “công thức” ấy đã được thực

hiện một cách rất đầy đủ, và mang nhiều dấu ấn rất Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Nhật Ánh có sức hút lớn, trong một lần kí tặng sách cho độc giả, ông

đã chia sẻ: “Lần trước tôi ký tặng sách ở Hà Nội vào giữa mùa hè nắng gắt, người đọc vẫn đứng hàng dài chờ vài tiếng, còn lần này thì trời mưa Điều đó khiến tôi rất

cảm động Đó là một động lực lớn cho người viết như tôi” Khi được hỏi, ông có bí

quyết gì khi viết khiến nhiều độc giả trẻ yêu thích như vậy, nhà văn cười: “ Nói hay nhận xét về mình thì rất khó Nhưng tôi nghĩ tác phẩm của tôi đáp ứng phần nào nhu cầu của bạn trẻ Đó không chỉ là nhu cầu về văn chương, mà còn chứa đựng nhu cầu về tình cảm, đạo đức Tôi luôn thể hiện sự hướng thiện trong tác phẩm Tôi nghĩ hướng thiện là liều thuốc kháng sinh cho tâm hồn trẻ” [67]

Đồng thời, Nguyễn Nhật Ánh còn có nhiều sự khác biệt với hầu hết các tác giả đương đại ở Việt Nam trên nhiều mặt Khi nhắc tới Nguyễn Nhật Ánh có rất nhiều

con số ấn tượng, “đáng giật mình”, đó là 55000 cuốn sách Bảy bước tới mùa hè đã

được Nxb Trẻ in lần đầu để phủ khắp thị trường Đáng chú ý hơn, theo đơn vị này, tất cả số sách trên đều được in theo đơn đặt hàng của các đơn vị phát hành, nhà sách trên cả nước Điều đáng nói, không chỉ ở thể loại thơ, truyện ngắn hay truyện dài,

mà bút lực của Nguyễn Nhật Ánh cũng rất sung mãn ở thể loại tạp văn Chỉ trong vòng hai năm ngắn ngủi, Nguyễn Nhật Ánh đã cho xuất bản 3 đầu sách ở thể loại

tạp văn: Sương khói quê nhà (2012), Người Quảng đi ăn mì Quảng (2012), Thương nhớ Trà Long (2014) Ba năm với ba đầu sách được ấn hành, một con số ấn tượng

đối với độc giả Mỗi cuốn tạp văn trong lần xuất bản đầu tiên đều lên tới con số

2000 bản, Thương nhớ Trà Long cho đến nay đã được tái bản lần thứ ba Dù mới

thử sức với thể loại mới này nhưng số “Fan” hâm mộ Nguyễn Nhật Ánh vẫn không

hề làm suy giảm Ngược lại, sự yêu mến và đón nhận của người đọc vẫn ngày càng tăng lên không ngừng Đọc tạp văn Nguyễn Nhật Ánh, nhà thơ Ý Nhi chia sẻ:

“Nguyễn Nhật Ánh dẫn dụ người đọc bởi kiến thức đời sống sâu rộng, óc quan sát tinh tế, sự liên tưởng độc đáo và một văn phong giàu cảm xúc, sáng sủa, đĩnh đạc

Có lẽ không có nhiều những bài báo, sau nhiều năm tháng, khi đọc lại, không những còn giữ được niềm yêu mến cũ mà còn có thể tìm thêm được một tầng nghĩa mới, như những bài báo của Nguyễn Nhật Ánh Đọc tạp văn Nguyễn Nhật Ánh, người ta nhớ đến thơ của ông Ẩn giấu sau những trang văn, là tâm hồn của nhà thơ tài hoa” [20, 45]

Có thể nói, có được một lượng độc giả luôn ổn định và có chiều hướng phát triển như Nguyễn Nhật Ánh là ước mơ của bất cứ người cầm bút nào Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh là món ăn tinh thần không thể thiếu của hàng triệu độc giả ngày nay

1.3 Tạp văn Nguyễn Nhật Ánh trong diện mạo tạp văn đương đại

1.3.1 Tổng quan về tạp văn Việt Nam đương đại

Nhà thơ Đỗ Trung Quân cho rằng: “Tản mạn khó viết hay không là tùy người Nhưng tản mạn là gì? Thì tôi nói nó có thể viết gì cũng được Và viết kiểu nào cũng được” Vì theo nhà thơ họ Đỗ, tạp văn không câu nệ hình thức cũng như đề tài nên không trói buộc người viết; không những thế vì độ dài của một tạp văn vừa phải nên rất tiện cho các báo xếp trang; mặt khác do nhu cầu cần đọc nhanh của độc giả Vì thế, trong xu thế văn học hiện nay, thể loại tạp văn rất phát triển và đang nhận được

sự quan tâm của giới nghiên cứu, lực lượng sáng tác cũng như bạn đọc Trên các tờ báo xuất hiện ngày càng nhiều các chuyên mục nhàn đàm, tản văn, tạp văn… với sự

góp mặt của nhiều thế hệ nhà văn như: Nguyễn Khải với Tạp văn, Đỗ Chu với Tản

mạn trước đèn, Thảo Hảo với Nhân trường hợp chị thỏ bông, Tạ Duy Anh với Ngẫu hứng sáng trưa chiều tối, Nguyễn Ngọc Tư với Tạp văn, sự ra đời của tuyển tập Văn

học Việt Nam thế kỷ XX (Tạp văn và các thể kí Việt Nam 1945 - 1975) gồm 10 tập Nxb Văn học, 2009 do Trịnh Bá Đĩnh làm chủ biên

Trong lời tựa Nghiêng tai dưới gió, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh nhận xét: “Tôi

đọc, lại nghĩ mình đang đọc tự truyện” Đọc tạp văn của nhiều nhà văn mới ta mới

ngộ ra cảnh đời các tác giả từng trải thì đó là tự truyện Đọc tạp bút ngắn Ma và người

của Nguyễn Ngọc Tư độc giả phải bật cười thú vị Thì ra cô nhà văn hay nói chuyện

“tưng tửng” này rất sợ ma, dù đoạn cuối tạp bút Nguyễn Ngọc Tư bảo mình bây giờ

sợ người hơn Nên người đọc sẽ vẫn yêu thích tạp văn, nếu không muốn nói hiện nay

là thời của tạp văn khi quỹ thời gian của người đọc không đủ dành cho tiểu thuyết

dài Tạp văn tản mạn đâu phải chuyện “thiên tào”, mà là chuyện rấtngười

Bạn đọc sẽ bắt gặp nhiều mẩu chuyện như là hồi ký, nhật ký về những sinh hoạt đời thường

Tuy có nhiều tác giả hướng đến thể loại tạp văn, nhưng để đạt đến thành công nhất định, làm nên một phong cách văn chương của tác giả thì không phải là nhiều

Tiêu biểu có thể kể đến tạp văn Nguyễn Khải, một số bài tạp văn trong Di cảo của

Chế Lan Viên, tạp văn Nguyễn Ngọc Tư, Thảo Hảo, Nguyễn Quang Lập, tạp văn Dương Ngọc Dũng, Hoàng Thoại Châu, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Linh, Lê Thiết Cương, Trần Nhã Thụy, Nguyễn Việt Hà, Bảo Ninh, Nguyễn Nhật Ánh Nguyễn Nhật

Ánh với ba tập: Người Quảng đi ăn mì Quảng, Sương khói quê nhà và Thương nhớ Trà Long cung cấp cho người đọc cái nhìn đa thanh, đa diện, với những miền kí ức

quá khứ, hiện tại và suy ngẫm tương lai thật tinh tế, sâu sắc

Nguyễn Khải đến với tạp vănbằng những bài báo bàn về các vấn đề đạo đức, lối sống, những tự truyện, những mẩu chuyện liên quan đến nhiều khía cạnh của đời sống hiện thực, song nhìn chung đều xoay quanh những suy nghĩ về cuộc đời và nghề văn

Đề tàimà ông khai tháctuy hẹp nhưng tác dụnglại có tính khái quát cao, những câu chuyện nhỏ nhặt hàng ngày nhưng lại chuyển tải được những vấn đề lớn

Không gian và muôn mặt đời sống của người dân Nam Bộ là vấn đề trung tâm trong Tạp văn của Nguyễn Ngọc Tư Tác giả chú ý đến đề tài chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, nhằm khắc họa hình ảnh người dân Nam Bộ lam lũ cực nhọc, gặp

nhiều khó khăn khi đối diện với nền kinh tế thị trường Nhưng họ là những con người thật thà, hiền lành, chất phác, biết yêu thương chia sẻ với nhau và luôn mang trong mình một tinh thần lạc quan nhìn về tương lai, về một ngày mai tươi sáng

Tạp văn Tạ Duy Anh, có những trang viết ngọt ngào về ký ức tuổi thơ, những suy ngẫm trầm tư trước thế sự, và những lo lắng băn khoăn trăn trở về nghề viết Độc giả cảm nhận được những gam màu trầm lắng trong tâm hồn nhà văn

Chuyện đời vớ vẩn mà không hề “vớ vẩn”, bởi mỗi mẩu chuyện trong tập tạp văn là một bài học cuộc đời sâu sắc, thấm thía mà Nguyễn Quang Lập dành tặng cuộc sống và tặng chính mình.Bạn đọc tưởng rằng không có đời mình trong đó, nhưng đọc thấy đời mình, đời bạn bè mình, thấy lại trước mắt năm tháng đã qua, những năm tháng hiện hữu trong các câu chuyện và cả ở khoảng trống giữa các câu chuyện Thời thơ ấu, tuổi học trò, mối tình đầu, tang thương chiến tranh, đời văn, quê nhà và tha hương lang bạt Tạp văn Nguyễn Quang Lập, đằng sau một chút vui, một chút duyên

là những chiêm nghiệm về công việc và con người văn chương.Qua những trang viết, cuộc sống được bộc lộ một cách rất thành thật và hồn nhiên, tính cách nhân vật được khắc họa rất đơn giản, chỉ cầu kì trong cảm xúc Giọng văn vừa giản dị, hài hước vừa châm biếm sâu sắc Qua mỗi câu chuyện là cái nhìn thương cảm trước những đổi thay của con người và thế cuộc Đó là phong cách riêng và cũng là sức hấp dẫn của tạp văn Nguyễn Quang Lập

Tạp văn Nguyễn Việt Hà lại đưa bạn đọc đến với những vấn nạn của xã hội, khi cuộc sống thay đổi thì những chuẩn mực, quan niệm cũng đổi thay Những vấn đề đó được Nguyễn Việt Hà thể hiện bằng cái nhìn phong phú, phức hợp Vì thế, đọc xong mỗi tập tạp văn của Nguyễn Việt Hà, người đọc hẳn sẽ có một tâm trạng khó tả Những vấn đề được phản ánh trong đó không nhỏ nhặt, tủn mủn mà ngắn gọn, súc tích và giàu ý nghĩa Vừa có chút hài hước, vừa có chút thâm thúy, sâu cay của một giọng văn giàu chất triết lí, chính luận với cái nhìn thế sự tinh tường, sâu sắc Qua mỗi tác phẩm của Nguyễn Việt Hà, bạn đọc không khỏi bất ngờ và thú vị bởi lối kết thúc vừa tưng tửng, hài hước vừa nghiêm nghị, kịch tính Cách tiếp cận đời sống của Nguyễn Việt Hà cũng rất riêng Nhà văn không dừng lại ở những cảm xúc bên ngoài

mà đi sâu khám phá sự vật, hiện tượng ở bề sâu, bề xa Để từ đó, tác giả cho bạn đọc

thấy được ý nghĩa triết lí hàm ẩn trong mỗi hiện tượng làm nảy lên những ý nghĩa sâu sắc, gây hứng thú và gợi suy nghĩ cho người đọc

Tạp bút Bảo Ninh canh cánh luận bàn đến những vấn nạn của xã hội như tham nhũng, tiêu xài lãng phí tiền dân, cải cách giáo dục, hay những vấn đề đời thường như chuyện đặt tên, lối sống trọc phú, ăn uống, chạy đua lập kỉ lục tác giả thường bắt đầu từ thông tin thời sự trên báo chí, truyền hình, hoặc từ quan sát cá nhân Để bạn đọc có cái nhìn toàn diện, đa chiều và sâu sắc về vấn đề được đề cập, trong mỗi tác phẩm, nhà văn thường sử dụng lối so sánh xưa và nay Đọc tạp bút của Bảo Ninh, bạn đọc ít thấy tính lí sự và cũng không xẵng giọng nhưng không vì thế mà nhà văn nương nhẹ cái xấu, cái vô lối, phi lí đang ngang nhiên tồn tại Ông luôn đứng về phía những người phải chịu nỗi oan ức, thua thiệt để than oán và chờ mong một sự lắng nghe, thông hiểu của người đương thời Trong mỗi câu chuyện, bạn đọc không thấy tác giả hiến kế, kê đơn, không tỏ ra bi quan, ngán ngẩm thế thái nhân tình mà chủ yếu là để giễu nhại, châm biếm nhưng cơ bản vẫn là giọng thảng thốt, đượm buồn, vừa tiếc nuối giá trị quá vãng, vừa giật mình với thực tại trớ trêu Qua mỗi câu chuyện phản ánh trong tạp bút của Bảo Ninh, bạn đọc cảm nhận được tấm lòng, tinh thần trách nhiệm của một công dân trước xã hội, trước nhân dân của nhà văn

Như vậy, thể loại tạp văn đang dần khẳng định mình trên văn đàn, đồng thời hấp dẫn sự quan tâm của giới nghiên cứu và lực lượng sáng tác Vì thế, tần suất xuất hiện của thể loại này trên các trang báo ngày càng dày và thu hút mạnh mẽ sự đón nhận của độc giả

1.3.2 Dấu ấn và quan niệm về tạp văn Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành một hiện tượng văn học trong khoảng 30 năm trở lại đây Không chỉ giới chuyên môn quan tâm mà hầu hết người đọc Việt Nam rất yêu mến Nguyễn Nhật Ánh Như con ong chăm chỉ, cần mẫn trên từng trang sách, với hơn 100 tác phẩm, Nguyễn Nhật Ánh đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học nước nhà Người đọc từng biết đến Nguyễn Nhật Ánh với thơ, với anh Bồ Câu gỡ rối tơ lòng Đặc biệt, bạn đọc đã quen Nguyễn Nhật Ánh với những tiểu thuyết, truyện ngắn là những “tiểu bách khoa về thiếu nhi”, với truyện liên hoàn về sinh hoạt thiếu nhi và xứ sở phù thủy, vớingôn ngữ giản dị, trong sáng, gần gũi như đời sống nhưng cũng rất thông minh, hóm hỉnh, hài hước và giàu hình ảnh.Nhưng

khiNguyễn Nhật Ánh xuất hiện trên văn đàn với thể loại tạp văn, dù số lượng tác phẩm không nhiều như truyện ngắn và tiểu thuyết nhưng đã tạo được một phong cách,

một cá tính riêng không trộn lẫn Các tập tạp văn Sương khói quê nhà, Người Quảng

đi ăn mì Quảng, và Thương nhớ Trà Long là một thể nghiệm mới về thể loại của nhà

văn Tạp văn đã đánh dấu một quá trình thay đổi nhận thức của Nguyễn Nhật Ánh.Ông đã có những đóng góp quan trọng cho thể loại này, và khẳng định vị trí của tạp văn trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Cũng như nhiều cây bút sáng tác chuyên nghiệp khác, Nguyễn Nhật Ánh phải đứng trước nhiều khó khăn và thách thức mới do đời sống đặt ra, nhất là trong hoàn cảnh hiện nay Thời đại kinh tế mở cửa, xã hội phát triển với tốc độ chóng mặt, xuất hiện nhiều vấn nạn, nhiều bất ổn, khó lường trước, con người luôn trong trạng thái bất an Thực trạng này là một thách thức gây khó dễ cho các nhà văn khi lấn sân sang thể loại tạp văn Hiểu rõ điều này, cộng với sự nhạy cảm trong cách cảm, cách nghĩ của mình, Nguyễn Nhật Ánh muốn lên tiếng Ông viết về con người, về cuộc sống,

xã hội không đơn thuần chỉ là viết, là đọc mà đằng sau những vấn đề ấy, ông muốn đặt ra cho người đọc những điều phải suy ngẫm Con người và xã hội cần những phút giây lắng đọng với những nét văn hóa truyền thống, những miền kí ức tuổi thơ, những tên đất, tên người mãi mãi nghĩa tình chung thủy Cũng như ở thơ và truyện, tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh được khơi nguồn từ cảm xúc, từ tình cảm tuổi thơ với những

kí ức ngọt ngào ở thôn quê và những điều bình dị của cuộc sống cùng những người bạn cùng quê, những người bạn học và có cả mối tình thơ dại Tuy nhiên, với tạp văn, Nguyễn Nhật Ánh thiên về mặt suy, cảm, nhìn con người và cuộc đời với bao nhiêu hiện tượng diễn ra hàng ngày đầy thú vị

Với Nguyễn Nhật Ánh, viết gần như là một nhu cầu thiết yếu như cơm ăn, nước uống hằng ngày Ông làm việc không biết đến mệt mỏi, nghỉ ngơi Nguyễn Nhật Ánh viết văn đầy cảm hứng với tinh thần nghiêm túc Ông nói: “Tiền bạc đối với một nhà văn nếu có chỉ là cái đến sau Nếu để kiếm tiền không ai chọn nghề viết văn Khi ngồi vào bàn viết, nhà văn chỉ tìm kiếm một thứ duy nhất: những ý tưởng Tôi thích một câu không biết của ai: “Lợi và danh đi trước là một tai họa, đi song hành với sáng tác

là một cản trở, còn đến sau sáng tác hợp quy luật” [62] “Tôi có thể viết trong không khí ồn ào, náo nhiệt lẫn yên tĩnh Thậm chí tôi có thể gác hết việc viết lách sang một

bên để trả nợ một bài báo hoặc giải quyết công việc gấp rút nào đó Tuy vậy, khi ngồi vào bàn sáng tác, tôi hoàn toàn sống trong thế giới của riêng mình” [63] Nguyễn Nhật Ánh coi việc sáng tác là một niềm vui, nhà văn không đặt cho văn chương những trọng trách quá nặng nề Cái đích mà nhà văn luôn hướng tới là độc giả Khi trả lời phỏng vấn bí quyết của mình, ông nói: “Riêng tôi, tôi chỉ cặm cụi viết Tôi viết như một con ong, như một con tằm Con ong làm mật, con tằm nhả tơ Còn nhà văn thì cho ra đời các tác phẩm Đó là công việc và cũng là thiên chức của người cầm bút”[62]

Một số nhà văn coi tạp văn là nơi để ghé qua chứ chẳng mặn mà gì mà gắn bó Nguyễn Nhật Ánh quan niệm viết tạp văn phải viết bằng tất cả sự nhạy cảm, sự trải nghiệm và vốn hiểu biết sâu rộng của mình Ở tạp văn, người đọc có thể bắt gặp một Nguyễn Nhật Ánh rất đỗi đời thường, khi thì đứng từ hiện tại nhìn về quá khứ trong

cảm thức hoài niệm, khi thì tinh tế nhìn sâu vào hiện tại với nhiều trăn trở (Đồ giả, Khi người ta trẻ, Cô bé Xỉu Quầy) Đề tài trong tạp văn Nguyễn Nhật Ánh phong

phú và đa dạng, chan chứa tình đời, tình người Không phải chỉ với những câu chuyện viết cho thiếu nhi và tuổi mới lớn mới hấp dẫn mà cả khi Nguyễn Nhật Ánh viết về

Một chuyện nhỏ trong nhà, một kiểu xem bóng đá ở Những mùa World Cup cũng lôi

cuốn người đọc Nhân vật trong tạp văn của ông cũng rất đặc biệt Nếu trong thơ và truyện, hình tượng nhân vật được xây dựng nhờ trí tưởng tượng hoặclà sự hóa thân của nhà văn, thì ở tạp văn,nhân vật là những người xung quanh được nhà văntrực tiếp nhìn nhận rồi đưa vào trang viết của mình một cách giản dị, tự nhiên Từ người thân quen đến người xa lạ, có cả những người đã từng xuất hiện trong các câu chuyện ngắn

trước đây (Tuổi thơ tôi có thằng Lợi sứt, Nhớ chim trắng, Bạn tôi về vùng trời hoa tím) lẫn những con người trong cuộc sống thường nhật của hiện tại từ một cô bé hàng

xóm đến chị trông xe đều để lại ấn tượng trong ông Tạp văn Nguyễn Nhật Ánh vẫn với một giọng điệu trong sáng, dí dỏm của nhà văn về cuộc đời, thể hiện một cái nhìn lạc quan, yêu đời trong cuộc sống Đến với tạp văn Nguyễn Nhật Ánh, người đọc cảm nhận được muôn màu của cuộc sống hiện đại trước mắt vô cùng tươi đẹp và thật đáng sống biết bao Những gì xảy ra trong xã hội là tất yếu nhưng quan trọng là ở cách nhìn nhận của mỗi người về nó

Cuốn tạp văn Sương khói quê nhà xuất bản năm 2013, là cuốn tạp văn ghi chép

tản mạn được tập hợp từ 34 bài báo, viết từ năm 2010 về các đề tài khác nhau Tác phẩm được chia làm ba phần: phần một nhà văn nhắc đến làng quê thân thương, bình

dị với những món quà quê hằn sâu trong tâm hồn và một hồi ức thời thơ ấu dội về giữa những con người mộc mạc, chất phác xứ Quảng của tác giả mà cho đến bây giờ mỗi khi nhắc lại vẫn rưng rưng xúc động Phần hai là những câu chuyện tình người

Đó là những người thân yêu, ruột thịt, những người bạn văn của tác giả như nhà thơ

Đỗ Trung Quân, nhà thơ Chim Trắng, Cao Vũ Huy Miên… Đó là những con người tài năng, yêu nghề và chan chứa tình yêu thương với bạn bè Viết về họ, Nguyễn Nhật Ánh đã thể hiện niềm xúc động, trân trọng mến yêu trước mỗi người Phần thứ ba của tập tạp văn là những ghi chép về những chuyến đi ở xứ người Một trong những điểm

thú vị trong Sương khói quê nhàlà tác giả khắc họa lại những kí ức tuổi thơ nhưng là

tuổi thơ hoài niệm, tuổi thơ kí ức của một thời đã xa trong tâm tưởng nhà văn, chứ không phải như những kĩ niệm tuổi thơ hiện tại như trong truyện ngắn và tiểu thuyết Nên sau mỗi trang văn là sự lắng đọng của cảm xúc rất thật, những ấn tượng rất sâu trong kí ức không thể phai nhòa dù thế cuộc đã có nhiều biến thiên, dâu bể Vì thế

những trang của Sương khói quê nhà phảng phất buồn, phảng phất nhớ, phảng phất

tiếc nuối…

Người Quảng đi ăn mì Quảng được ấn hành năm 2014, giống như một tiệm mì mà

nơi đó nhà văn chính là người đầu bếp, cũng là chủ tiệm Còn 35câu chuyện là 35món

ăn trong thực đơn của quán Tập tạp văn là một góc nhỏ của xã hội đa dạng mà gần gũi,

thân thương Nơi ấy có đóa hoa đào trong tranh, chuyện siêu thị, chuyện sách, chuyện

quạt, chuyện bóng đá, chuyện người trẻ,… Những vấn đề xã hội nóng bỏng, gay gắt là thế nhưng qua tay Nguyễn Nhật Ánh, nó đều mang màu sắc của sự suy ngẫm, của trải nghiệm Tác giả vẫn dành một góc nhỏ, dành sự ưu ái của mình cho những gì xưa cũ, thâm tình… Chiếc quạt ba tiêu, cái phong linh, giọng ca cải lương đậm đà ngày nào… Một tình yêu âm thầm được bộc lộ Một tác phẩm gần gũi và chân thực khiến người

ta bỗng nhiên nhớ lại những gì đã qua, những gì đã mất, tìm lại những niềm vui nhỏ

bé, những điều tốt đẹp trong cuộc sống

Điểm hấp dẫn tạo nên giá trị cho tập tạp văn Người Quảng đi ăn mì Quảng là ở

góc nhìn mới về xã hội, con người của nhà văn Không còn một Nguyễn Nhật Ánh

hoài niệm, lãng mạn vốn thường thấy trong các tập thơ hay truyện mà Người Quảng

đi ăn mì Quảng tựa như cuộc trò chuyện sau bữa ăn Một chút quá khứ, một chút hiện

tại và một chút tương lai giao hòa như tô mì Quảng thêm chút gia vị này kia cho vừa

miệng người ăn Người Quảng đi ăn mì Quảng trở thành khúc biến tấu sinh động,

hợp cảnh giữa ngổn ngang hàng quán, khói bụi của cuộc sống thường nhật và vẫn

một phong cách thân thiện, một giọng văn hóm hỉnh, nhẹ nhàng Người Quảng đi ăn

mì Quảng của Nguyễn Nhật Ánh là một sự thú vị, một nét độc đáo trong hành trình

sáng tác của nhà văn Nói như nhà nghiên cứu văn học Lã Thị Bắc Lý: “Dường như Nguyễn Nhật Ánh đã phát hiện ra một thứ ánh sáng, đó là ánh sáng của tình người, cho dù rất nhỏ nhoi, nhỏ như đầu que diêm phát ra trong đêm Giáng sinh trong truyện

cổ tích của Anđecxen nhưng chính nó lại soi rọi làm cho tâm hồn con người ta có thể

bớt đi sự khô cằn giữa phố xá ngổn ngang và giữa sự trần trụi trong ngôn ngữ của chat” [57]

Thương nhớ Trà Long là tập tạp văn xuất bản năm 2014 của Nguyễn Nhật

Ánhgồm 32bài viết, được chia thành hai phần, nửa đầu kể về những thú vui gắn liền với tuổi thơ nghèo vật chất mà chứa chan tình cảm của người con miền Trung, nửa sau là tản mạn chuyện đổi thay của thời gian, chuyện hiện đại hóa, chuyện những con người nhà văn tình cờ gặp, những nơi chốn nhà văn từng đi qua gợi nhiều suy nghĩ

Như vậy Thương nhớ Trà Long trước hết, kể về làng quê, về thời thơ ấu, nhuộm

những trang văn trong cái màu bàng bạc của tiếc nhớ Ông trộn lẫn giọng văn trong trẻo khi tả món bánh ú, mứt dừa, những trò chơi dân dã qua con mắt của đứa trẻ thơ, với lời tự sự mang nặng tâm tình của người đàn ông trưởng thành, ngồi dưới tán cây

phượng vĩ vọng thương về kỉ niệm: “Một người lúc nào cũng ao ước sống mãi tuổi mười lăm mà tiếc thay thời gian đã lăn bánh mất rồi!” Mặt khác tập tạp văn còn là

một món quà nhỏ dành cho ai từng ôm những trang sách của Nguyễn Nhật Ánh đi suốt tuổi thơ Bên cạnh đó, cuốn sách là món ăn tinh thần nhẹ nhàng cho những tâm

hồn lãng đãng vẫn tương tư kỉ niệm Đúng như tên gọi, Thương nhớ Trà Long man

mác một niềm nhớ thương Vẫn giọng văn thủ thỉ tâm tình Tác phẩm, với ưu thế thể loại, giúp tác giả có thể thoải mái bộc lộ tâm tư về bất cứ điều gì Nguyễn Nhật Ánh viết đủ thứ, từ Quảng Nam đến Sài Gòn, sang tận nước Mỹ; từ quá khứ đến hiện tại, thậm chí cả những dự cảm về tương lai Đến với mỗi câu chuyện, bạn đọc được gặp

một “chú Ánh” vừa lãng đãng mơ mộng hệt như những nhân vật của ông, vừa là một nhà báo với góc nhìn vô cùng thực tế và dí dỏm

Những người trẻ lần đầu đọc Nguyễn Nhật Ánh có thể hơi khó đồng cảm với những kí ức tuổi thơ, ký ức thời mới lớn của một người thuộc về thế hệ trước Bởi thơ ca thời ông là thơ tiền chiến cách đây đã mấy mươi năm, nhạc trẻ thời ông là những bài hát mà bạn từng nghe trong băng cassette của ba mẹ Nhưng điều đó tạo thành chất liệu để văn của Nguyễn Nhật Ánh luôn mang hơi thở của một thời đại xa xăm nào đó, đơn sơ nhưng đầy mơ mộng Thêm vào đó, Nguyễn Nhật Ánh vốn là chuyên gia tạo của những chi tiết “gây thương nhớ", vì thế, mỗi sự vật trong văn ông đều đi kèm hồi ức về tình bạn, tình gia đình, tình người, nên chẳng mấy chốc bạn đọc

sẽ thấy mình bị cuốn theo lúc nào không hay!

Mỗi tác giả đến với tạp văn theo một cách riêng, vấn đề mỗi người quan tâm cũng không ai giống ai và dấu ấn mỗi người để lại trong lòng người đọc cũng đậm nhạt khác nhau, sự đóng góp của họ cho nền văn học cũng khác nhau ở mức độ Để tạo được phong cách riêng trong thể loại tạp văn này không chỉ phụ thuộc vào cách viết, cách quan sát của nhà văn, mà phần nhiều còn phụ thuộc vào cái “duyên” đưa đẩy của từng người, phụ thuộc vào đề tài mà họ quan tâm và cách họ thể hiện vấn đề

ấy ra sao Hay nói cách khác, tạp văn ra đời từ những khoảnh khắc thăng hoa của cảm xúc, là phút xuất thần và người ta đôi khi chỉ vô tình đạt được sự thăng hoa đó chứ không phải cứ có ý tưởng rồi buộc mình ngồi vào bàn là viết ra được Nhà văn nào cảm xúc càng thật, càng tự nhiên, đề cập đến những vấn đề thiết yếu, chạm được vào trái tim nhạy cảm nhất của mỗi con người và xã hội thì càng dễ được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt

Trong một bài phỏng vấn, quan niệm về một “tác phẩm để đời”, Nguyễn Nhật Ánh chia sẻ: “Tôi nghĩ nhà văn nào khi ngồi vào bàn cũng cố viết hết sức mình, viết sao cho thật hay, còn tác phẩm đó có lớn hay không thì không phải muốn mà được Cái đó tùy thuộc vào tài năng thiên phú ở mỗi người "Ông nhà giàu" Tolstoi viết

Chiến tranh và hòa bình lớn đã đành, nhưng "ông nhà nghèo" Balzac viết Tấn trò đời

để trả nợ mà vẫn cứ lớn như thường Ông Steinbeck viết cuốn Của chuột và người

mỏng teng, tuyên bố rõ với bạn bè là viết để giải trí nhưng nó vẫn cứ là kiệt tác, thậm

chí tôi còn thích cuốn này hơn là cuốn Chùm nho uất hận dày cộm của ông Trong

khi đó, có nhà văn tuyên bố viết cuốn này cuốn nọ "để đời" nhưng khổ nỗi "đời"

không cho "để" thì cũng "bó tay" Nói như vậy để thấy nghề văn rất khắc nghiệt nhưng cũng rất công bằng, thành tựu của nó thường nằm ngoài ý chí của con người Về sự được mất hay lớn nhỏ trong văn chương, Trần Đăng Khoa có hai câu thơ rất chí lý:

"Cái còn thì sẽ còn nguyên Cái tan thì tưởng vững bền cũng tan" Ý thức được điều

đó, tôi nghĩ nhà văn sẽ dễ yên tâm hành nghề hơn”

Tiểu kết

Có thể nói, do sự đòi hỏi phải nắm bắt nhanh nhạy, kịp thời trước những biến đổi không ngừng của hiện thực cuộc sống và sự phát triển mạnh mẽ của báo chí cũng như nhu cầu thưởng thức của độc giả, cùng với thể loại ký nói chung, tạp văn ngày nay không chỉ là một thể loại phong phú về nội dung, chứa đựng nhiều thông tin, gắn liền với cuộc sống, mà còn hiện đại hơn về hình thức thể hiện Tạp văn luôn đòi hỏi

ở người viết một tầm hiểu biết sâu rộng, một tư duy nhạy bén, và một nguồn cảm hứng dồi dào

Việc Nguyễn Nhật Ánh bước vào công cuộc thể nghiệm lối viết văn mới, lựa chọn thể loại văn mới là cách đi thường thấy của những nhà văn giàu nghi lực, giàu tính sáng tạo, để xây dựng cho mình một quan niệm mới về văn học, về người nghệ

sĩ Nguyễn Nhật Ánh đã dần cho người đọc thấy được sự trở về của người sáng tác đúng với vai trò của mình trong bầu không khí tự do, dân chủ

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TẠP VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH NHÌN TỪ NỘI DUNG PHẢN ÁNH

2.1 Hình ảnh quê hương qua thế giới thiên nhiên và văn hóa ẩm thực

2.1.1 Hình ảnh quê hương qua thế giới thiên nhiên

Sinh ravà lớn lên ở một làng quê yên bình nhưng lại xa nơi chôn nhau cắt rốn

ấy từ rất sớm,nên Nguyễn Nhật Ánh không nguôi “thương nhớ quê nhà” Hình ảnh

lá rụng, với những đồi sim mênh mông, với những cây bàng lá đỏ… Cậu bé Nguyễn Nhật Ánh được đắm mình cùng thiên nhiên trong lành với tiếng ru của bà, của mẹ; được đùa chơi, bắn bi, thả diều, lang thang bờ đê, đồng ruộng cùng trang lứa Tình yêu quê hương của mỗi người nghệ sĩ không giống nhau, mỗi người một kiểu, một hình thức Nhưng tựu trung lạiđó là những xúc cảm thiêng liêng, niềm mong mỏi, thương nhớ day dứt, lòng tự hào và kiêu hãnh, ý thức và trách nhiệm sâu sắc Trong tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh, tình yêu thương trìu mến về quê hương thể hiện ngay

ở tiêu đề tập sách, từ Sương khói quê nhà, Người Quảng đi ăn mì Quảng đến Thương nhớ Trà Long Không phải ngẫu nhiên mà cả ba tập tạp văn, Nguyễn Nhật Ánh đều

đặt tên gắn liền với quê hương như vậy Là người giàu tình cảm và luôn biết lưu giữ

kí ức, ông dành trọn sự thương nhớ ấy vào từng con chữ Đó là kỉ niệm thời thơ ấu,

về những con đường quanh co, cánh đồng quê yên ả, những cơn mưa rào bất chợt, những ngôi chợ quê và những túp lều ọp ẹp…

Đến với tập tạp văn Sương khói quê nhà, bạn đọc sẽ được thỏa mãn với những

kí ức ngọt ngào về một miền quê trong trẻo, những phát hiện giản đơn nhưng ấm áp

vô ngần “Sương khói quê nhà” cứ giăng mắc với biết bao kỉ niệm dấu yêu, với khung

trời thương nhớ và những hình ảnh bình dị, thân quen chốn quê nhà Đó là hình ảnh

quả thị thơm trong Cây trái tuổi thơ, củ nén trong Bà ơi, bán cho con lon nén!, cơn mưa bất chợt trong Tản mạn trong mưa, rồigiếng làng, gánh xiếc sơn đông mãi võ,

chợ đêm…Những hình ảnh ấy cứ dắt tay nhau trải đều trên những trang sách của Nguyễn Nhật Ánh Những gì vốn nằm yên trong kí ức bây giờ cứ chực chờ hiện về khiến tác giả nhớ da diết miền quê yêu dấu của mình Trong muôn vàn những kí ức đẹp về tuổi thơ, tác giả rất dụng công miêu tả về những cơn mưa, ông luôn tìm cách đưa những cơn mưa vào trang sáchcủa mình, như ông đã tiết lộ “ Tôi rất thích mưa, bao giờ tôi cũng thích mưa Vì mưa luôn gợi lại những hoài niệm Có lẽ không riêng tôi, tôi tinnhững kỉ niệm đáng nhớ nhất của mỗi người đều gắn với những cơn mưa” Phải chăng vì mưa luôn gắn với những kỉ niệm tuổi thơ của tác giả nói riêng và tuổithơ mỗi con người chúng ta nói chung, nên Nguyễn Nhật Ánh đã ba lần miêu tả say sưa

về những cơn mưa Ba cơn mưa ấy rải đều trên ba tập tạp văn của ông

Đặc biệt, đọc phần đầu của Sương khói quê nhà, độc giả sẽ không ít lần gật gù

“à, ra thế”, đã đi hơn nửa chặng đường của đời người nhưng Nguyễn Nhật Ánh vẫn