châu tiểu luận so sánh

Những chính sách đó được diễn ra do tinh thần dân chủ hoá của người Mỹ thúc đẩy, đúng hơn là do sự chủ động và sáng tạo của người Nhật, vì vậy kết quả là hệ thống pháp luật của Nhật sau

Lời mở đầu.

Nhật bản là một cường quốc trên thế giới hiện nay, với sự phát triển về nhiều mặt như kinh tế, văn hóa, chính trị,…Những thành tựu của Nhật Bản ngày nay là kết tinh thành quả lao động hàng ngàn năm của những cư dân trên quần đảo Nhật Bản, là sự kết hợp sáng tạo những giá trị bản địa và các giá trị văn hoá nước ngoài, cũng do vậy đây chính là nơi hội tụ của rất nhiều tinh hoa nhân loại

từ nhiều quốc gia khác nhau Đối với lĩnh vực pháp luật, Nhật Bản đã đạt được những thành công nhất định Với sự ảnh hưởng và lan rộng của các dòng họ pháp luật trên thế giới thì Nhật Bản sau khi trải qua biến động lịch sử thì chịu ảnh hưởng của hai dòng họ pháp luật chính là Civil Law và Common Law Và

để là rõ vấn đề này hơn nên em chọn để tài“Bằng hiểu biết của mình về luật so sánh, Anh chị hãy bình luận về nhận định: “ Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa 2 dòng pháp luật Common Law và Civil Law”

Bài làm còn nhiều thiếu sót mong thầy, cô đóng góp ý kiến để bài làm của

em hoàn thiện hơn

I. Khái quát chung về hệ thống pháp luật Nhật Bản.

Nhật Bản ngày nay là một quốc gia phát triển và hiện đại hóa hàng đầu trên thế giới Tuy nhiên, trong quá khứ Nhật Bản từng có thời kì duy trì chính sách tự cô lập trong vài thế kỉ vì vậy nên cho tới giữa thế kỉ XIX, phương Tây vẫn chưa ảnh hưởng đến đời sống văn hóa, chính trị, văn hóa, pháp luật của quốc gia này

Đến thế kỉ V, Nhật Bản bắt đầu chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc từ nhiều lĩnh vực như chữ viết, tôn giáo, văn hóa nghệ thuật Những đạo luật đầu tiên được xây dựng trên cơ sở học hỏi kinh nghiệm của Trung Quốc, vì có rất nhiều điểm tương đồng với các đạo luật triều Đường (từ năm 618-907) Thậm chí người Nhật còn tổ chức nhà nước theo mô hình nhà nước phong kiến Trung Quốc

Giai đoạn từ thế kỉ XVII đến XIX, Nhật Bản đã duy trì chính sách bế quan tỏa cảng, tuy nhiên chính sách này không áp dụng với Trung Quốc và Hà Lan vì mục đích thương mại Nhưng sau đó, do nhu cầu học hỏi phương Tây mà Nhật Bản đã nới lỏng các chính sách du nhập văn hóa phương Tây vào nước Sang thế kỉ XIX, chính sách tự cô lập của quốc gia này không còn được duy trì, buộc phải kí các hiệp ước bất bình đẳng với một số nước như Mỹ, Anh, Nga, Pháp và Hà Lan

Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, chính sách cải tổ pháp luật ở Nhật Bản,

bộ máy nhà Nước đã được tiến hành Những chính sách đó được diễn ra do tinh thần dân chủ hoá của người Mỹ thúc đẩy, đúng hơn là do sự chủ động và sáng tạo của người Nhật, vì vậy kết quả là hệ thống pháp luật của Nhật sau cải tổ đã ít nhiều chịu ảnh hưởng từ hệ thống pháp luật Mỹ Cuộc cải tổ đã cho ra đời Hiến pháp mới năm 1946 với sự trợ giúp của người Mỹ để thay thế Hiến pháp năm 1889; đã đổi mới tổ chức hành chính nhà nước, thẩm quyền quản lí nhà nước; đã đổi mới cả thủ tục tố tụng và hệ thống toà án của đất nước này

Một số đạo luật thuộc mảng luật công đang có hiệu lực lúc đó đã được ban hành mới, tiếp thu kinh nghiệm của người Mỹ Hiến pháp và Bộ luật tố tụng hình sự là những minh chứng điển hình cho xu thế này Đây là những thành tố quan trọng của hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ quyền con người ở Nhật Bản, đã được xây dựng và hoàn thiện theo mô hình pháp luật của Mỹ do quan hệ mật thiết giữa Nhật và Mỹ lúc bấy giờ

Có thể nói, từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, ảnh hưởng của hệ thống pháp luật của Mỹ đối với hệ thống pháp luật của Nhật Bản có những lúc ở vào thế cạnh tranh với sự ảnh hưởng đó của Pháp và Đức trong quá khứ Vì vậy, ngày nay khó có thể xác định một cách chính xác liệu cội nguồn hệ thống pháp luật Nhật Bản đến từ đâu, từ dòng họ civil law hay dòng họ common law Có lẽ,

sẽ không phải là vô căn cứ nếu cho rằng hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật: Common Law và Civil Law

Bất kể những biến chuyển của hệ thống pháp luật, xã hội Nhật Bản vẫn khác xa xã hội phương Tây Những thói quen và nếp tư duy cũ vẫn tiếp tục tồn tại trong đại bộ phận dân cư Nhật Bản, thậm chí trong tầng lớp dân thành thị, trong giai cấp công nhân và tiểu thương Chủ nghĩa tư bản nhà nước đã được phát triển nhờ vào giới doanh gia chiếm số ít trong xã hội chứ không phải do giai cấp nông dân và công nhân chiếm số đông Đại đa số người Nhật, cho tới nay, vẫn chưa nhận thức được rằng họ được làm chủ vận mệnh của mình, vẫn không thích tham gia vào các các lĩnh vực hoạt động công quyền (public affairs)

và có xu hướng thích giao phó những công việc đó cho thiểu số người có quyền lực trong xã hội Quan điểm phổ biến đó của người Nhật đã làm cho các cơ quan nhà nước có xu hướng tùy tiện hơn trong việc thực thi chức năng của mình Bình luận về nhận định Ví dụ: trái với các thẩm phán của các nước phương Tây, giới thẩm phán Nhật Bản rất tiết kiệm lí lẽ khi viết án vì họ cho rằng không cần thiết phải lập luận, biện minh cho phán quyết mà họ đưa ra khi kết thúc công việc xét

xử;1 quyền giám sát tư pháp của Toà án tối cao của Nhật về tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, mặc dù là quyền hiến định,2 chỉ được thực thi một cách hết sức cận trọng với lí do ngại động chạm tới những vấn đề chính trị nhạy cảm Hơn nữa, người Nhật còn có thói quen, thậm chí có thể nói là văn hoá, né tránh kiện tụng vì cho rằng sự xuất hiện trước toà, ngay cả trong các vụ việc dân sự, cũng làm ảnh hưởng xấu tới danh dự của họ Vì vậy, những công dân tốt có xu hướng tránh xa pháp luật, coi pháp luật là cái gắn kết với hình phạt, với nhà tù, với sự ô danh… và là cái mà họ không mong muốn phải động chạm tới Trên thực tế, họ có xu hướng lựa chọn cách giải quyết những khúc mắc của mình bằng con đường hoà giải hơn là bằng con đường tranh tụng tại toà

II. Hệ thống pháp luật Nhật Bản và dòng họ pháp luật Civil Law.

Hệ thống pháp luật Châu âu lục địa là hình mẫu cho hệ thống pháp luật Nhật Bản trong giai đoạn âu hóa lần thứ nhất và ảnh hưởng cho tới ngày nay Hệ thống pháp luật Nhật Bản mang mang những đặc điểm của dòng họ pháp luật Civil Law qua các khía cạnh như hệ thống tòa án, về nguồn luật và đào tạo luật

1. Hệ thống tòa án.

Hệ thống tòa án Nhật Bản được xây dựng trên mô hình hệ thống tòa án các nước Châu âu lục địa mà chủ yếu là Đức và Pháp và chịu sự giám sát của cơ quan hành pháp Sau chiến tranh thế giới thứ hai, hệ thống tòa án Nhật Bản không còn chịu sự can thiệp của Chính phủ mà trở thành một hệ thống có vị trí độc lập hiến định trong bộ máy nhà nước.3 Hệ thống pháp luật Nhật bản ngày này chia thành bốn cấp gồm Tòa án tối cao, Tòa án cấp cao, Tòa án quận và Tòa

án gia đình và Tòa án rút gọn

2. Nguồn luật

1 em: Rene David & John E.C.Brierley, “Major Legal System in the World Today”, London Steven & Sons, 1985, at 541.

2 Xem: Article 81, Japan Constitution of 1946.

3 Xem Article 76, Japan Constitution of 1946.

Tương tự các nước Châu âu lục địa thì nguồn chủ yếu của pháp luật Nhật Bản là luật thành văn bao gồm các văn bản pháp luật của Nghị viện, Chính phủ,

cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương ban hành Về pháp luật dân sự thì,

Bộ luật dân sự nước này chịu ảnh hưởng từ Bộ luật dân sự Pháp và Đức Ngay

từ năm 1882, giảng viên trường Luật Paris Boissonnade đã giúp Nhật Bản soạn thảo dự thảo Bộ luật dân sự Đến năm 1898, Nhật hoàng đã ban hành Bộ luật dân sự mang ảnh hưởng của Bộ luật dân sự Đức, nhưng vẫn giữ lại nhiều yếu tố của bản dự thảo của Boissonnade Đổng thời trong khoảng thời gian này, rất nhiều bộ luật được ban hành như Bộ luật tố tụng dân sự 1890, Bộ luật tố tụng Hình sự 1922, Bộ luật Hình sự 1907, Bộ luật Thương mại 1899 ,… và nhiều bộ luật vẫn có hiệu lực đến ngày nay

Nguồn luật phổ biến thứ hai đó chính là tập quán pháp Được hiểu là các quy tắc xử sự được xã hội tuân thủ dù không được bất cứ cơ quan công quyền nào đặt ra Tập quán được coi là nguồn luật nếu như tập quán có liên quan đến những vấn đề chưa được pháp luật đề cập đến mà không trái với trật tự công cộng và với quy phạm đạo đức

Hệ thống pháp luật Nhật Bản chủ yếu dựa trên luật pháp điển hóa điều đó không có nghĩa phán quyết của Tòa không quan trọng Ngược lại, phán quyết của tòa, đặc biệt của Tòa án tối cao được tôn trọng và tuân theo như một nguồn chính yếu.1 Ngoài ra còn có các phán quyết của Tòa án được coi là nguồn luật bổ trợ Phán quyết của Tòa án tối cao có giá trị ràng buộc với Tòa án cấp dưới, là tiền đề để các Tòa án cấp dưới xét xử, làm sáng tỏ các quy phạm pháp luật thành văn và lấp các lỗ hỏng pháp luật khi pháp luật chưa điều chỉnh kịp thời Vì vậy thực chất thẩm phán là người mang lại chữ nghĩa cho luật thành văn Cũng giống với các nước , các quy phạm pháp luật như đã được Tòa án giải thích và

áp dụng trong quá trình xét xử thường rất khác với quy phạm pháp luật quy định trong luật thành văn Vì vậy nếu chỉ nghiên cứu nội dung các quy phạm pháp luật thì người nghiên cứu có thể không hiểu chính xác về pháp luật Nhật Bản

1 Xem: Hiroshi Oda, “Japanese Law”, (2 nd Ed., 2002), Oxford University Press, at 50.

3. Đào tạo luật.

Phương pháp đào tạo luật ở Nhật Bản giống với các nước thuộc dòng họ Civil law, đặc biệt gần gũi với mô hình đào tạo của Pháp và Đức Đào tạo luật ở Nhật Bản được định hướng tới thi cử hơn là đòa tạo chính thức, hàng năm có khoảng 400 - 600 sinh viên mới nhập học ở các khoa luật ở Nhật Bản1 Tương tự các nước Châu âu lục địa thì phương pháp giảng dạy luật vẫn chủ yếu là phương pháp thuyết trình tiến hành ở các lớp học với quy mô chứa hơn 500 sinh viên, với bài giảng chủ yếu là lí thuyết Giờ thảo luận sinh viên được chia thành các nhóm có khoảng 20 sinh viên Trong nhiều năm, đào tạo luật ở Nhật bản vẫn chủ yếu là đào tạo cử nhân luật Chương trình chủ yếu cung cấp kiến thức chuyên sâu cần thiết cho đào tạo luật sư Sau khi tốt nghiệp khoa luật, người có bằng cử nhân có thể mở mang kiến thức bằng con đường đào tạo sau đại học Vì chương trình đào tạo đại học không đủ để trang bị kiến thức cho các cử nhân luật hành nghề luật luật sư, một số tổ chức chuyên biệt đã được thành lập để đào tạo luật

sư Điều đó lí giải tại sao tơng tự như Anh, ở Nhật Bản thẩm phán cũng có thể lựa chọn ra từ đội ngũ các luật sư giỏi

III. Hệ thống pháp luật Nhật Bản và dòng họ pháp luật Common Law.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Common Law đến pháp luật Nhật Bản đó chính là sự kiện Nhật đầu hàng đồng minh trong Thế chiến II trước phe Đồng minh, chính sự tồn tại của Mỹ ở Nhật trong vòng 7 năm là điều kiện thuận lợi cho dòng họ pháp luật Common Law ảnh hưởng đến quốc gia này Một trong những đóng góp của pháp luật Mỹ đó chính là các chế định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công dân, pháp luật về

tố tụng và tổ chức của hệ thống Tòa án

Chế định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công dân được quy định trong Hiến pháp Nhật Bản 1946 và Bộ luật dân sự 1947 Hiến pháp 1946 của Nhật Bản do người Mỹ thảo ra nên ảnh hưởng sâu sắc của hệ thống pháp luật

1 Xem: “Overview of Legal Systems in the Asia-Pacific Region”, Japan Section.

Mỹ Theo Hiến pháp 1946 thì các chế định về quyền và nghĩa vụ của công dân

là những quy định pháp luật mang tính hiến định không thể xâm phạm

Sự tác động của dòng họ pháp luật Common Law thể hiện qua các khía cạnh như thủ tục tố tụng của tòa án, cách thức tổ chức hệ thống hiện nay, và xu hướng đào tạo Luật hiện nay của Nhật Bản

1. Hệ thống Tòa án.

Tác động của dòng họ pháp luật Common Law thể hiện qua chế định về tổ chức Tòa án Bản Hiến pháp 1946, đạo luật về Tòa án và đạo luật về Viện công

tố 1947 đều chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Mỹ Thể hiện qua một số quy định như quyền kiểm tra tính hợp hiến của các căn bản pháp luật thuộc về Tòa án Tối cao, ngành Tòa án được tổ chức theo một nghạch nhất định Nhật Bản không tổ chức hệ thống Tòa án theo đơn vị hành chính lãnh thổ mà theo ba cấp xét xử, một bản án có thể kháng án hai lần bao gồm các cấp sơ thẩm, phúc thẩm và thượng thẩm

2. Thủ tục tố tụng.

Sự tác động của dòng họ pháp luật Common Law đến pháp luật Nhật Bản thể hiện rõ trong các quy định pháp luật về tố tụng Ngoài trừ chế độ Bồi thẩm

mà Nhật Bản không tiếp thu của Mỹ thì hầu như Bộ luật tố tụng Hình sự 1948 được xây dựng trên khuôn mẫu pháp luật Mỹ Trong quá trình tố tụng, nguyên tắc tranh tụng được đề cao, thẩm phán chỉ đóng vai trò trọng tài, vai trò chính trong quá trình tranh tụng được trao cho bên buộc tội và bên bào chữa Bên cạnh

Bộ luật tố tụng Hình sự Nhật Bản còn ban hành đọa luật về Viện kiểm sát (Viện công tố) năm 1947, đạo luật về luật sư 1949 Tất cả những đạo luật này hiện nay

vẫn còn hiệu lực mặc dù đã có sửa đổi, bổ sung

3. Đào tạo luật.

Trong những năm gần đây, Nhật Bản đang lặng lẽ tiến hành cuộc cải cách chương trình đào tạo luật theo mô hình Mỹ.1 Các khoa luật có xu hướng đào tạo

ra luật sư cho các cơ sở kinh doanh, cho Chính phủ và cho mục đích hành nghề luật riêng rẻ

Đặc điểm của dòng họ Common Law thể hiện qua chế định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công dân, pháp luật về tố tụng và tổ chức của hệ thống Tòa án của Nhật Bản tuy nhiên do thời gian du nhập vào Nhật Bản khá muộn, và tác động một cách chưa thật liên tục nên chưa thể làm cho hệ thống pháp luật Nhật Bản mang đậm bản chất của mình

IV. Hệ thống pháp luật Nhật Bản và yếu tố của pháp luật truyền thống.

Mặc dù chịu ảnh hưởng của cả hai dòng họ pháp luật Civil và Common Law nhưng Nhật Bản vẫn giữ lại những yếu tộ đạm chất dân tộc của mình liên quan đến những vấn đề như hôn nhân gia đình, thừa kế, trong phương thức giải quyết tranh chấp về sử dụng nguồn luật

Về cách thức giải quyết tranh chấp thì mặc dù tính dân chủ cao nhưng người Nhật vẫn không thích tham gia vào các cơ quan công quyền và có xu hướng giap phó công việc cho một nhóm người trong xã hội Đồng thời với xu hướng “ngại” kiện tụng nên việc giải quyết tranh chấp không qua tòa án ở Nhật Bản rất phổ biến

Về nguồn luật thì cũng như hầu hết các nước Châu âu khác, Luật thành văn là nguồn luật quan trọng nhất Tuy nhiên khi giải quyết thực tế thì có một số trương hợp Thẩm phán sử dụng tập quán pháp thay vì sử dụng luật thực định để đạt được hiệu quả Ví dụ theo Điều 1 Luật Thương mại của Nhật Bản, trong lĩnh vực thương mại, tập quán thương mại sẽ được ưu tiên sử dụng trước Chỉ khi không có tập quán thương mại thì mới áp dụng các quy định của Bộ luật thương mại Hay tập quán kết hôn làm giảm hiệu lực của luật hôn nhân.2

1 Xem: TS Nguyễn Thị Ánh Vân, “ Xu hướng mới trong đào tạo luật ở Nhật Bản và vài gợi mở cho đòa tạo luật ở Việt Nam”, Tạp chí nhà nước và pháp luật, số 7/2009

2 Xem: Yosiyuki Noda, “Introduction to Japanese Law” (1992), University of Tokyo Press.

V. Kết luân.

Từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, ảnh hưởng của hệ thống pháp luật của Mỹ đối với hệ thống pháp luật của Nhật Bản có những lúc ở vào thế cạnh tranh với sự ảnh hưởng đó của Pháp và Đức trong quá khứ, tạo nên sự hoàn thiện trong hệ thống pháp luật Nhật Bản ngày nay Vì vậy, ngày nay khó có thể xác định một cách chính xác liệu cội nguồn hệ thống pháp luật Nhật Bản đến từ đâu, từ dòng họ Civil Law hay dòng họ Common Law Vì thế nên sẽ không phải

là vô căn cứ nếu cho rằng hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật: Common Law và Civil Law

Tài liệu tham khảo.

1. TS Nguyễn Quốc Hoàn, Giáo trình Luật so sánh, Trường Đại học Luật

Hà nội, Nhà xuất bản công an nhân dân Năm 2012

2. Một số nguồn trên Internet