KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại Trng i hc vinh Khoa ng vn c im ngh thut truyn ngn Nguyn khi túm tt khoỏ lun tt nghip i hc chuyờn ngnh: vn hc Vit Nam hin i Giỏo viờn hng dn: Th.S on mnh tin Sinh viờn thc hin : trn th loan Lp : 42E 3 - ng vn Vinh, thỏng 5/2006 Li cm n 1 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại Khoỏ lun "c im ngh thut truyn ngn Nguyn Khi" c thc hin vi s giỳp tn tỡnh ca cỏc thy giỏo, cụ giỏo trong Khoa Ng Vn c bit l s hng dn, ch bo ca thy giỏo on Mnh Tin. Tỏc gi khoỏ lun xin chõn thnh cm n s giỳp quý bỏu ú. Khoỏ lun ny ch mi l bc u tp dt nghiờn cu khoa hc, bi th chc chn s khụng trỏnh khi thiu sút. Chỳng tụi mong nhn c s gúp ý t m ca cỏc thy giỏo, cụ giỏo v cỏc bn ng nghip. Tụi xin chõn thnh cm n! Vinh, thỏng 5/2006 Tỏc gi 2 KHo¸ luËn tèt nghiÖp v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i mục lục Trang 3 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại Li cm n M u 1 1. Lý do chn ti 1 2. Mc ớch ti 3 3. i tng nghiờn cu 3 5. Phng phỏp nghiờn cu 6 6. Cỏi mi ca khoỏ lun 7 7. B cc ca khoỏ lun 7 Ni dung Chng 1. Ngh thut xõy dng nhõn vt trong truyn ngn Nguyn Khi 9 1.1. Gii thuyt chung v nhõn vt 9 1.2. Ngh thut xõy dng nhõn vt trong truyn ngn Nguyn Khi 10 1.2.1. Nhõn vt ph n 10 1.2.2. Nhõn vt nụng dõn 18 1.2.3. Nhõn vt ngi lớnh 25 Chng 2. Khụng gian ngh thut, thi gian ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi 29 2.1. Khụng gian ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi 29 2.1.1. Khụng gian ngh thut 29 2.1.2. Khụng gian ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi 29 2.1.2.1. Khụng gian ca nim hnh phỳc trong quỏ kh cng l khụng gian ca nim bt hnh trong hin ti 29 2.1.2.2. Khụng gian rng gn lin vi quỏ trỡnh phỏt trin tớnh cỏch nhõn vt 32 2.2. Thi gian ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi 36 2.2.1. Thi gian ngh thut 36 2.2.2. Thi gian ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi 37 2.2 2.1. Thi gian ca hin ti v quỏ kh an ci, xen k 37 2.2.2.2. Thi gian tõm trng 39 Chng 3. Ging iu, ngụn ng trong truyn ngn Nguyn Khi 41 3.1. Ging iu truyn ngn Nguyn Khi 41 3.1.1. Ging iu 41 3.1.2. Ging iu truyn ngn Nguyn Khi 41 3.1.2.1. Ging iu tõm tỡnh, gii by, chia s 41 3.1.2.2. Ging iu trit lý, cht vn, tranh bin 46 4 KHo¸ luËn tèt nghiÖp v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i 3.1.2.3. Giọng điệu hài hước, hóm hỉnh 49 3.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải 53 3.2.1. Ngôn ngữ trong tác phẩm văn học 53 3.2.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải 55 3.2.2.1. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải là ngôn ngữ trí tuệ 55 3.2.2.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải pha chất ký 58 3.2.2.3. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải sử dụng Đại từ nhân xưng với tần số cao. 61 3.2.2.4. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải sử dụng nhiều câu dài 64 Kết luận 68 Danh mục tài liệu tham khảo và trích dẫn 70 5 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại m u 1. Lý do chn ti. 1.1. Trong s cỏc cõy bỳt vn xuụi Vit Nam hin i, Nguyn Khi l nh vn cú nhiu ti nng, thng cú mt v trớ hng u trong i sng vn hc ca dõn tc. ễng thuc th h nh vn trng thnh t cuc khỏng chin chng Phỏp v c bit cú nhiu thnh tu trong nhng nm sau ho bỡnh (t 1954). Sut hn na th k lao ng ngh thut mit mi, tn tu, khụng ngng, khụng ngh, ụng ó cho ra i hn nm mi truyn ngn, tỏm cun tiu thuyt, trờn sỏu mi tỏc phm ký, tp vn, th loi no cng c ụng o bn c ho hng ún nhn. Bng nng lc quan sỏt tinh t v trớ thụng minh sc so, Nguyn Khi ó khỏm phỏ nhng vn c bn ca thi i, nhng kiu nhõn vt phong phỳ, a dng, hp dn, nhng con ngi tin tin giu tỡnh cm v trỏch nhim trong s nghip xõy dng v bo v T quc. Cỏi nhỡn thu sut, thc ti, s khỏm phỏ sõu sc quỏ trỡnh vn ng ca cuc sng, khuynh hng sỏng tỏc luụn tỡm tũi, phỏt hin nhng vn thuc bỡnh din t tng v v p tinh thn cao quý, li vit vn va truyn thng va hin i tt c ó lm cho tỏc phm Nguyn Khi ngy cng tr nờn gn gi vi bn c. Nhỡn mt cỏch tng quỏt, tỏc phm ca Nguyn Khi thng mang tớnh vn - nhng vn ca hụm nay v t ú rỳt ra nhng ý ngha mang tớnh trit lý sõu sc v cuc sng, con ngi. ễng tng tõm s:"Tụi thớch cỏi hụm nay , cỏi hụm nay ngn ngang b bn, búng ti v ỏnh sỏng, mu vi mu en, y ry nhng bin ng, nhng bt ng, ú mi tht l mnh t phỡ nhiờu cho cỏc cõy bỳt th sc khai v"- (Gp g cui nm). Cú th núi, trong sut mt chng ng sỏng to gn lin vi nhng bc i ca t nc, sỏng tỏc ca Nguyn Khi bao gi cng 6 KHo¸ luËn tèt nghiÖp v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i nhằm thẳng vào đời sống hiện tại. Ông luôn luôn muốn hướng vào những vấn đề của hiện tại để thức tỉnh người đọc cùng với mình suy nghĩ. Dù ở mỗi chặng đường, trong phương hướng bám sát những vấn đề thời sự hôm nay, đề tài có thay đổi, thế giới nhân vật cũng có nhiều đổi khác nhưng bao giờ trái tim Nguyễn Khải cũng thấm đẫm cảm hứng trước những vấn đề cơ bản của cuộc sống, của dân tộc, của thời đại, những nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng. Do những cống hiến to lớn trong gần sáu thập kỷ qua, Nguyễn Khải được giới phê bình nghiên cứu đặt ở vị trí đáng kể trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam;"Nguyễn Khải là một trong những cây bút tiêu biểu của nền văn xuôi cách mạng"(Hà Công Tài - Những chặng đường văn Nguyễn Khải). Nhà nghiên cứu văn học Vương Trí Nhàn cũng từng khẳng định:"Từ năm 1957 đến nay, Nguyễn Khải luôn luôn thuộc loại những cây bút dẫn đầu trong đời sống văn học",(Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học Cách mạng từ sau 1975). Tác phẩm của ông đã đem lại một cái nhìn nghệ thuật độc đáo, mới mẻ chỉ có ở riêng ông và là một thành tựu quan trọng của văn học nước nhà. Ông đã được Nhà nước phong tặng giải thưởng Hồ Chí Minh đợt hai (năm 2000). Do Nguyễn Khải có vị trí, vai trò quan trọng như vậy, cho nên việc nghiên cứu, tìm hiểu những tác phẩm của Ông là cần thiết và chắc chắn sẽ rút ra được nhiều bài học bổ ích. Đó là lí do đầu tiên mà chúng tôi chọn đề tài này để làm khóa luận. 1.2 Mặt khác Nguyễn Khải là một trong những tác giả có tác phẩm được đưa vào giảng dạy nhiều trong nhà trường phổ thông (như Ra đảo, Mùa lạc). Các bài được giảng văn đều tiêu biểu cho phong cách sáng tác của nhà văn và ghi nhận sự biến chuyển trong tư duy nghệ thuật của tác giả. Việc nghiên cứu Nguyễn Khải hy vọng sẽ góp thêm một tiếng nói 7 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại nh bộ giỳp ớch chỳt ớt cho vic dy v hc tỏc phm ca ụng trong nh trng. 1.3. Nguyn Khi l mt tỏc gi dng nh cú duyờn vi cuc i v vn chng nờn ụng c nhiu nh nghiờn cu, nhiu bn c tỡm n. Nhng nhỡn chung, gii nghiờn cu lõu nay thng i sõu tỡm hiu nhng khớa cnh thuc v ni dung, quan im t tng, nhõn sinh quan, cỏch nhỡn hin thc ca Nguyn Khi m ớt chỳ trng n cỏc khớa cnh thuc v c im ngh thut trong tỏc phm Nguyn Khi. Vỡ l ú, tỏc gi khúa lun ny chn ti "c im ngh thut trong truyn ngn Nguyn Khi" nghiờn cu, qua ú hy vng s hiu sõu sc hn, ton din hn cỏc truyn ngn Nguyn Khi, thy c du n ti nng ụng gi gm trong ú ng thi hỡnh dung c s phỏt trin ngh thut trong tỏc phm ca ụng. ú l ba lớ do ch yu khin chỳng tụi chn ti ny lm khúa lun. 2. Mc ớch ca ti ti cú hai mc ớch ch yu: 2.1. Ch ra nhng c im c bn ca ngh thut truyn ngn Nguyn Khi qua vic phõn tớch, lý gii cỏc tỏc phm ca ụng. 2.2. Trờn c s ú, khng nh nhng sỏng to mi m v nhng úng gúp ca Nguyn Khi i vi nn nn xuụi hin i Vit Nam trờn phng din ngh thut truyn ngn. 3. i tng nghiờn cu i tng nghiờn cu ca khúa lun ny l c im ngh thut truyn ngn Nguyn Khi. thc hin ti ny, tỏc gi khúa lun tin hnh kho sỏt cỏc truyn ngn Nguyn Khi trong tỏc phm Tuyn tp truyn ngn Nguyn Khi do Nh Xut Bn Hi nh vn , xut bn 8 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại nm 2002 bao gm 34 truyn ngn sỏng tỏc t nm 1956 n nm 2001 nh cỏc truyn ngn: Mựa lc, Nm v, Tm nhỡn xa, Nng chiu, i kh, Lut tri, Ngi ngu, Ni v, ễng chỏu, n b, Ch Mai, M v cỏc con, Nhng git nng nht v.v 4. Lch s vn Sut gn sỏu mi nm qua, khi lng tỏc phm s ca Nguyn Khi nh mt khu rng thõm nghiờm thỏch thc s tỡm kim, phỏt hin. Tỏc phm ca ụng l ti cun hỳt s tỡm hiu, nghiờn cu, suy ngh ca cỏc nh phờ bỡnh, nghiờn cu vn hc thuc nhiu th h, ng thi l ti nghiờn cu ca nhiu Lun ỏn Tin s, Thc s cỏc Vin nghiờn cu, cỏc Trng i Hc. Cho n nay, ó cú hn nm mi tỏc gi nghiờn cu v Nguyn Khi nh H Minh c, Nguyn Hu Chi, Ngụ Tho, Phan C , Li Nguyờn n, Phm Khỏnh Cao, inh Quang Tn, Vng Trớ Nhn, o Thy Nguyờn, Bớch Thu v.v Nhỡn chung, cỏc cụng trỡnh nghiờn cu Nguyn Khi i theo hai xu hng chớnh: 4.1. Xu hng th nht tỡm hiu nhng c im c bn ca ngũi bỳt Nguyn Khi trong ton b s nghip sỏng tỏc ca ụng. Tiờu biu cho xu hng ny cú Trn ỡnh S, Li Nguyờn n, H Minh c, Phan C , Nguyn Vn Hnh, Vng Trớ Nhn, Chu Nga, on Trng Huy v.v Trong bi Nguyn Khi, giỏo s Phan C cho rng: Nguyn Khi l mt cõy bỳt trớ tu, luụn luụn suy ngh sõu lng v nhng vn cuc sng t ra v c gng tỡm mt li gii ỏp thuyt phc theo cỏch riờng ca mỡnh. Giỏo s Phan C nhn mnh n tớnh vn qua cỏc tỏc phm Nguyn Khi:"Trong cỏc tỏc phm ca nh vn, thụng qua nhng s kin xó hi, chớnh tr cú tớnh cht thi s núng hi, bao gi cng ni lờn nhng vn khỏi quỏt cú ý ngha trit hc v o c nhõn 9 KHoá luận tốt nghiệp văn học Việt Nam hiện đại sinh".ễng cng cho rng ngũi bỳt Nguyn Khi l ngũi bỳt hin thc tnh tỏo, ngũi bỳt y luụn luụn gn lin vi nhng cm hng lóng mn Cỏch mng v ngy mai. (Nh vn Vit Nam 1945 - 1975 ,Tp 2, NXB i hc v Trung hc Chuyờn nghip, H Ni, 1983). õy l nhng nhn xột quan trng i vi ngũi bỳt Nguyn Khi. Trong bi "Vi ý kin v tỏc phm Nguyn Khi" ng trờn Tp chớ Vn hc s 9 - 1964, giỏo s Nguyn Vn Hnh cng tỏn thnh ý kin ca giỏo s Phan C v gi phong cỏch vit vn ca Nguyn Khi l phong cỏch hin thc tnh tỏo. ễng cng nhn mnh rng Nguyn Khi bit la chn, s dng chi tit ỳng lỳc, t giỏ trong cỏc tỏc phm cho nờn cú hiu qu ngh thut cao." Nguyn Khi cú sc mnh ca nhng chi tit - nhng chi tit s vic v c bit l nhng chi tit tõm lớ - xõy dng trờn mt cỏi lừi khỏ rừ nột cho nờn khụng a n ch ngha t nhiờn m ó to ra mt s sinh ng, tng thờm sc thuyt phc cho tỏc phm". Tỏc gi on Trng Huy, trong cun Vn hc Vit Nam 1945 - 1975 tp II (NXB giỏo dc, H Ni, 1990) ó lu ý rng trong phong cỏch Nguyn Khi cú ba c im ni bt, ú l: Cỏi nhỡn hin thc nghiờm ngt, tớnh chớnh lun, tớnh thi s - nng ng. Ba c im ny lm nờn sc mnh riờng ca Nguyn Khi, ng thi lm cho Nguyn Khi khụng ln c vi gng mt cỏc nh vn Vit Nam hin i khỏc, ú l ba trong nhng c im c bn xuyờn sut i vn Nguyn Khi. Ngoi ra, cỏc c im khỏc ca ngũi bỳt Nguyn Khi cng c nờu lờn trong mt s bi vit ca o Thy Nguyờn, Nguyn Th Hu, Nguyn Th Bỡnh, Vng Trớ Nhn v.v 4.2. Xu hng th hai nghiờn cu c im ngũi bỳt Nguyn Khi qua nhng tỏc phm c th. Tiờu biu cho xu hng ny cú Li Nguyờn n, Lờ Thnh Ngh, V Qun Phng, Nguyn ng Mnh, Nguyn Hu 10 . hỉnh 49 3.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải 53 3.2.1. Ngôn ngữ trong tác phẩm văn học 53 3.2.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải 55 3.2.2.1. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải là ngôn ngữ trí. 55 3.2.2.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải pha chất ký 58 3.2.2.3. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải sử dụng Đại từ nhân xưng với tần số cao. 61 3.2.2.4. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Khải sử dụng nhiều. sau. 13 KHo¸ luËn tèt nghiÖp v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i nội dung Chương 1 nghệ thuật xây dựng Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Khải 1.1. Giới thuyết chung về nhân vật: Nói đến nhân vật trong tác