canh khuya

Học sinh cảm nhận đợc tình yêu thiên nhiên gắn liền với lòng yêu nớc và phong thái ung dung của Bác đợc biểu hiện trong 2 bài thơ.. Hồi đầu kháng chiến chống Pháp, khi ở chiến khu Việt B

Tiết 45

Cảnh khuya Rằm tháng giêng (Nguyên tiêu) ( Hồ Chí Minh )

I Mục tiêu

Học sinh cảm nhận đợc tình yêu thiên nhiên gắn liền với lòng yêu nớc và phong thái ung dung của Bác đợc biểu hiện trong 2 bài thơ

Nắm đợc nét đặc sắc về nghệ thuật trong mỗi bài

Rèn đọc, phân tích thơ Đờng luật

II Hoạt động dạy - học

* Hoạt động 1: Khởi động

1 ổn định tổ chức

2 Kiểm tra:

Em đã đợc học bài thơ nào viết về Bác?

- Đêm nay Bác không ngủ- minh Huệ

?Qua bài thơ, em cảm nhận đợc gì về hình tợng Bác Hồ

- Bác có tấm lòng yêu thơng rộng lớn đối với bộ đội, nhân dân, tình yêu đất

n-ớc thiết tha

3 Giới thiệu bài

Nh các em đã biết Chủ tịch Hồ Chí Minh vốn là một con ngời có tâm hồn nghệ sĩ, mặc dù ngời từng viết: “ Ngâm thơ ta vốn không ham ” Hồi đầu kháng chiến chống Pháp, khi ở chiến khu Việt Bắc, dù bận trăm công nghìn việc, nhng có khi giữa đôi phút nghỉ ngơi trong đêm khuya thanh vắng, nơi rừng sâu, núi thẳm, tình cờ bắt gặp một cảnh đẹp, vẳng nghe một tiếng hát, dõi theo một mảnh trăng xa, Ngời lại làm thơ Hai bài thơ chúng ta sẽ tìm hiểu trong tiết học ngày hôm nay sẽ minh chứng cho điều đó

-các em mở sách giáo khoa trang 140

- Bài12 tiết 45 : Đọc – Hiểu văn bản

Cảnh khuya Rằm tháng giêng( nguyên tiêu)

(Hồ Chí Minh)

* Hoạt động 2: Kiến thức mới

?Các em theo dõi phần chú thích SGK Nêu vài nét

hiểu biết của em về tác giả ?

- Gv đa hình ảnh và giới thiệu tác giả

là lãnh tụ vĩ đại, nhà thơ lớn của dân tộc, danh nhân

văn hoá thế giới.ngời đã lãnh đạo nhân dân ta đấu

tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất tổ quốc và

xây dựng chủ nghĩa xã hội

?Ngoài những thông tin trong SGK các em chú ý

theo dõi một số thông tin khác

? Hai bài thơ đợc Bác viết trong hoàn cảnh nào?

Viết ở chiến khu Việt Bắc giai đoạn đầu của cuộc

kháng chiến chống Pháp( 1945-1954)

? Cho biết thời gian sáng tác cụ thể của từng bài?

? Em biết gì về hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ

- Đất nớc ta đang bị thực dân Pháp xâm lợc, Bác

cùng với cơ quan trung ơng phải chuyển về căn cứ

Việt Bắc

- Và đây là một số hình ảnh về nơi sống và làm việc

của Bác

GV Chúng ta chuyển sang đọc, tìm hiểu chú thích,

bố cục

- Gv hớng dẫn hs đọc: chậm rãi, sâu lắng, nhịp

thơ4/3 Tuy nhiên ở bài cảnh khuya c1 3/4 c4 2/5

- GV đọc mẫu bài cảnh khuya- hs đọc lại

? Trong bài thơ xuất hiện hình ảnh” cổ thụ” em hiểu

cổ thụ nghĩa là gì

- Cây to sống đã lâu năm

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả:

Hồ Chí Minh (1890-1969)

2.Văn bản

- Hoàn cảnh sáng tác:

+ Cảnh khuya( 1947) +Rằm tháng giêng ( 1948)

- Đọc, chú thích, bố cục văn bản

- hs đọc bài nguyên tiêu(âm,nghĩa, thơ)

Gv Nhận xét cách đọc

? Nguyên tiêu đợc hiểu nh thế nào?

-Đêm rằm đầu tiên của một năm mới

? Hai bài thơ đợc viết theo thể thơ nào?

- Thể thơ TNTT

?Dựa vào kiến thức đã học em hãy nhắc lại thể thơ

thất ngôn tứ tuyệt đờng luật

Hs:Một bài thơ gồm có 4 câu, mỗi câu 7 tiếng, gieo

vần cuối câu 1,2,4 có khi chỉ câu 2,4; nhịp thơ 4/3;

cấu trúc khai ,thừa, chuyển, hợp

GV: ở bài CK ngoài việc vận dụng những đặc điểm

của thể thơ, HCM còn sáng tạo cho phù hợp với

mạch cảm xúc

? Hãy chỉ ra cách hiệp vần trong mỗi bài thơ?

MC: xa- hoa- nhà

Viên- thiên – thuyền  đều là vần bằng

? Ngoài ra 2 bài thơ còn có điểm gì giống nhau về

cấu trúc tác phẩm và phơng thức biểu đạt

-Cấu trúc :2 phần

+ 2 câu đầu tả cảnh

+ 2 câu sau thể hiện tâm trạng

- PTBĐ:Miêu tả kết hợp với biểu cảm

? Trong 2 ptbđ trên pt nào là chính?- Biểu cảm

?Đối tợng biểu cảm ở đây là gì- cảnh chiến khu việt

bắc

?Chủ thể biểu cảm- Bác

? Việc sử dụng kết hợp 2phơng thức biểu đạt ở 2 bài

thơ có tác dụng gì

-Thể hiện tình yêu thiên nhiên và lòng yêu nớc của

con ngời

GV.Chúng ta sẽ lần lợt đi tìm hiểu 2 văn bản để thấy II Tìm hiểu văn bản

rõ điều đó.

đọc 2 câu thơ đầu

?2 câu thơ đầu tác giả tả cảnh gì? ở đâu

- Tả cảnh đẹp của đêm trăng rừng ở việt Bắc

? Quan sát ở dòng thơ đầu cho biết đối tợng nào đợc

miêu tả ở đây?

-tiếng suối

? vậy tác giả miêu tả tiếng suối ntn?

Tiếng suối trong nh tiếng hát xa

? Để làm nổi bật đối tợng miêu tả tác giả đã sử dụng

biện pháp tu từ gì?

- So sánh

Gv Đó là cách so sánh ngang bằng Bác đã ví âm

thanh của tiếng suối chảy nghe trong trẻo nh tiếng

hát từ xa vọng lại

? Cách so sánh nh vậy có tác dụng gì?

-Miêu tả chân thực âm thanh của tiếng suối và làm

cho tiếng suối gần gũi với con ngời hơn và có sức

sống trẻ trung

? Em đợc biết những câu thơ nào cũng dùng phép so

sánh để miêu tả tiếng suối?

- tả tiếng suối nh tiếng đàn cầm( côn sơn)-tiếng hát

trong nh nớc ngọc tuyền ( Thế Lữ)

? Cách so sánh của Hồ Chí Minh có gì khác với

những cách so sánh này?

- Trong thơ HCM ss tiếng suối trong trẻo, gần gũi,

ấm áp hơn

? Vì sao Bác lại có đợc sự so sánh đặc biệt nh vậy?

- Vì bác có tâm hồn nhạy cảm, yêu thiên nhiên tha

thiết

-Gv bình: Trong lịch sử văn học dân tộc cũng đã

từng có những câu thơ tả tiếng suối nh “ Côn tai”-…

NT hay “ Tiếng hát trong nh nớc ngọc tuyền” Tiếng

1.Văn bản “Cảnh khuya”

-2 câu thơ đầu:

hát bên sông củaThế Lữ Những câu thơ này đều hay nhng tả tiếng suối cha gần gũi, sống động nh câu thơ của Bác Bác đã so sánh tiếng suối với tiếng hát là lấy con ngòi làm chủ , làm cho âm thanh của thiên nhiên cũng trở nên gần gũi thân mật với con ngời hơn

Hs đọc dòng thơ thứ 2

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

? Trong dòng thơ này có những đtmt nào đc nhắc

đến

- Trăng, cổ thụ ,hoa

Gv: trăng,cổ thụ ,hoa là những thi liệu cổ vốn đợc các nhà thơ xa thờng sử dụng khi miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên

? Từ “lồng” đợc nhắc lại mấy lần trong dòng thơ trên?

- 2 lần ( việc nhắc đi nhắc lại một từ, một ngữ nào

đó đợc gọi là phép điệp ngữ Phần kiến thức này các

em sẽ tìm hiểu ở t51)

? Việc sử dụng từ “lồng” có tác dụng gì?

-Tạo nên một bức tranh có nhiều tầng lớp, hoà quyện, quấn quýt với nhau

? Dựa vào chú thích 2 SGK, em hiểu gì về câu thơ này?

Câu thơ này tả cảnh ánh trăng lồng……nghìn bông hoa thêu dệt

GV: Hình ảnh trong câu thơ này có vẻ đẹp của 1 bức tranh nhiều tầng lớp, đờng nét, hình khối đa dạng

Có dáng hình vơn cao toả rộng của vòm cổ thụ, ở trên cao lấp loáng ánh trăng, có bóng lá, bóng cây, bóng trăng in vào khóm hoa , in lên mặt đất thành những hình nh bông hoa thêu dệt Bức tranh chỉ có 2 màu sáng tối, trắng đen mà tạo nên vẻ lung linh,

chập chờn, lại ấm áp, hoà hợp quấn quýt bơỉ âm

h-ởng của 2 từ “lồng” ở 1 câu thơ tạo nên sự trùng

điệp củâcnhr vật và màu sắc cổ điển

? Trong thơ cổ điển cảnh thờng tĩnh tại còn trong

thơ Bác, cảnh vận động và có sức sống nh có linh

hồn

? Từ việc tìm hiểu 2 câu thơ đầu đã giúp em hình

dung nh thế nào về bức tranh cảnh khuya nơi núi

rừng Việt Bắc?

? Bác đã cảm nhận vẻ đẹp này bằng những giác

quan nào

- Thính giác và thị giác

? Từ đó cho ta thấy bác là ngời nh thế nào

- Bác là ngời nhạy cảm ,hoà hợp với thiên nhiên

? Trớc cảnh đẹp ấy tâm trạng của Bác đợc thể hiện

ntn chúng ta cùng tìm hiểu ở 2 câu thơ sau

Hs đọc 2 câu thơ

2 câu thơ này miêu tả tâm trạng nào của Bác

- Trằn trọc , thao thức không ngủ

?Theo em vì sao Bác thao thức không ngủ đợc

- Vì Bác say mê ngắm cảnh

? Có phép tu từ nào đợc sử dụng ở đây?

So sánh

?Bác đã ss cảnh khuya đẹp ntn?

- Cảnh đẹp nh 1 bức tranh

GV: nh các em đã thấy chỉ với1 động từ vẽ Bác đã

dựng lên 1 bức tranh thiên nhiên sống động, có màu

sắc âm thanh, có hình khối, đờng nét Bức tranh ấy

đủ để đa tâm hồn ngời chiến sĩ say sa, thao thức

không ngủ đợc

? Để tái hiện đợc bức tranh đẹp nh vậy, cho thấyBác

là ngời nh thế nào?

- Bác là ngời có tâm hồn thi sĩ, nhạy cảm trớc vẻ đẹp

của thiên nhiên

? Có phải Bác cha ngủ vì cảnh thiên nhiên quá đẹp

không hay còn vì một lí do nào khác?

-Bác cha ngủ không chỉ vì cảnh đẹp mà Cha ngủ vì

phải lo nỗi nớc nhà

?Theo em hiểu đặt trong hoàn cảnh lúc bấy giờ nỗi

+ Cảnh đêm trăng núi rừng Việt Bắc : Cổ kính , lung linh, huyền ảo

+Bác là ngời nhạy cảm ,hoà hợp với thiên nhiên

-2 Câu thơ sau:

nớc nhà là thế nào.

-Đất nớc ta còn nghèo, đang trong cảnh lầm than ,

Bác luôn canh cánh bên lòng lo cho nớc cho dân,

cho cách mạng

? nỗi lo việc nớc thể hiện nét đẹp gì ở con ngời bác

- Tinh thần ngời chiến sĩ

? Theo dõi 2 câu thơ cho biết những từ nào đợc lặp

lại

? Vậy 2 từ cha ngủ ở cuối câu thứ 3 đợc lặp lại ở đầu

câu thứ 4 có tác dụng gì?

- Mở ra 2 nét tâm trạng trong con ngời Bác

Gv.Đúng rồi đấy các em ạ!Hai từ cha ngủ đợc lặp

lại nh một bản lề mở ra 2 phía của tâm trạng trong

cùng một con ngời đó là niềm say mê cảnh đẹp

thiên nhiên và nỗi lo việc nớc Hai nét tâm trạng ấy

thống nhất trong con ngời Bác thể hiện sự hoà hợp

giữa tâm hồn nhà thơ và ngời chiến sĩ trong vị lãnh

tụ

?Theo em 2 lí do bác cha ngủ vì cảnh thiên nhiên

đẹp và nỗi nớc nhà thì lí do nào quan trọng hơn? vì

sao

Hs 1: Lí do thứ nhất là quan trọng vì cảnh quá đẹp

nên bác không ngủ đợc

HS2.Lí do thứ 2 là quan trọng hơn vì Bác đang ở

c-ơng vị một vị lãnh tụ cách mạng với trách nhiệm vô

cùng to lớn, nặng nề là lo cho dân cho nớc ,cho cách

mạng

GVQua 2 cách trả lời trên , bạn chọn lí do thứ 2

quan trọng là đúng bởi đặt trong hoàn cảnh lúc bấy

giờ vì nghĩ đến vận mệnh của đất nớc mà Bác thức

tới canh khuya nên Ngời đã bắt gặp cảnh trăng rừng

tuyệt đẹp

?Vậy qua tìm hiểu 2 câu thơ trên em thấy Bác là

ng-ời ntn?

? Có ý kiến cho rằng: Bài thơ “Cảnh khuya” hội tụ 2

nét đẹp của thi phẩm xa ,nay là trong thơ có nhạc và

có hoạ ý kiến của em?

- Em đồng ý vì đó là 1 bản nhạc có âm thanh của

tiếng suối, tiếng hát, 1 bức hoạ đợc Bác vẽ lên bằng

ngôn ngữ

? Tác giả đã làm rõ điều đó nhờ những phơng tiện

nghệ thuật nào?

- Phép so sánh, lặp từ

? Ngôn ngữ và hình ảnh trong bài thơ có gì đặc sắc?

+ Bác : yêu thiên nhiên, gắn bó với thiên nhiên ,là ngời yêu nớc sâu sắc

- Ngôn ngữ bình dị, gợi cảm; sử dụng nhiều hình

ảnh thiên nhiên đẹp có màu sắc cổ điển và mang

đậm tính thời đại

Gv: Đó chính là nghệ thuật đặc sắc của bài thơ

? Qua đó, bài thơ thể hiện nội dung gì?

+ Vẽ nên bức tranh cảnh khuya núi rừng Việt Bắc

sống động, nên thơ

+ Thể hiện tâm hồn yêu thiên nhiên và tấm lòng

thiết tha với đất nớc của Bác

GV: So với CK, RTG có điểm chung và riêng nào,

chúng ta cùng đi tìm hiểu văn bản này

?Các em theo dõi và so sánh phần phiên âm và bản

dịch thơ trong bài Rằm tháng giêng?

-Phiên âm viết viết bằng chữ hán theo thể thơ thất

ngôn tứ tuỵệt còn bản dịch thơ viết theo thể thơ lục

bát và có thêm những tính từ miêu tả nh lồng lộng

( c1) và bát ngát cùng với động từ ngân “c4” Một

số từ không đợc dịch sát nghĩa( kim dạ, chính viên,

xuân thuỷ, yên ba thâm xứ)

? Phần phiên âm trong bài thơ này gợi cho em nhớ

tới những tứ thơ ,hình ảnh thơ nào trong thơ cổ TQ

mà các em mới đợc học

- Em gặp hình ảnh” Nguyệt lạc ô đề sơng mãn

thiên” có hình ảnh của trăng, sơng bầu trời trong

bài thơ phong kiều dạ bạc của Trơng Kế

GV.Phần dịch nghĩa Hán việt ở bài học hôm trớc

thầy đã dặn các em tìm hiểu ở nhà Tiết học này

chúng ta chỉ tìm hiểu phần dịch thơ là chính vì đây

là bản dịch sát nghĩa nhất

Trên cơ sở đó, chúng ta sẽ đi phân tích bài thơ

HS đọc 2 câu thơ đầu

?2 câu thơ này tả cảnh gì?

-Tả cảnh đêm trăng rằm tháng giêng

? Bao trùm toàn bộ khung cảnh ấy là hình ảnh nào

xuất hiện

Trăng xuất hiện

?Đó là một đêm trăng ntn?

-tròn ,sáng, trong trẻo

? ở câu thơ này xuất hiện từ lồng lộng theo em nó

2.Văn bản “Rằm tháng giêng” ( Nguyên tiêu)

-Hai câu đầu

thuộc kiểu cấu từ nào?

- Từ láy

? Việc sử dụng từ lồng lộng ở đây gợi ra một không

gian nh thế nào?

-Mênh mông, cao rộng

? Em thấy vị trí cửa từ lồngl ộng, trăng soi ở câu thơ

trên có gì khác biệt

Đảo trật tự vị trí ( trăng soi lồng lộng tác giả đảo lên

thành lồng lọg trăng soi

? Việc đảo trật tự nh thế có tác dụng gì

- Làm cho khung cảnh bầu trời cao rộng hơn

? Các em theo dõi tiếp ở câu thơ thứ 2 có những h/a

nào xuất hiện

- Sông, nớc, trời

? Trong câu thơ này từ nào đợc lặp lại và lặp lại mấy

lần

- Từ “ Xuân” lặp lại 2 lần

GV.Tuy nhiên trong nguyên văn chữ Hán từ xuân

đ-ợc lặp lại 3 lần( xuân giang,xuân thuỷ,xuân thiên có

nghĩa là xuân trên sông, trên nớc, xuân cả bầu trời)

Sự lặp lại này có tác dụng gì?

-Nhấn mạnh sự diễn tả vẻ đẹp và sức sống mùa xuân

đang tràn ngập cả trời đất

? Từ đó giúp em cảm nhận đợc gì về vẻ đẹp của đêm

rằm tháng giêng trong 2 câu thơ

GV.Nh vậy qua việc sử dụng từ láy lồng lộng và lặp

từ xuân 2 câu thơ đầu đã vẽ ra một khung cảnh

không gian cao rộng bát ngát, tràn đầy ánh sáng và

sức sống của mùa xuân nổi bật trên bầu trời ấy là

vầng trăn tròn đầy toả sáng xuống khắp trời đất

-2 Câu thơ đầu + Cảnh đêm trăng rằm tháng giêng: sáng sủa, trong trẻo, đầy sức sống

HS đọc 2 câu thơ tiếp( Chiếu slide)

? Trên nền không gian tràn ngập sức xuân ấy hình

ảnh nào đợc đặc biệt chú ý miêu tả ở đây?

- H/a Con ngời

?Hình ảnh con ngời ở đây đang ngắm trăng hay làm

một công việc nào khác

Đang bàn việc quân

? Đặt trong đề tài thơ ca kháng chiến K/c của Bác

em hiểu thế nào là bàn việc quân

-Bàn công việc kháng chiến chống pháp cứu nớc

? Việc họp bàn này đợc diễn ra ở đâu? vào thời gian

nào

-Trên một chiếc thuyền nhỏ giữa trời nớc bao la dới

ánh trăng rằm tháng riêng

? Tại sao không phải là nơi khác mà lại ở giữa dòng

sông mênh mông nớc vào lúc đêm khuya

- Vì đó là công việc quan trọng và hết sức bí mật

Đối chiếu với nguyên tác 2 chữ “yên ba” có nghĩa là

khói sóng Phần dịch thơ là giữa dòng mới thấy đợc

nơi luận bàn việc quân nhng nó đã bỏ mất cái mịt

mù h thực huyền bí thiêng liêng của cảnh khuya

Đây là một thi liệu cổ đợc Bcá vận dụng rất sáng tạo

làm cho bài thơ mang phong vị đờng thi nhng 3 chữ

đàm quân sự lại làm cho vần thơ mang màu sắc hiện

đại và không khí lịch sử của thời đại

?Vậy tình cảm nào của Bác đợc phản ánh trong chi

tiết bàn việc quân

Đọc câu thơ cuối: “ Khuya thuyền” …

?Em hình dung ra 1 cảnh tợng ntn?

- Trăng ngân đầy thuyền

-hình ảnh con ngòi

- Yêu nớc , yêu cách mạng

? Trăng ngân đầy thuyền đã nói lên điều gì

-là thứ âm thanh kéo dài và vang xa, là ánh trăng lan

toả, lấp lánh trên dòng sông và con thuyền trong

đêm rằm

? Câu thơ cho thấy hình ảnh con ngời khi bàn việc

quân song trở về trong khung cảnh nào

-Đi trên thuyền chở đầy trăng

? Em đọc đợc nét tâm trạng nào của Bác khi trở về

Vui

? Vì sao bác lại có tâm trạng ấy

-vì công việc k/c đã đợc bàn bạc song, lúc trở về

trong một không gian tràn ngập ánh trăng

? Qua hình ảnh đó đã thể hiện ý nguyện nào của tác

giả

Vơn tới, lớt tới thành công trong sự nghiệp cách

mạng của dân tộc.( GV đó là niềm tin vào thắng lợi

của cách mạng của kháng chiến.)

?GV Các em ạ cảnh sông nớc trong đêm trăng lại

càng thơ mộng hơn đó là cảnh tợng lúc tan họp con

thuyền chở ngơi k/c trở về giữa đêm khuya, con

thuyền của vị thống soái trở thành con thuyền trăng

của thi nhân nhẹ bơi trên sông nớc , chở đầy ánh

trăng vàng Chỉ với một từ ngân đã cho ta thấy đợc

sự kéo dài vang xa của âm thanh hay là ánh trăng

lan toả trên dòng sông và lan toả đầy thuyền

? Trong h/c k/c bộn bề ấy bác vẫn giao hoà với thiên

nhiên từ đó em thấy đợc nét đẹp nào trong con ngời

Bác

? Qua phân tích em có thể kết luân nh thế nào về

phong cách thơ của Bác

- Phong thái: ung dung, lạc quan