Đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết hồ anh thái

Tiểu thuyết của Hồ Anh Thái luôn tạo ấn tượng mới với người đọc bởi nhà văn luôn hướng đến con đường tìm tòi, cách tân nghệ thuật để không ngừng đổi mới về phong cách.. Khi tìm hiểu, ngh

B Ộ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO

TR ƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ph ạm Thị Mỹ Anh

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRONG TI ỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

LU ẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

TP H ồ Chí Minh – 2012

B Ộ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO

TR ƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Phạm Thị Mỹ Anh

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRONG TI ỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

Chuyên ngành Lý luận văn học

Mã số: 602232

LU ẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS PHÙNG QUÝ NHÂM

TP H ồ Chí Minh – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan nội dung trong luận văn này chưa được công bố trong luận

văn nào Nếu có tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Người viết

Phạm Thị Mỹ Anh

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 1

M ỤC LỤC 2

M Ở ĐẦU 5

1 Lý do ch ọn đề tài 5

2 L ịch sử vấn đề 8

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 17

4 Ph ương pháp nghiên cứu 18

5 Đóng góp của luận văn 19

6 Kết cấu luận văn 19

CH ƯƠNG 1: NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI VÀ NGH Ệ THUẬT TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ NĂM 1986 Đ ẾN NAY 21

1.1 Vài nét v ề nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay 21

1.1.1 Nguyên nhân đổi mới tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay 21

1.1.2 Nhận diện tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay 27

1.1.3 Những cách tân nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay 33

1.2 Khái quát v ề nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái 44

1.2.1.Nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái từ năm 1986 đến năm 2000 44

1.2.2 Nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái từ sau năm 2000 đến nay 55

Tiểu kết 60

CH ƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRẦN THU ẬT, KẾT CẤU VÀ CỐT TRUYỆN TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 62

2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trần thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái 62 2.1.1.Vài nét về nghệ thuật xây dựng nhân vật trần thuật tiểu thuyết 62

2.1.2 Xây dựng nhân vật qua tình huống 65

2.1.3 Xây dựng nhân vật qua chi tiết gợi bản chất 73

2.1.4 Tên nhân vật được ký hiệu hoá qua việc khắc hoạ đặc điểm, tính cách, chức danh 79

2.2 K ết cấu tiểu thuyết Hồ Anh Thái 83

2.2.1 Vài nét về kết cấu tiểu thuyết 83

2.2.2 Kết cấu theo chương 86

2.2.3 Kết cấu đa tuyến 89

2.2.4 Kết cấu liên văn bản 92

2.3 Cốt truyện tiểu thuyết Hồ Anh Thái 96

2.3.1 Vài nét về cốt truyện tiểu thuyết 96

2.3.2 Cốt truyện xâu chuỗi 98

2.3.3 Cốt truyện lồng ghép 101

Ti ểu kết 106

CHƯƠNG 3: THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT, NGÔN NGỮ VÀ GI ỌNG ĐIỆU TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 108

3.1 Th ủ pháp nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái 108

3.1.1 Vài nét về thủ pháp nghệ thuật văn xuôi 108

3.1.2 Thủ pháp lạ hoá 110

3.1.3 Thủ pháp dòng ý thức 117

3.1.4 Thủ pháp hiện thực huyền ảo 121

3.2 Ngôn ng ữ tiểu thuyết Hồ Anh Thái 126

3.2.1 Vài nét về ngôn ngữ tiểu thuyết 126

3.2.2 Ngôn ngữ trữ tình giàu chất thơ 129

3.2.3 Ngôn ngữ đời thường mang tính thị dân 133

3.2.4 Ngôn ngữ mang đậm chất dân gian 137

3.3 Gi ọng điệu tiểu thuyết Hồ Anh Thái 142

3.3.1 Vài nét về giọng điệu tiểu thuyết 142

3.3.2 Giọng điệu triết lý 145

3.3.3 Giọng điệu giễu nhại, trào phúng 151

3.3.4 Giọng điệu vô âm sắc 160

KẾT LUẬN 164

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 169

MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Năm 1986 là dấu mốc quan trọng trong đời sống xã hội nói chung và trong

văn học nghệ thuật nói riêng Đây là thời kì mà quá trình đổi mới văn học diễn ra

mạnh mẽ và sôi nổi Giai đoạn này văn xuôi Việt Nam phát triển ở tất cả các thể

loại: kịch, lý luận phê bình, văn học dịch, … và đạt được một số thành tựu đáng kể Điều đặc biệt là quá trình đổi mới diễn ra vô cùng phong phú, đa dạng ở thể loại truyện và tiểu thuyết Nhưng tạo nên những dư ba, những chấn động trong cao trào đổi mới của văn học phải nói đến tiểu thuyết Trên văn đàn lúc này xuất hiện đông đảo các nhà văn chuyên viết về tiểu thuyết Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ đã lý giải

điều này như sau: “Quá trình đổi mới diễn ra sôi động trong lĩnh vực truyện và tiểu

th ực đang vận động và phát triển” [18, tr.198] Cũng theo sự thống kê của nhà

nghiên cứu Phan Cự Đệ, nếu tính những tác giả viết từ ba cuốn trở lên thì từ năm

1980 đến năm 1996, chỉ riêng Hội Nhà văn Việt Nam, các nhà văn đã cho ra mắt

bạn đọc trên 360 cuốn tiểu thuyết Một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu trong giai

đoạn này như: Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, Ông cố vấn của Hữu Mai đoạt

giải thưởng Hội Nhà văn hai năm (1988 – 1989) Bến không chồng của Dương

Hướng, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường nhận giải thưởng

của Hội Nhà văn (1990 – 1991), Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai được nhận giải

thưởng Hội đồng Văn học chiến tranh cách mạng và lực lượng vũ trang của Hội Nhà văn (1993), …

Tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay không cắt lìa truyền thống đã có,

nhưng người viết có ý thức hơn trong việc làm mới, làm giàu, làm khác truyền

thống Thời đại thông tin bùng nổ, văn học buộc phải cạnh tranh với các phương

tiện giải trí truyền thông và không còn giữ vị trí độc tôn như trước kia Vì vậy người

viết bây giờ phải đối diện với những thử thách nghiệt ngã để giành độc giả về mình Các nhà văn trong mỗi cuốn tiểu thuyết của mình phải sáng tạo ra một hình thức riêng, không tuân theo những hình thức bất biến Mỗi cuốn sách đều phải có những quy luật sản sinh, vận động cũng như diệt vong của riêng mình như lời của Alain Robbe Grillet đã nói

Không nổi bật ngay từ đầu nhưng Hồ Anh Thái đã tạo cho mình một phong cách độc đáo, tinh tế và mang đậm những sắc thái riêng biệt Luôn có xu hướng đổi

mới phong cách, cách tân nghệ thuật, nhà văn dần tạo được chỗ đứng và tiếng nói riêng của mình qua thể loại tiểu thuyết Đến với Hồ Anh Thái ta bắt gặp một giọng điệu tươi mới, trẻ trung, tinh nghịch, hiện đại Tác phẩm của nhà văn tái hiện nhiều

kiếp người, tầng lớp người, trong nhiều thời điểm, nhiều tình huống để từ đó nói lên quan niệm về nhân sinh, những thể nghiệm, những nhận thức mới về xã hội được

thể hiện trong hình thức nghệ thuật độc đáo Gần 30 năm cầm bút nhà văn cho ra đời khoảng 30 tập truyện ngắn,tiểu luận và tiểu thuyết với những tác phẩm như:

(1986), Ng ười và xe chạy dưới ánh trăng (1987), Người đàn bà trên đảo (1988),

(2006), Namaskar ! Xin chào Ấn Độ (2008), Hướng nào Hà Nội cũng sông (2009), SBC là s ăn bắt chuột (2011)

Nhà văn đoạt được các giải thưởng như: giải thưởng Truyện ngắn 1983 –

1984 của báo Văn nghệ (truyện Chàng trai ở bến đợi xe), giải thưởng Văn xuôi

1986 – 1990 của Hội nhà văn Việt Nam và Tổng liên đoàn lao động Việt Nam (tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng), giải thưởng Văn học 1995 của Hội liên

hiệp Văn học Nghệ Thuật Việt Nam (tập truyện ngắn Người đứng một chân); giải

thưởng Hội nhà văn Hà Nội 2012 (tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột)

Mỗi tiểu thuyết của Hồ Anh Thái đều là một tiếng nói riêng, một thái độ đối

với cuộc đời và con người Chiều sâu trong cái nhìn nghệ thuật của nhà văn không

chỉ là hiện thực thô sơ mà là hiện thực được nhào nặn lại bằng suy nghĩ và tưởng

tượng của mình Chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái ngoài những lý do trên còn vì:

Các tiểu thuyết của nhà văn hầu hết đều nằm trong giai đoạn từ 1986 đến nay, là giai đoạn có ý nghĩa quan trọng Đây là thời kỳ mà quá trình đổi mới trong

văn học, đặc biệt là tiểu thuyết diễn ra ở cao trào Đây lại cũng chính là quãng thời gian kết thúc một thế kỉ và lại mở ra một thế kỉ mới Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp

gọi giai đoạn này là thời của tiểu thuyết Thời kì này các cây bút tiểu thuyết đều có

ý thức tìm tòi, đổi mới kỹ thuật tiểu thuyết trên cơ sở gắn nó với nội dung nhân bản

Tiểu thuyết của Hồ Anh Thái luôn tạo ấn tượng mới với người đọc bởi nhà

văn luôn hướng đến con đường tìm tòi, cách tân nghệ thuật để không ngừng đổi mới

về phong cách Nhà văn không che giấu mong muốn được đọc và viết những tác

phẩm là sản phẩm của sự tưởng tượng phi thường, tạo dựng được những tình huống

khác lạ, những cảm xúc mê đắm, những nhân vật không chịu mặc đồng phục Tiểu thuyết của tác giả luôn được bạn đọc chờ đợi và đón nhận nồng nhiệt

Hồ Anh Thái là một trong những nhà văn đã góp phần cách tân và hiện đại hoá văn xuôi Việt Nam, đưa văn học Việt Nam hoà nhập vào dòng chảy của văn

học thế giới

Khi tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Anh Thái từ 1986 đến nay chúng tôi

nhận thấy rằng có rất nhiều bài phê bình, tiểu luận viết về nghệ thuật cũng như nội dung trong tiểu thuyết của nhà văn Tuy nhiên, các bài phê bình và tiểu luận này vẫn còn rời rạc, chưa tập trung, chưa làm nổi bật đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết

Hồ Anh Thái Vì vậy, khi đến với đề tài: Đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ

điểm nghệ thuật nổi bật trong tiểu thuyết của nhà văn giai đoạn này

2 L ịch sử vấn đề

Đề tài tập trung tìm hiểu tiểu thuyết Hồ Anh Thái từ năm 1986 đến nay về

phương diện nghệ thuật Để có cơ sở cho cái nhìn bao quát, sâu sắc, đảm bảo tính khách quan khoa học, chúng tôi xin lược khảo những nghiên cứu, đánh giá về nghệ thuật viết tiểu thuyết của nhà văn Hồ Anh Thái từ năm 1986 đến nay

Ý kiến về kết cấu, cốt truyện tiểu thuyết Hồ Anh Thái:

Dan Duffy trên tờ Tạp chí Vietnam Forum của Đại học Tổng hợp Yale, Connecticut, Mĩ, 1996 Đăng lại trên tạp chí Heritage, 1996 có bài viết với nhan đề

nghệ thuật trong truyện ngắn cũng như tiểu thuyết Hồ Anh Thái một cách tinh tế Dan Duffy viết: “Hồ Anh Thái có khả năng phát kiến, khả năng tạo dựng cốt

đồng ý với sự so sánh này, như bất cứ một nhà văn nghiêm túc nào Anh khẳng định

tr.451]

Michael Harris trong bài viết Đặt ra vấn đề cá nhân ở nước Việt Nam mới

trên Thời báo Los Angeles, 18-9-2001 đã nói lên những khát vọng một thời của con

người Việt Nam được phản ánh trong tác phẩm Người đàn bà trên đảo và đặt ra giả

thuyết nếu cuốn tiểu thuyết này là cuốn tiểu thuyết thông thường theo kiểu hiện thực

xã hội chủ nghĩa thì nhân vật Hoà sẽ không có những hành động như những con

người kinh doanh Michael Harris cho rằng Hồ Anh Thái đã thật sự trưởng thành,

đứng về phía những lực lượng đổi mới khi anh viết cuốn tiểu thuyết Trong sương

h ồng hiện ra Cấu trúc của tác phẩm chịu sự tác động của xung đột ở trung tâm của

cuốn tiểu thuyết Michael Harris đánh giá tiểu thuyết Trong sương hồng hiện ra

Wayne Karlin, một giáo sư ngôn ngữ và văn chương Mĩ khi viết lời giới thiệu bản in của nhà xuất bản Đại học Washington, 2001 cho tác phẩm Người đàn

Thái từ thời thơ ấu đến nay, nhà nghiên cứu đã tóm tắt tác phẩm Người đàn bà trên đảo và đưa ra những chiêm nghiệm của mình về nghệ thuật cũng như xã hội Việt

Nam phản ánh trong tiểu thuyết này “Hồ Anh Thái mở đầu người đàn bà trên đảo

tr.404]

Ngô Thị Kim Cúc trên báo Thanh niên 3-11-2002 có bài viết Cái ác ở phía ít

ng ờ nhất đã nhận định tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế có cốt truyện

mang tính siêu thực Cũng với tiểu thuyết này Hồ Anh Thái đã tiến thêm một bước trong kỹ thuật viết, sử dụng những yếu tố ảo một cách thành công để phục vụ hàm ý

của tác phẩm

Hoài Nam đã bày tỏ thái độ không đồng tình của mình với quyết định khước

từ trao giải thưởng Văn học năm 2003 cho tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế

của Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam trong bài viết Từ một giải thưởng không

Anh Thái đã dựng nên một hiện thực mới và hiện thực mới này không thể đo lường

bằng thước đo của hiện thực cũ

Từ Nữ trong bài Tiếng cười trên từng trang đăng trên báo Tin tức cuối tuần,

6-4-2006 đưa ra nhận định kết cấu tiểu thuyết Mười lẻ một đêm gồm có chín phần,

mỗi phần là một truyện ngắn, những truyện ngắn được chia bởi nhiều phân đoạn,

giới thiệu những nét riêng của nhân vật Trong bài viết của mình, Từ Nữ đã gọi nhà

văn Hồ Anh Thái là “Thị Mầu” trong làng văn chương đương đại Việt Nam vì biệt

tài góp nhặt tiếng cười độc giả của nhà văn

Nguyễn Đăng Điệp có bài viết Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc in trong

phần dư luận của tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế đã có nhận xét sâu sắc

về nghệ thuật trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái Đó là tính là đa cấu trúc, cốt truyện phân mảnh, giọng điệu có khi xót xa, có khi hài hước Nhà nghiên cứu cho

rằng yếu tố giúp tiểu thuyết của nhà văn được mọi người tìm đọc vì “Hồ Anh Thái

Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết Giấc mơ lạ tặng cho người đọc đăng

trên báo Thể thao và Văn hoá, 26-5-2007 đưa ra những nhận định của mình về tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và Tôi Theo nhà nghiên cứu thì trong tiểu thuyết này

Hồ Anh Thái đã thể hiện một cái nhìn tiểu thuyết “vừa hiền minh vừa suồng sã”,

tác giả rất thành công qua việc xây dựng bộ ba nhân vật Tuy đặt nhân vật Đức Phật

ở vị thế trung tâm nhưng Hồ Anh Thái không tập trung chiếu rọi chỉ vào Đức Phật

mà luôn di chuyển điểm nhìn Với cách viết như vậy theo Nguyễn Thị Minh Thái thì tác giả đã đặt người đọc vào vị trí dân chủ

Võ Anh Minh trong bài Chiêm nghi ệm theo con lắc thời gian đăng trên báo

lý đạo Phật qua số phận dày dạn của nhân vật trong một cấu trúc mới và trong một

luồng sáng mới Để làm được điều này, Hồ Anh Thái đã di chuyển điểm nhìn, di chuyển thời gian không gian nghệ thuật giữa hai cực hiện đại và cổ đại, hiện tại và quá khứ một cách sinh động và linh hoạt để người đọc đối chiếu và suy nghĩ Điều thành công của Hồ Anh Thái là sáng tạo ra nhân vật Savitri “ nhân vật 2 trong 1”

Savitri là nhân vật được xây dựng trong hai kiếp “Tiền kiếp (cách đây hơn 2500

n ăm) là công chúa Savitri, một đời yêu thương và theo đuổi Đức Phật theo cách của

d ẫn viên du lịch như một nghệ nhân kể chuyện đời Đức Phật (và cả chuyện đời

[66, tr.498]

Ý kiến về ngôn ngữ, giọng điệu tiểu thuyết Hồ Anh Thái:

Dina Shilo trên Tạp chí Bưu điện Jerusalem, 26-2-1999 có bài Xuyên qua

khi đọc tiểu thuyết Trong Sương hồng hiện ra Dina Shilo nhận rõ được những điều

Hồ Anh Thái muốn nói về thế hệ hậu chiến ở Việt Nam cần phải tìm ra những giá

trị mới, có sự nhận định, đánh giá mới về gia đình và quá khứ Trong bài viết này, tác giả nói về bút pháp của Hồ Anh Thái như sau: “Tác giả đã viết với sự hài hước

Nhà văn Lê Minh Khuê viết bài Người còn đi dài với văn chương đăng trên

Tạp chí Số1, 3 – 2003 cho rằng tiểu thuyết có kết cấu từ ý tưởng hôm nay, mạch

truyện “liền tù tì” Ngôn ngữ trong truyện là ngôn ngữ của người Việt hôm nay

“Không lôi thôi lòng thòng” Chi tiết trong truyện cô đặc và đắt, ám ảnh người đọc ngay từ dòng mở đầu Lê Minh Khuê đưa ra nhận xét rằng Hồ Anh Thái là người sẽ còn có những con đường đi dài với văn chương

Trong bài V ẫn là nỗi đau truyền kiếp đăng trên báo Sức khoẻ và đời sống,

22-3-2003 Vũ Bão đưa ra nhận định của mình về tiểu thuyết Cõi người rung chuông

trong cõi người được nhà văn thể hiện bằng giọng văn giản dị Tiểu thuyết kết thúc

không phải theo môtíp của các tiểu thuyết hình sự thông thường khác Nhà văn luôn

dẫn dắt người đọc vào một miền đất gần gũi nhưng mang đậm tính chất huyền ảo khiến cho người ta lúc nào cũng ở trong tình thế đón chờ những cái bất ngờ xảy ra Đọc mỗi chương của tiểu thuyết, người đọc như đi trên con đường kẹp giữa hai vách núi dựng đứng với con đường chạy thẳng về phía trước, lúc nào cũng cứ ngỡ con đường sắp đâm sầm vào vách núi, nhưng cứ sau mỗi bước chân, vách núi cứ dãn dần ra

Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết Giọng tiểu thuyết đa thanh đăng trên

Tạp chí Thế giới mới, 529, 31-3-2003 đưa ra nhận xét về giọng điệu trong tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế Đó là một giọng tiểu thuyết đa thanh với “Sự

thúc và phát sáng nhờ tư tưởng

Nhà văn Ma Văn Kháng đã bày tỏ sự thích thú của mình khi đọc tác phẩm

của Hồ Anh Thái Trong bài Cái mà văn chương ta còn thiếu đăng trên tạp chí Sách

và đời sống, 7-2003 Ma Văn Kháng viết:“Nghệ thuật thật sự luôn làm nên cái bất

h ết ở chỗ đó; ở từng con chữ có đời sống là lạ; ở mỗi tình tiết giàu sức khám phá, ở

khi nói về chi tiết trong tác phẩm của Hồ Anh Thái: “Có điều này thuộc về nghề