+ XHH theo nghĩa chữ la tinh là Socius nghĩa là xã hội + XHH với chữ Hi lạp là “Ology” hay “ Logos” nghĩa là học thuyết nghiên cứu XHH là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội
Trang 1Châu k3l +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++= Câu 1: XHH là gì? Phân tích đối tượng nghiên cứu của XHH? Hãy phân biệt
mqh giữa XHH và luật học?
Khái niệm về XHH
+ XHH theo nghĩa chữ la tinh là Socius nghĩa là xã hội
+ XHH với chữ Hi lạp là “Ology” hay “ Logos” nghĩa là học thuyết nghiên cứu
XHH là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung và đặc thù về của sựphát triển và vận hành các hệ thống xã hội xác định về mặt lịch sử, là khoa học về các
cơ chế tác động và các hình thức biểu hiện của các quy luật đó trong các hoạt độngcủa cá nhân, các nhóm xã hội, các giai cấp và các dân tộc
Đối tượng nghiên cứu của XHH:
- Có nhiều cách nhìn khác nhau về đối tượng của xã hội học:
- Theo Durkheim, đối tượng nghiên cứu của xã hội là “sự kiện xã hội”
- Theo quan điểm của M Weber, xã hội học là khoa học nghiên cứu về “ hành
- Khuynh hướng tiếp cận vĩ mô: Hệ thống xã hội, cấu trúc xã hội là đối tượng nghiên cứu của xã hội học.
- Khuynh hướng tiếp cận tổng hợp: Xã hội loài người và hành vi xã hội củacon người là đối tượng nghiên cứu của xã hội học.
Câu 2: Cơ cấu XHH là gì? Các cấp độ nghiên cứu của cơ cấu XHH? Liên hệ
những công trình nghiên cứu XHH ở VN hiện nay?
Cơ cấu XHH: cơ cấu xã hội là tổng thể các phần tử cấu thành xã hội trong mốiquan hệ tác động qua lại lẫn nhau, là một hệ thống lớn bao gồm nhiều hệ thốngnhỏ và nhỏ dần đến đơn vị nhỏ nhất là con người
Các cấp độ nghiên cứu cơ cấu XHH:
2.1 XHH lý thuyết, XHH thực nghiệm, XHH ứng dụng
Trang 2- Căn cứ vào mức độ trừu tượng khái quát của tri thức XHH để phân chia cơ cấuXHH thành XHH trừu tượng-lý thuyết, XHH cụ thể-thực nghiệm và XHH triểnkhai-ứng dụng
+ XHH TT-LT là 1 bộ phận XHH nghiên cứu 1 cách khách quan, khoa học về hiệntượng, quá trình xã hội nhằm phát hiện tri thức ms và xây dựng lý thuyết, khái niệmphạm trù XHH
+ XHH CT-TN là 1 bộ phận XHH nghien cứu về hiện tượng quá trình Xh bằng cáchvận dựng lí thuyết, khái niệm XHH và các phương pháp thực chứng như quan sát đolường
+ XHH TK-ƯD là 1 bộ phận của XHH có nhiệm vụ vận dụng các nguyên lí và ýtưởng XHH vào việc phân tích tìm hiểu giải quyết cấc tình huống, sự kiện thực củađời sống Xh
2.2 XHH đại cương và chuyên ngành
- Căn cứ vào cấp độ riêng-chung, bộ phận-chính thể của tri thức và lĩnh vựcnghiên cứu của XHH chia cơ cấu XHH thành 2 bộ phận là XHH đại cương vàchuyên ngành
+ XHH đại cương nghiên cứu các quy luật, tính quy luật, thuộc tính và đặc điểmchung của các hiện tượng và quá trình xh
+ XHH chuyên ngành là bộ phận XHH gắn lí luân xhh đại cương vào việc nghiên cứucác hiện tượng của lĩnh vực cụ thể, nhất định của đời sống xh
* Những công trình nghiên cứu XHH ở VN:
1 Nghiên cứu cơ cấu xã hội, phân tầng xã hội và định hướng giá trị
Chủ đề nghiên cứu này lần đầu tiên được triển khai bằng cuộc nghiên cứu “Thực trạng kinh tế xã hội 4 quận nội thành Hà Nội” theo chỉ thị của nguyên Tổng Bí
thư Đỗ Mười Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những chỉ báo đầu tiên của sự biến đổi
xã hội và phân tầng xã hội tại Thủ đô dưới tác động của chính sách Đổi mới.Nghiên cứu cũng chỉ ra tâm thế và thái độ của các tầng lớp dân cư khác nhau đốivới hiện tượng phân tầng xã hội, phân hóa giàu nghèo
3 Những vấn đề biến đổi dân số và chính sách dân số
Lĩnh vực xã hội học về dân số được quan tâm ngay từ đầu những năm 80 khi Viện Xãhội học được thành lập Lần đầu tiên được hình thành và phát triển ở Việt Nam,chuyên ngành xã hội học dân số đã thu hút sự chú ý và quan tâm của các nhà lậpchính sách, các cơ quan quản lý và giới khoa học Cùng với những bước tiến đầu tiêntrong chương trình nghiên cứu cơ bản về động thái dân số nông thôn, ngay từ năm
Trang 31984 Viện đã tiến hành các nghiên cứu khởi đầu về dân số tại các tỉnh đồng bằngsông Hồng, Bắc Trung bộ và khu vực Tây Nguyên
Câu 3: Phân tích các chức năng, nhiệm vụ chủ yếu cảu XHH? Nhiệm vụ của
- Các quan niệm về chức năng nhận thức của XHH có thể chia thành 3 loại:
+ Thứ nhất: cho rằng XHH có chức năng chủ yếu là nhận thức khoa học “ thuầntúy”.Quan niệm này cho rằng XHH phải trở thành khoa học thuần túy để phát hiện trithức khách quan , khoa học, chính xác không thiên vị…
+ thứ 2: cho rằng mọi hiện tượng, quá trình và hoạt động xh đều phải có mục đích, ýnghĩa và giá trị nào đó đối với con người và xh
+ thứ 3: cho rằng nghiên cứu xhh ko hoàn toàn “ trung tính” ko tuyệt đối khách quan
vì việc lựa chọn câu hỏi, vần đề nghiên cứu có thể mang tính chủ quan và tùy theoyêu cầu cảu xh, và phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể
3.2 Chức năng thực tiễn
- Chức năng thực tiễn là 1 trong những mục tiêu cao cả thể hiện ở sự nỗ lực cải thiện
xh và cuộc sống con người
- Chức năng xh là sự vận dụng quy luậ xhh trong hoatj động nhận thức hiện thực, giảiquyết đúng đắn, kịp thời những vấn đề nảy sinh trong xh để sao cho có thể cải thiện
đc thực trạng xh
3.3 Chức năng tư tưởng
- XHH mác xít trang bị thế giới quan khoa học của chủ nghĩa mác-lên nin, chủ nghĩaduy vật lịch sử, giáo dục tư tưởng HCM, nâng cao lí tưởng xh chủ nghĩa và tinh thầncách mạng phấn đấu đến cùng cho CNXH Góp phần bồi dưỡng tinh thần yêu nước,độc lập dân tộc…của công dân
- XHH mác xít hình thành và phát triển phương pháp tư duy nghiên cứu khoa học vàkhả năng suy xét phê phán
3.2 Nhiệm vụ của XHH
3.2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu lí luận
- XHH có nhiệm vụ hình thành và phát triển công tác nghiên cứu lí luận để vừa củng
cố bộ máy khái niệm vừa tìm tòi và tích lũy tri thức tiến tới phát triển nhảy vọt về
Trang 4chất trong lý luận và phương pháp nghiên cứu, trong hệ thong khái niệm và tri thứckhoa học.
3.2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu thực nghiệm;
- XHH tiến hành nghiên cứu thực nghiệm để: kiểm nghiệm chứng minhgiar thuyeeyskhoa học; Phát hiện bằng chứng và vấn đề ms làm cơ sở cho việc sửa đổi, phát triển
và hoàn thiện khái niệm, lí thuyết và phương pháp luận nghiên cứu; kích thích vàhình thành tư duy xhh
3.2.3 Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng
- Nghiên cứu ứng dụng hướng ts việc đề ra các giải pháp vận dũng những phát hiệncủa nghiên cứu lí luận và nghiên cứu thực nghiệm trong hoạt động thực tiễn
3.3 Nhiệm vụ XHH ở VN hiện nay giải quyết hàng loạt các vấn đề liên quan tới
- con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở VN
- sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa
- biến đổi các giai cấp
- các chính sách bảo đảm tiến bộ xã hội
- xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc
- tăng cường vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng
- xây dựng nhà nước pháp quyền
- phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiểu thành phần
( Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 BCH Tw Đảng khóa VIII)
Câu 4: Phân tích những điều kiện tiền đề ra đời của XHH? Ý nghĩa sự ra đời
của XHH? Giới thiệu về sự ra đời và phát triển của XHH ở VN?
4.1 Những điều kiện tiền đề ra đời của XHH:
4.1.1 Điều kiện KT-XH
- Cuộc cách mạng công nghệ:
+ củng cố và phát triển lao động: cơ khí
+ Sức động cơ và năng lượng: máy hơi nước
+ Đối tượng lao động: sx gang vs sắt trên quy mô lớn
+ Giao thong: đường sắt, đường thủy, đường bộ vs sức kéo bằng hơi nước
tạo ra nhà máy, khu đô thị
Hình thành nền kinh tế sx công nghiệp và thương mại
Thay đổi toàn bộ đặc trưng văn hóa XH: Nông thôn-> nhà máy, khu đô thị;Nông dân-> nguwoif làm thuê, bán SLĐ
4.1.2 Điều kiện chính trị tư tưởng:
- CM tư sản Pháp 1789:
+ Nhà nước quân chủ-> Nhà nước tư sản
+ Quyền lực chính trị: quý tộc-> tư sản
trở thành trung tâm cảu quyền lực tư tưởng
Tự do bình đẳng bác ái( khẩu lệnh)
Câu hỏi lý luậ cơ bản đối vs XHH: làm thế nào phát hiện và sử dụng các quyluật tổ chức XH để góp phần tạo ra trật tự và tiến bộ XH Tạo điều kiện thuậnlợi cho tự do buôn bán, tự do sx, tự do ngôn luận tư sản
Về chính trị:
Trang 5_Cuộc đại CMTS Pháp 1789 mở đầu cho thời kì tan rã chế độ PK lập nên 1 chế độ
ms làm thay đổi căn bản thể chế chính trị châu âu lúc đó
_ Công xã pari 1871: cuộc cm vô sản đầu tiên trong lịch sử
_ CM T10 Nga 1917: mở đường cho tang lớp tiến bộ với lí tưởng XHCN
4.3 Giởi thiệu sự ra đơi và phát triển XHH ở VN
- các tri thức xã hội, nhất là xã hội học đại cương đã du nhập vào Việt Nam khásớm, từ đầu thế XIX;
- Đến năm 1991 Khoa Xã hội học-Tâm lý của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội
- Đây cũng là thời gian mà các sách và giáo trình Xã hội học đại cương được dịchthuật và biên soạn nhiều nhất để phục vụ cho công tác đào tạo và nghiên cứu
Câu 5: Nêu những đóng góp của Auguste Comte(1789-1857) đối vs sự ra đời và
phát triển của XHH? Vì sao A.C được gọi là nhà XHH
5.1 Những đóng góp của A.C đối vs sự ra đời và phát triển của XHH
* Sơ lược tiểu sử: là nhà lí thuyết XH, nhà thực chứng luận người pháp đã đưa rathuật ngữ XHH; Công trình cơ bản của A.C là “ Triết học thực chứng” và “ Hệ thongchính trị học thực chứng”
* Phương pháp luận XHH cuẩ Comte:
- Trước bối cảnh Xh có nhiều biến đổi lớn lao về chính trị, kinh tế, xh, ông cho rằngxhh phải có nhiệm vụ góp phần tổ chức lại xh và lạp lại trật tự xh dựa vào các quyluật tổ chức và biến đổi xh do xh nghiên cứu phát hiện đc
- XHH nghiện cứu xh bằng pp thực chứng, tức là thu thập và xử lí thong tin kiểm tragiả thuyết và xây sựng lí thuyết, so sánh tổng hợp cứ liệu Comte phân laoij các ppxhh thành những nhóm: (1) quan sát, (2) thực nghiệm, (3) so sánh, (4) phan tích lịchsử
(1) so sánh: Để giải thích các hiện tượng xh cần phải qian sát các sự kiện xh thuathập các bằng chứng xh Muốn vậy nguwouf quan sát phải tự giải phóng tư tưởngthaots khỏi sự giàng buộc của chủ nghĩa giáo điều, triết lí suông
(2) thực nghiệm: khó tiến hành trong thí nghệm nhưng hoàn toàn có thể tiến hànhthực nghiệm tự nhiên vào bất cứ lúc nào, pp thực nghiệm để xem sứt anh hưởng củachúng tới 1 hiện tượng 1 sự iện xh nhất định
(3) so sánh: việc so sánh xh hiện tại vs xã hội trong quá khứ hay các hình thức, cácdạng, loại xh vs nhau có thể giúp nhà nghiên cứu phát hiện ra sự gioogs hay khácnhau giữa các xh đó
(4) phân tích lịch sử: pp đc hiểu là quan sát tỉ mỉ, kí lưỡng sự vận động lịch sử củacác xh các sự kiện các hiện tượng xh để chỉ ra xu hướng, tiến trình biến đổi xh
5.2 vì sao A.C đc gọi là nhà XHH “ thực chứng luận”
Trang 6
Câu 6: Nêu những đóng góp của Karl Marx đối vs sự ra đời và phát triển của
XHH nói chung và XHH Mác xít nói riêng? XHH mác xít đã tác động tới XHH ở
VN ntn?
Những đóng góp của Karl Marx đối vs sự ra đời và phát triển của XHH
- Các quan điểm của Marx tạo thành bộ khung lý luận và phương pháp luậnnghiên cứu XHH
- Phép biện chứng duy vật của Marx
- Việc Marx nhấn mạnh đến cơ cấu giai cấp của xã hội đã mở ra hướng nghiêncứu xã hội học giai cấp
- Điều quan trọng nhất là làm theo lời Marx các nhà xã hội học tiến bộ khôngnhững giải thích thế giới mà còn góp phần vào công cuộc đổi mới xã hội đểxây dựng xã hội công bằng văn minh
Sự tác động của xã hội học Marx tới XHH Việt nam:
- Xã hội học Marx nói riêng và chủ nghĩa duy vật biện chứng nói chung có vaitrò là phương pháp luận cho các nhà XHH Việt Nam Qua đó các nhà XHH cóthể nghiên cứu tác động của các yếu tố kinh tế , cách tổ chức lao động xã hội,hay giá trị văn hóa tới hành vi và hoạt động của con người, nhóm hay giai cấp
xã hội
Câu 7 nêu những đóng góp của Durkheim đối với sự phát triển của XHH.phân tích tầm quan trọng về “đoàn kết XH” trong tư tưởng XHH của ông.
Những đóng góp của Durkheim đối với sự phát triển của Xã hội học:
Chỉ ra sự kiện xã hội có 3 đặc trưng cơ bản sau:
1, sự kiện xã hội phải là những gì bên ngoài cá nhân
2, các sự kiện xã hội bao giờ cũng là chung đối với nhiều cá nhân,nghĩa là được cộng đồng xã hội cùng chia sẻ, chấp nhận
3, mặc dù sự kiện xã hội tồn tại ở bên ngoài cá nhân,chung cho cả xã hộinhưng lại có khà năng kiểm soát cưỡng chế hành động xã hội từ bêntrong mỗi cá nhân
Chỉ ra một số loại quy tắc cần áp dụng trong nghiên cứu xã hội học:
1, khi quan sát sự kiện xã hội ,nhà xã hội học phải loại bỏ các thànhkiến cá nhân, phải xác định rõ hiện tượng nghiên cứu, phải tìm ra các chỉbáo thực nghiệm của hiện tượng nghiên cứu
2, các nhà nghiên cứu phải phân biệt được cái chuẩn mực, cái “bìnhthường” với cái dị biệt, cái “không bình thường” vì mục tiêu sâu xa củakhoa học xã hội học là tao dựng và chỉ ra những gì là mẫu mực, tốt lànhcho cuộc sống của con người
3, phân loại xã hội học để hiểu tiến trình phát triển xã hội
4, khi giải thích các hiện tượng xã hội, cần phân biệt nguyên nhân trựctiếp gây nên hiện tượng
Các quy tắc chứng minh xã hội học:
1, so sánh 2 hay nhiều hơn các xã hội để xem có sự khác biệt nào không
Trang 72, có thể áp dụng quy tắc chứng minh “biến thiên tương quan” trongnghiên cứu.
Tầm quan trọng của “đoàn kết xã hội”:
Khái niệm “Đoàn kết xã hội” để chỉ các mối quan hệ giữa cá nhân và xãhội, giữa các cá nhân với nhau, giữa cá nhân với nhóm xã hội nếu nhưkhông có sự đoàn kết xã hội thì các cá nhân riêng lẻ, biệt lập không thểtạo thành xã hội với tư cách là 1 chỉnh thể
Durkheim lần đầu tiên đưa khái niệm này để giải quyết 1 trong những
vấn đề cơ bản của xã hội học đó là “ Tại sao các cá nhân trong khi đangtrở nên tự chủ hơn, lại phụ thuộc nhiều hơn vào xã hội ?”
Để trả lời câu hỏi này, Durkheim đã phân biệt hai hình thức cơ bản của
đoàn kết xẫ hội là:
- Đoàn kết cơ học: là kiểu đoàn kết xã hội dựa trên sự thuần nhất , đơnđiệu của các giá trị và niềm tin, các cá nhân gắn bó với nhau vì có sựkiềm chế mạnh mẽ từ xã hội và vì lòng trung thành của cá nhân vớitruyền thống, tập tục và quan hệ gia đình XH gắn kết kiểu cơ họcthường có quy mô nhỏ nhưng ý thức cộng đồng cao
- Đoàn kết hữu cơ: là kiểu đoàn kết XH dựa trên sự phong phú, đadạng của các mối liên hệ, tương tác giữa các cá nhân và các bộ phậncấu thành nên xã hội Tính chất chuyên môn hóa càng cao thì các bộphận trong xã hội càng phụ thuộc, gắn bó và đoàn kết chặt chẽ vớinhau XH đoàn kết hữu cơ thường có quy mô lớn, ý thức cộng đồngyếu nhưng tính độc lập tự chủ cá nhân đc đề cao, các quan hệ xã hộichủ yếu mang tính chất trao đổi
- Durkheim vận dụng khái niệm này để giải thích các hiện tượng xã
hội như tự tử, dị biệt xã hội, bất bình thường xã hội, tôn giáo
Câu8.nêu những đóng góp của Herbert Spencer đối với sự phát triển của XHH.phân tích lý thuyết “ thích nghi xã hội” và “phân công lao động xã hội” của ông?
Những đóng góp của Herbert Spencer
Spencer coi xã hội học như là một cơ thể sống
- Nguyên lý tiến hóa: các xã hội loài người phát triển tuân theo quyluật tiến hóa từ xã hội có cơ cấu nhỏ đơn giản, chuyên môn hóa thấp,không ổn định, dễ phân rã đến xã hội có cơ cấu lớn, phức tạp, chuyênmôn hóa cao, liên kết bền vững ổn định
- Ngoài nguyên lý tiến hóa xã hội, Spencer đưa ra những nguyên lýkhác Chẳng hạn, Spencer cho rằng quy mô của xã hội ảnh hưởng tỉ
lệ thuận đối với nhu cầu về sự phân hóa dẫn đến hình thành và pháttriển các quá trình xã hội
- Những khái niệm và đặc biệt là các nguyên lý xã hội học của Spencer
có ý nghĩa rất quan trọng đối với khoa học xã hội học chẳng hạn,những phân tích về tác nhân của xã hội và các nguyên lý tiến hóa xãhội đóng vai trò là nền tảng hình thành nên xu hướng chức năng luậntrong XHH sau này
Trang 8 Spencer còn chỉ ra rằng, khác với khoa học tự nhiên, XHH có hàng loạtnhững vấn đề khó khăn về mặt phương pháp luận các khó khăn của XHHbắt nguồn từ đặc thù của đối tượng nghiên cứu điều đó làm cho XHHkhông phải là khoa học chính xác
phân tích lý thuyết “ thích nghi xã hội” và “phân công lao động xã hội” của ông?
Tương tự như cơ thể sống, xã hội có hàng loạt các nhu cầu tồn tại đòi hỏi phảixuất hiện các cơ quan hoạt động theo Spencer xã hội chỉ có thể phát triển lànhmạnh khi các cơ quan chức năng của xã hội đó đảm bảo thỏa mãn các nhu cầucủa xã hội thực chất đây là những tư tưởng chức năng luận đầu tiên trong xãhội học
Câu 9 những đóng góp của Max Weber đối với sự phát triển của XHH.Quan điểm của Max Weber về “ hành động xã hội” có ý nghĩa như thế nào đối với
sự phát triển của XHH
Những đóng góp của ông:
- Weber chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa khoa học xã hội và khoa học tự nhiên:+ đối tượng nghiên cứu của KHTN là các sự kiện vật lý của giới tự nhiên,cònKHXH là hoạt động XH của con người
+ tri thức của KHTN là hiểu biết về giới TN,thế giới bên ngoài.KHXH là hiểubiết về XH,thế giới “chủ quan” do con người tạo ra
+ về phương pháp nghiên cứu: KHTN: quan sát các sự kiện của giới TN vàtường thuật lại kết quả quan sát là đủ.KHXH: vượt ra ngoài phạm vi quan sát
để đi sâu lý dải động cơ, quan niệm, thái độ…
- Đưa ra phương pháp “loại hình lý tưởng” :kết hợp được cái chung và cái riêngcủa hiện thực XH
Quan điểm của ông về “hành động xã hội”:
- Một trong những khái niệm quan trọng nhất của XHH Weber là hành độngXH.hành động XH là đối tượng nghiên cứu của XHH
- Phân loại được hành động XH,có ý nghĩa rất quan trọng đối với XHH
- Phân tích sự thay đổi về vai trò và xu hướng của hành động XH để chỉ ra điềukiện, tiến trình phát triển lịch sử XH hiện đại phương Tây,giải thích được phầnnào câu hỏi tại sao trước đây CNTB hiện đại đã ra đời, phát triển trong XHphương Tây mà không phải ở nơi khác
Câu 10 Trình bày nội dung các bước tiến hành 1 cuộc điều tra XHH bằng 1
VD thực tiễn?
Các bước tiến hành cuộc điều tra XHH:
Xác định đề tài và mục tiêu nghiên cứu
Xây dựng các giả thuyết và lập mô hình lý thuyết
Xây dựng bảng hỏi
Lựa chọn phương pháp lấy mẫu
Xác định phương pháp thu thập thong tin
Tiến hành điều tra điền đã
Lập phương án xử lý thong tin và tiến hành xử lý thông tin
Trang 9 Đánh giá phân tích và báo cáo kết quả.
- Ưu điểm: nguồn thông tin quan sát là toàn bộ hành vi của người được nghiêncứu nên thường đạt được ngay ấn tượng trực tiếp về sự thể hiện hành vi củacon người Trên cơ sở ấn tượng của mình điều tra viên tiến hành ghi chép hayhình thành các câu trả lời trong một bảng hỏi có trước Phát hiện được bản chấtnội tại của hiện tượng hoặc tìm hiểu sâu về nguyên nhân của hành động,cơ cấucủa các mối quan hệ hàng ngày của nhóm người nào đó
- Nhược điểm: quan sát chỉ sử dụng cho việc nghiên cứu những hiện tượng,những sự kiện hiện tại chứ không phải các sự kiện quá khứ hoặc tương lai, khó
có thể nghiên cứu số đông các đơn vị nghiên cứu Hơn nữa nếu sử dụngphương pháp quan sát cho việc nghiên cứu các sự việc xảy ra trong thời giandài thì ấn tượng của lần quan sát đầu tiên dễ dàng lừa dối, che lấp những lầnquan sát tiếp theo
- VD: nghiên cứu về vấn đề ô nhiễm môi trường: sử dụng phương pháp quan sát
để tìm nguyên nhân: quan sát rác thải, chất ô nhiễm từ đâu mà có? Có thể là do
ý thức người dân chưa cao,nhà máy xí nghiệp đổ chất thải chưa qua sử lý ramôi trường…
Câu 12 phương pháp phân tích tài liệu là gì? Nêu những ưu nhược điểm của phương pháp? VD thực tiễn.
Phương pháp phân tích tài liệu là phương pháp thu thập thông tin thứ cấpthông qua những tài liệu có sẵn
- Tài liệu là những hiện vật do con người tạo nên nhằm mục đích nào đó nhưng
có tính chất truyền tin hoặc bảo lưu thông tin
- Có 2 phương pháp phân tích tài liệu là: phân tích định tính và phân tích địnhlượng
Ưu điểm: sử dụng được tài liệu có sẵn ít tốn kém về công sức, thời gian,kinh phí, không cần nhiều người
Cho nhiều thông tin đa dạng, những số liệu có được từ thống kê có độ chínhxác cao nên sử dụng nhiều
Nhược điểm: tài liệu ít được phân chia theo dấu hiệu mà ta mong muốn
Số liệu thông kê chưa được phân chia theo các cấp độ xã hội khác nhauThời gian và không gian số liệu không đồng nhất, gây khó khăn cho việctổng hợp
Những tài liệu chuyên ngành đòi hỏi phải có các chuyên gia có trình độ cao
Câu 13, phương pháp phỏng vấn XHH là gì?nêu các loại phỏng vấn chủ yếu?để thành công nhà XHH sử dụng nghệ thuật phỏng vấn nào?
Trang 10- Phương pháp phỏng vấn XHH là phương pháp thu thập thông tin của XHHthông qua việc tác động tâm lý-xã hội trực tiếp giữa người đi hỏi và người trảlời trên cơ sở đề tài và mục tiêu của cuộc nghiên cứu XHH
- Căn cứ vào việc chuẩn bị cho cuộc phỏng vấn cũng như mục tiêu thu thậpthông tin phỏng vấn chia làm 2 loại:
+ phỏng vấn sâu
+ phỏng vấn theo bảng hỏi
- Căn cứ vào mức độ tiếp xúc giữa người hỏi và người trả lời phỏng vấn chialàm 2 loại: phỏng vấn qua tiếp xúc trực tiếp và phỏng vấn qua điện thoại
- Căn cứ vào số người được phỏng vấn : phỏng vấn cá nhân và phỏng vấn nhóm
- Căn cứ vào số lần phỏng vấn với cùng 1 đối tượng: phỏng vấn 1 lần và phỏngvấn nhiều lần
- Nghệ thuật phỏng vấn :
+ lựa chọn thời gian địa điểm phỏng vấn có ý nghĩa rất lớn đối với tính kháchquan của thông tin thu được
+ việc ghi chép cần phải chủ động, sát thực
+ người phỏng vấn luôn luôn phải giữ được ở vị trí trung gian
+ chọn người phỏng vấn phải phù hợp với nội dung của cuộc phỏng vấn cũngnhư đối tượng để phù hợp cả về giới tính, tuổi tác, thái độ, trình độ hiểu biết
Câu 14: Nghiên cứu chọn mẫu là gì? Tại sao phải chọn mẫu trong nghiên cứu
xã hội học? Nêu một số cách chọn mẫu? Nêu ví dụ trong thực tiễn?
-Nghiên cứu chọn mẫu: là một dạng nghiên cứu mà từ một tổng thể có N đơn vị
chúng ta chọn ra n đơn vị để nghiê cứu, sao cho thông tin thu được từ việc nghiêncứu n đơn vị này ta có thể suy ra thông tin của cả tổng thể Số n đơn vị này gọi là kíchthước mẫu, còn tập hợp n đơn vị này gọi là đơn vị mẫu(n<N)
-Tại sao phải chọn mẫu trong xã hội học:
+ Bởi nghiên cứu chọn mẫu có ưu điểm hơn hẳn so với nghiên cứu tổng thể vànghiên cứu tổng hợp
+Vì số lượng nghiên cứu ở đây ít cho nên nghiên cứu chọn mẫu tiết kiệm được
cả thời gian cũng như các chi phí.Hơn nữa do điều tra ít các đơn vị nên hàng loạtnhững sai sót hay những lỗi mà nghên cứu tổng thể hay mắc phải có thể tránh đượcnên chất lượng thông tin thường cao hơn
+ So với nghiên cứu các trường hợp thì nghiên cứu chọn mẫu hơn hẳn về tínhđại diện của tài liệu.Điều này có nghĩa là thông tin thu được từ nghiên cứu chọn mẫuhoàn toàn có cơ sở khoa học để nói nó có giá trị cho cả tổng thể nghiên cứu
-Một số cách chọn mẫu:
+Phương pháp chọn theo tỉ lệ: PP pháp này được sd khá rộng rãi trong XHH.Với
cách chọn này kích thước mẫu là được xác định trước, người ta thường chọ khoảng1000,1500 3000 đv nghiên cứu( thường lấy tròn, thuận lợi cho nghiên cứu)
PP: căn cứ vào một vài đặc trưng của tổng thể, sơ bộ tại nên mô hình của mẫu màhoàn toàn phù hợp với cơ cấu thực tế của tổng thể theo các đặc trưng nào đó Trongnghiên cứu XHH các đặc trưng thường là giới tính, tuổi tác, trình độ học vấn,tìnhtrạng hôn nhân
Trang 11VD: Trong một nghiên cứu XHH với mọt tổng thể người nào đó cần xđ số lượng mẫulag 1000 người khi biết cơ cấu tổng thể như sau:
Giới tính: nam 45%, nữ 55%
Tuổi tác: Từ 18-40 tuổi: 40% ; 41-60 tuổi: 30% ; trên 60 tuổi: 30%
Ta có thể phối hợp các đặc trưng theo sơ đồ:
Căn cứ vào sơ đồ trên ta chỉ cần lấy 180 người tuổi từ 18-40 là nam và tương tự nhưvật cho đến khi đủ 1000 người theo sơ đồ
+Chọn ngẫu nhiên thuần túy: ĐK: các đơn vị trong tổng thể phải có khả ăng như
nhau tham gia vào sự lựa chọn hay xác xuất cho việc lựa chọn của các đơn vị phải làngang hàng nhau
Trong chọn ngẫu nhiên có nhiều cách chọn như: rút thăm, theo xổ số hoặc cũng cóthể chọn ngẫu nhiên theo hệ thống Điều quan trọng ở đây là cần phải biết danh sáchcủa tổng thể Nếu trong danh sách của tổng thể có N đơn vị,số lượng mâu cần chọn là
n đơn vị thì cách chọn như sau: chọn ngẫu nhiên đơn vị đầu tiên,sau đó từ đơn vị đầutiên,lấy một khoảng cách là N/n xác định đơ vị thứ 2, từ đơn vị thứ 2 cũng lấy mộtkhoảng cách như vật để xác định đơn vị thứ 3,,quá trình lặp lại cho đến khi đủ kíchthước mẫu cần chọn
VD:Nghiên cứu đối tượng sv đại học ta có thể chọn như sau:
Bước 1: Lấy trường làm đơn vị quan sát để chọ ra một số trường.Trong một sốtrường được chọn ra đó có thể lấy khoa làm đơn vị quan sát đê chọn ra một số khoa.Bước 2: Trên cơ sở các khoa được chọn có thể chọn ra một số lớp hoặc một số sv đểđiều tra
Câu 15:Trình bày kỹ thuật lập bảng hỏi trong nghiên cứu xã hội học bằng một ví
dụ thực tiễn?
VD: Bảng hỏi về việc sử dụng nước sạch của các hộ gia đình tại quận Hà Đông
Tên tôi là: abcdefgh, là nhân viên công ty nước sạch ABCD Với mong muốn tham
khảo ý kiến của anh (chị) về việc sử dụng nước sạch tại hộ gia đình mình, góp phầnnâng cao chất lượng cũng như đáp ứng được tối đa nhu cầu của mọi người
Chúng tôi đưa ra một số các câu hỏi nhỏ để anh (chị) nêu lên đánh giá cũng như ýkiến của mình Mọi nhận xét của anh (chị) đều là thông tin và sẽ được bảo mật
Câu hỏi 1: Gia đình anh (chị) có đang sử dụng nước sạch không?
Có
Không
Không xác định được
Trang 12Câu hỏi 2: Nguồn nước mà gia đình sử dụng có nguồn gốc từ đâu?( nước máy,
nước giếng khoan, nước mưa )
Câu hỏi 3: Trong quá trình sử dụng nước, gia đình có gặp khó khăn gì không? Mất nước
Nước nhiễm phèn
Nước có nồng độ clo quá cao
Mùa hè thường thiếu nước
Có trường hợp bị dị ứng với nước đang sử dụng
Câu hỏi 4: Nước sinh hoạt và nước uống hàng ngày có cùng một loại không? Có
Không
Câu hỏi 5: Anh chị có mua mước khoáng bán ở ngoài về sử dụng không? Có
Không
Thỉnh thoảng
Câu hỏi 6: Anh( chị ) có thỏa mãn với nhu cầu dùng nước hiện tại của gia đình mình? Có
Không
Bình thường
Câu hỏi 7: Anh chị có nhu cầu cũng như nguyện vọng gì để cải thiện hơn chất lượng nước sạch đang dùng?
Chân thành cám ơn các bạn đã giúp đỡ chúng tôi hoàn thành bảng khảo sat này!!!
Câu 16:Nêu cấu trúc của hành động xã hội và phân loại hành động xã hội bằng
ví dụ thực tiễn?
- Có nhiều định nghĩa khác nhau về hành động xã hội nhưng định nghĩa của nhà xã
hội học M.Weber được coi là hoàn chỉnh nhất Theo ông.:Hành động xã hội: là một hành vi mà chủ thể hành động gắn cho ý nghĩa chủ quan nhất định.
+ Hành động bao giờ cũng có sự tham gia của yếu tố ý thức, dù với mức độ khác nhau
+ Hành động có liên quan đến hành vi của người khác trong quá khứ, hiện tại và
+ Hành động xã hội có liên quan đến hệ thống giá trị, chuẩn mực xã hội gắn với mục
VD: Sự đụng độ của hai người đi xe máy trên đường phố Trường hợp này ta phải xét
1 Thứ nhất: hai người đi vô tình quyệt vào nhau, sự va quêt mang tính cơ học không
2 Thứ hai: Hai người đã cố tránh nhưng vẫn xẩy ra va quêt gọi là hành động xã hội Sau khi va quyệt hai người tìm cách giải quyết hậu quả kể cả đánh chửi nhau cũng
Trang 13gọi là hành động xã hội.
1.Cấu trúc của hành động xã hội:
-Thứ nhất là nhu cầu của hành động :đây là thành tố khởi đầu của cấu trúc hành động
xã hội, đó là cội nguồn của hành động xã hội Hành động xã hội không chỉ đơn thuầnchỉ có những yếu tố mà chúng ta quan sát, mà bao gồm cả yếu tố ý thức, định hướngđộng cơ mà chúng ta khó có thể quan sát nhưng có thể ý thức rất rõ ta gọi đó là nhucầu, như vậy nhu cầu luôn tồn tại ở dạng ước ao hoặc ý hướng
VD: nhu cầu ăn, nhu cầu mặc, nhu cầu được sưởi ấm…
-Thứ hai là động cơ và mục đích của hành động:
Nhu cầu của chủ thể tạo ra động cơ thúc đẩy hành động để thỏa mãn nó.Động cơ nàytạo ra tính tích cực của chủ thể, tham gia định hướng hành động và quy định mụcđích của hành động.Các động cơ này cũng hướng các hành động xã hội đến việc đạtđược những mục đích –tức là những kết quả đã được hình dung trước
VD: Một sinh viên đi thi, mục đích của anh ta là có một bài thi đạt điểm cao bằngcách quay cóp khi thi Anh ta cho rằng với kỹ thuật quay cóp tai tình của mình thìgiám thị không thể phát hiện được, cũng có thể anh ta cho rằng giám thị sẽ là người
dễ tính, dễ thông cảm hoặc là người quen… cho nên sẽ bỏ qua, và kê hoạch anh tađược thực hiện Nhưng thực tế anh ta vẫn có thể bị bắt, bị lập biên bản, thậm chí bịđình chỉ thi… Như vậy kết quả anh ta nhận được hoàn toàn trái ngược với mục đích
-Thứ ba là chủ thể của hành động:
Chủ thể hành động có thể là các cá nhân , là nhóm, là cộng đồng hay toàn thể xãhội Để có một hành động xã hội, tối thiểu cần phải có một chủ thể Chúng ta cầnhiểu rằng: Hành động xã hội là hành vi có ý nghĩa chủ quan nhất định đối với chủ thểhành động và có tính duy ý chí cao nhưng nó lại cũng được định hướng , đối chiếuvới các gía trị , mục đích,lợi ích của người khác hay vẫn tạo ra một ảnh hưởng, mộthiệu ứng hành động đối với xã hội Do đó một chủ thể hành động đơn lẻ thì hànhđộng đó vẫn có thể là hành động xã hội trong những tình huống xã hội nhất định
-Thứ tư là hoàn cảnh hoặc môi trường của hành động:
Nói cách khác đó chính là những điều kiện về thời gian, không gian vật chất và tinhthần của hành động.Hành động đó diễn ra lúc nào? ở địa điểm nào? trong bối cảnh xãhội như thế nào?
Ví dụ: một cô dâu mới về nhà chồng mặc dù rất đói (có nhu cầu ăn) nhưng vẫn phảigiữ ý ăn chậm, ăn vừa phải khi ngồi cùng mâm với bố, mẹ, anh, chị chồng… Như vậyyếu tố hoàn cảnh có ảnh hưởng rất rõ tới hành động xã hội, nhiều khi có thể gọi sựảnh hưởng này là “ sự kiềm chế thực tế”
-Thứ năm là công cụ phương tiện:
Tùy theo động cơ, mục đích cũng như hoàn cảnh tác động nhất định các chủ thê hànhđộng sẽ lựa chọn công cụ , cách thức thực hiện tối ưu nhất đối với họ
2.Phân loại hành động xã hội:
2.1 Phân loại hành động theo mức độ nhận thức của cá nhân:
Theo cách phân chia này nhà xã hội học Parecto chia hànhđộng làm hai loại:
Trang 14- Hành động logic:
Là hành động được cá nhân ý thức một cách đầy đủ, đúng đắn và hợp lý trong khi
VD: Một sinh viên muốn tốt nghiệp được họ phải hoàn thành chương trình đào tạocủa nhà trường mà không có gian lận nào trong thi cử, học tập
Là hành động bản năng, không được ý thức hay ý thức không thật hợp lý khi cá nhân
VD: Sinh viên muốn đạt điểm cao không học tập chăm chỉ nhưng lên chùa để xinđược điều đó
2.2 Phân loại theo động cơ:
weber nhấn mạnh động cơ thúc đẩy có trong ý thức của chủ thể như là nguyên nhâncủa hành động.Ông cũng cho rằng: khi chúng ta hiểu được động cơ,chúng ta giảithích được hành động đó.Cách chia ày có 4 loại động cơ khác nhau tương ưng với 4
2.3 Phân loại dựa theo định hướng giá trị:
T Parson đưa ra 5 dạng hành động khác nhau theo 5 cặp gía trị:
Dạng hành động này được thể hiện ở chỗ các cá nhân hành động tuân theo những tìnhhuống đặc thù của hoàn cảnh, hoặc theo quy tắc chung VD: Một người nghiện thuốc nhưng không hút thuốc vì khi đến chỗ công cộng cóbảng treo “cấm hút thuốc” Tuy nhiên nếu ở đó có người hút thuốc, anh ta cũng có thểhút hoặc không hút
Chủ thể hành động có định hướng,xem xét đến những đặc điểm xã hội của cá nhânkhác như nam, nữ, xinh, xấu… hay những cái đạt được trong cuộc sống như nghềnghiệp, trình độm địa vị xã hội hoặc kết hợp cả hai
VD: Hành động học sinh, sinh viên chào một người nào đó vì đó là giáo viên của họ
Chủ thể hành động hướng đến thoả mãn nhu cầu trực tiếp, cấp bách trước mắt haynhu cầu nào đó xa vời nhưng quan trọng
VD: Một sinh viên đang ôn thi nhưng có người rủ đi du lịch, anh ta sẽ chọn du lịch
-Định hướng cá nhân- định hướng nhóm:
Loại hành động này thể hiện khả năng của chủ thể hành động vì lợi ích của bản thân
cá nhân hay có tính đến lợi ích của nhóm
VD: Một công nhân làm tốt các công việc được trên giao có thể là vì muốn khẳngđịnh vị tí của bản thân cũng có thể anh ta muốn tập thể của anh ta ngày càng vữngmạnh
Trang 15Câu 17;Tương tác xã hội là gì?Các loại hình tương tác xã hội? Vì sao các cá nhân luôn phải thực hiện nhiều tương tác xã hội?
-Tương tác xã hội là: là sự tác động qua lại giữa các chủ thể xã hội với nhau mà chủ
thể đó là các cá nhân, nhóm, cộng đồng xã hội.Hay nói cách khác: tương tác xã hộiđược coi là quá trình hành động và hành động đáp lại của một chủ thể này với mộtchủ thể khác
Tương tác xã hội nói lên rằng hành động có ý thức, mục đích của con người chỉ trởthành hành động khi nó nằm trong và thông qua một số mối quan hệ nhất định về xãhội và quan hệ xã hội luôn gắn với mọi hoạt động xã hội mà ta đã trình bày ở trên
-Các loại hình của tương tác xã hội:
1.Dựa vào mối liên hệ xã hội giữa các chủ thể hành động:
-Sự tiếp xúc không gian:mối liên hệ xã hội hầu như chưa có.Các cá nhân chỉ có vị trí
không gian quan sát gần nhau mà thôi
-Sự tiếp xúc tâm lý:đã xuất hiện sự quan tâm, để ý lẫn nhau ở các cá nhân trong tương
tác
-Sự tiếp xúc xã hội: đã có sự hoạt động chung.
-Sự tương tác: Đó là việc thực hiện hành động ổn định có hệ thống Các hành động
này có mục đích tạo ra những phản ứng tương tác phía đối tác
-Quan hệ xã hội:Đó là những hệ thống phối hợp các hành động với nhau.
2.Dựa theo các dạng hoạt động chung:
-Hoạt động cá nhân -cùng nhau: các cá nhân được giao cùng làm những công việc
nào đó mà việc họ thực hiện thế nào ko ảnh hưởng nhiều đến tốc độ, công việc củangười khác
VD: công việc của những công nhân ở các phân xưởng sản xuất ko phải dạng dâychuyền
-Hoạt động tiếp nối-cùng nhau: Công việc được thực hiện dưới dạng tiếp nối.Sự thực
hiện nhiệm vụ của một người ảnh hưởng nhiều đến tốc độ, chất lượng công việc củangười khác
VD: công nhân làm việc trong nhà máy dưới hình thức dây chuyền
-Hoạt động tương hỗ-cùng nhau:khi có sự tương tác cá nhân đồng thời với tất cả
những cá nhân khác trong cùng hoạt động
VD: những đội bóng cùng thi đấu, các cầu thủ thường xuyên tương tác với tất cảnhững thành viên khác chứ không phri với một hay hai cầu thủ nào đó
3,Dựa theo chủ thể hành động trong tương tác:
-Tương tác liên cá nhân:là tương tác giữa các cá nhân với nhau.
-Tương tác cá nhân-xã hội: Ví dụ như cá nhân cưỡng lại xã hội.
-Tương tác nhóm-xã hội: Ví dụ khi nhóm các cá nhân cưỡng lại xã hội.
-Tương tác nhóm-nhóm: Ví dụ khi hai tập thể sản xuất cạng tranh với nhau.
-Tương tác nhóm-xã hội: Ví dụ khi một nhóm tội phạm chống lại xã hội.
-Tương tác giữa những cá nhân với tư cách đại diện cho các nhóm khác nhau:VÍ dụ
hai ại diện của hai tổ chức kí hợp đồng liên kết
4.Dựa theo mức độ tương tác trực tiếp hay gián tiếp:
-Tương tác trực tiếp: khi các chủ thể hành động trong tương tác không dùng bất cứ
một phương tiện trung gian nào để thực hiện giao tiếp.Đấy là loại tương tác mặt đốimặt
Trang 16-Tương tác gián tiếp: các chủ thể hành động phải dùng đến các phương tiện trung
gian để thiết lập duy trì quá trình tương tác
5.Dựa theo mục tiêu, ý nghĩa xã hội của tương tác:
-Nhóm gồm những hiện tượng tương tác mang tính chất tích cực,xây dựng, nhờ đócác chủ thể có thể tổ chức được những hoạt động chung.Nhóm nagy có chung tên gọi
là tương tác theo dạng hợp tác
-Nhóm gồm những biểu hiện tương tác mang tính chất tiêu cực , phá hoại, đốikháng và ngăn cản nhưng hoạt động chung.Đó là tương tác dạng cạnh tranh
-Vì sao các cá nhân luôn phải thực hiện nhiều tương tác xã hội:
• Giúp cho các cá nhân nhận diện bản thân mình, đồng thời nhận diện được người
• Thông qua sự tương tác xã hội, người ta giới thiệu chính bản thân mình bằng nhiềuhình thức như: tác phong, lời nói, cử chỉ, trang phục…
• Trong tương tác xã hội của các cá nhân, nhóm, cộng đồng xã hội lâu dài hình thànhnên mô hình xã hội, mô hình xã hội được hiểu là hình mẫu để người ta ứng xử trongtrường hợp tương tác cụ thể nào đó mà không phải tìm kiếm
Câu 18:Thế nào là quan hệ xã hội? Các loại hình quan hệ xã hội? Sự khác nhau giữa tương tác xã hội và quan hệ xã hội?
-Quan hệ xã hội:là quan hệ bền vững ổn định của các chủ thể hành động Các quan
hệ này được hình thành trên những tương tác xã hội ổn định , lặp lại Các tương tácnày còn mang những đặc trưng khác nữa và qua đó tạo ra các quan hệ xã hội khácnhau
-Các loại hình quan hệ xã hội:
1.Quan hệ tình cảm “thuần túy” hay quan hệ sơ cấp một cách tương đối độc lập vớiquan hệ xã hội hay quan hệ thứ cấp: đây là một trong những cách phân loại quan hệ
xã hội Tuy nó hơi mang tính cực đoan nhưng lại gợi cho chúng ta nhiều điều đángsuy nghĩ về quan hê xủa con người trong những xã hội công nghiệp đô thị hiện đại-những nơi mà theo các nhà xã hội học quan hệ con người là những quan hệ thứ cấp, ítquan hệ tình cảm thuần túy
2 Xét theo vị thế mà cá nhân hoặc nhóm chiếm giữ trong cơ cấu xã hội thì có thểchia quan hệ xã hội thành:
-Quan hệ xã hội theo chiều ngang: quan hệ của những cá nhân , những nhóm có vịthế xã hội khá ngang bằng
-Quan hệ xã hội theo chiều dọc: quan hệ giữa những cá nhân , nhóm xã hội chiếm giữnhững vị thế cao thấp khác nhau trong xã hội như quan hệ giữa cáp trên và cấp dưới,giữa trung ương và địa phương
3 Phân loại theo chủ thể: ta có các quan hệ xã hội giữa các tập đoàn lớn, giữa cácnhóm xã hội nhỏ, giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, hay giữa các cá nhân
-Sự khác nhau giữa tương tác xã hội và quan hệ xã hội: