-Nắm được giá trị tư tưởng, nghệ thuật của những câu ca dao, dân ca về tình cảm gia đình.. - Nội dung, ý nghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của hai bài ca dao, dân ca số 1 và
Trang 1Ngày : 20/ 9/ 2019.
CHỦ ĐỀ: CA DAO VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH VÀ TÌNH YÊU QUÊ
HƯƠNG ĐẤT NƯỚC.
Tiết 9: NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH.
I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT:
1 Kiến thức: - Hiểu được khái niệm dân ca, ca dao.
-Nắm được giá trị tư tưởng, nghệ thuật của những câu ca dao, dân ca về tình cảm gia đình
- Nội dung, ý nghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của hai bài ca dao, dân ca (số 1 và số 4) về tình cảm gia đình
- Liên hệ vấn đề môi trường qua việc sưu tầm các câu ca dao
2 Kĩ năng :
- Đọc – hiểu và phân tích ca dao, dân ca trữ tình
- Phát hiện và phân tích những hình ảnh so sánh, ẩn dụ, mô típ quen thuộc trong các bài ca dao, dân ca trữ tình
3 Thái độ:
- Giáo dục hs lòng yêu thương, kính trọng những người thân trong gia đình
4.Năng lực: Năng lực nhận biết, năng lực cảm thụ, năng lực phân tích.
II CHUẨN BỊ:
1.Giáo viên: Bảng phụ, sưu tầm những bài ca dao có cùng chủ đề.
2.Học sinh: Phiếu học tập
III CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY- HỌC:
1 Ổn định lớp: - Ổn định trật tự Kiểm tra sĩ số.
Trang 22 Kiểm tra bài cũ: Bài học rút ra từ văn bản" Cuộc chia tay của những con búp
bê" là gì? -> Yêu cầu : Hs dựa vào ghi nhớ sgk trang 27 để trả lời.
3 Đặt vấn đề: Trong cuộc đời mỗi con người chúng ta, ai cũng được nghe tiếng
ru của bà, của mẹ Khúc tâm tình đó thấm sâu vào tiềm thức mỗi người mà năm tháng không thể phai mờ Đó chính là những làn điệu dân ca Việt Nam được lưu truyền trong dân gian mà nhiều hơn cả là tình cảm gia đình, con người Để hiểu rõ
về ca dao dân ca và những câu hát về tình cảm gia đình, chúng ta cùng tìm hiểu bài học hôm nay
? Ca dao dân ca là gì?
GV: Là khái niệm chủ đạo trong các thể loại
trữ tình dân gian, kết hợp lời và nhạc diễn tả
đời sống nội tâm của con người.
? Phân biệt ca dao và dân ca?
-( Ca dao lời thơ của dân ca và những bài
thơ dân gian mang phong cách nghệ thuật
chung với bài thơ dân ca
- Dân ca là những sáng tác kết hợp lời và
nhạc tức là những câu hát dân gian trong
diễn xướng)
HS đọc các chú thích trong SGK
-GV hướng dẫn đọc: giọng nhẹ nhàng, tình
cảm, chú ý dấu câu, ngữ điệu.
HS đọc bài -> nhận xét -> GV nhận xét, bổ
I Đọc - Tìm hiểu chú
thích:-1 Khái niệm ca dao dân ca:
-> Ca dao - dân ca: Là thể loại trữ tình dân gian, kết hợp lời và nhạc, diễn tả đời sống nội tâm của con người
+ Dân ca: Là những s/tác kết hợp lời và nhạc
+ Ca dao: Là lời thơ của dân ca
=> Tình cảm gia đình là một trong những chủ đề góp phần thể hiện đời sống tâm hồn, tình cảm của người Việt Nam
2 Từ khó:
II Đọc- Tìm hiểu văn bản:
1 Đọc:
2 Tìm hiểu chung:
3 Tìm hiểu chi tiết:
a Bài 1:
Trang 3-HS đọc bài ca dao số 1, GV ghi bảng phụ
? Lời trong bài ca dao là lời của ai nói với ai?
Nói về điều gì?
? Bài ca dao được làm theo thể thơ nào? Em
có nhận xét gì về âm điệu của bài?
-Làm theo thể thơ lục bát :câu trên 6
tiếng câu dưới 8 tiếng.
Tiếng 6 câu 1 vần tiếng 6 câu 2
Tiếng 8 câu 2 vần tiếng 6 câu 1
HS đọc hai câu đầu bài ca dao
? Hai câu ca dao đã sử dụng biện pháp tu từ
gì ?
(So sánh: Công cha - núi ngất trời
Nghĩa mẹ - nước ngoài biển Đông
? Em hiểu thế nào là công cha, nghĩa mẹ?
-> Là công sinh thành và giáo dưỡng.
? Phân tích tác dụng ?
-GV gọi HS theo dõi hai câu tiếp theo
? Lấy hình ảnh núi, nước để so sánh công
cha, nghĩa mẹ có tác dụng gì?
(Là hình ảnh tự nhiên vũ trụ rộng lơn, vĩnh
hằng -> công lao vô cùng to lớn của cha mẹ)
-> Lời của mẹ nói với con bằng lời
ru, là tình cảm của cha mẹ đối con cái nhắc nhở công ơn sinh thành dưỡng dục
-> (Thể lục bát, âm điệu tâm tình nhẹ nhàng, thành kính , sâu sắc)
- “Công cha như núi ngất trời Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông”
-> so sánh
=> Lấy cái to lớn, mênh mông, vĩnh hằng của thiên nhiên để so sánh với công ssinh thành của cha mẹ
- “Núi cao biển rộng” -> ẩn dụ
- “Mênh mông” -> từ láy-> gợi hình ảnh rộng lớn, không thể nào
đo được, cũng giống như công cha, nghĩa mẹ đối với con cái
- “Cù lao chín chữ” -> chữ Hán->
Cụ thể hóa về công cha, nghĩa mẹ,
Trang 4?Từ nào trong câu ca dao nói lên lời khuyên
tha thiết của mẹ? ?Em có nhận xét gì về âm
điệu của bài ca dao?
? Qua lời ca dao, cha mẹ muốn nhắn nhủ các
con điều gì?
(Ghi tạc công ơn trời biển của cha mẹ mà
đền đáp, làm tròn bổn phận của mình)
? Tìm đọc bài ca dao có nội dung tương tự?
+ Công cha như núi Thái Sơn… con.
+ Công cha nặng lắm ai ơi cưu mang
+ Lên non mới biết non cao mẹ thầy,
HS đọc bài ca dao số 4
? Lời trong bài ca dao là lời của ai nói với ai?
? Có người cho rằng “ người xa” là người ở
xa, ý kiến của em như thế nào?
(Không đúng, người xa -> người ngoài)
? Từ ngữ nào biểu thị mối quan hệ anh em
trong bài? (Cùng chung, cùng thân)
? Bài ca dao sử dụng biện pháp nghệ thuật gì?
Đọc hai câu tiếp
tình cảm biết ơn của con cái->âm điệu tôn kính, ngắn nhủ tâm tình
=> Nhắc nhở mọi người hãy biết
ơn đền đáp công lao cha mẹ
b Bài 4:
> Lời của anh em nói với nhau -lời của cha mẹ nói với con, cũng
có thể là lời của ông bà nói với con cháu về tình cảm anh em
-> “Cùng chung, cùng thân” -> quan hệ anh em gắn bó
-> Điệp từ cách quãng
-> “Yêu nhau như vầy” -> So sánh
Trang 5? Nhận xét nghệ thuật sử dụng trong hai câu?
(Tác giả so sánh tay chân với tình cảm anh
em)
? Tại sao lại so sánh như vậy ?
- (Đó là những bộ phận trong cơ thể
không thể tách rời nhau -> anh em yêu
thương gắn bó)
? Qua bài ca dao chúng ta phải ghi nhớ điều
gì?
GV giảng: Tình anh em yêu thương hoà
thuận là nét đẹp của truyền thống đạo lí d/tộc
ta Nhưng trong cổ tích lại có chuyện ko hay
về tình anh em như chuyện “Cây khế”
? Em nghĩ gì về điều này?
=> Mượn chuyện tham lam của người
anh để cảnh báo: Nếu đặt vật chất lên trên
tình anh em, sẽ bị trừng phạt.
- Đó là một cách để nhân dân k/định sự cao
quý của tình anh em
? Sau khi học xong 2 bài ca dao em thấy có
điểm gì chung về nghệ thuật?
( Thể lục bát trữ tình, âm điệu tâm tình
- Sử dụng các hình ảnh quen thuộc
- Là lời độc thoại có kết cấu một vế)
? Nội dung diễn tả của 2 bài ca dao
=> Anh em trong một nhà phải sống hoà thuận, yêu thương gắn
bó để cha mẹ vui lòng
III.Tổng kết:
1 Nghệ thuật: Thể thơ lục bát,
âm điệu tâm tình, ngôn ngữ mộc mạc giản dị, hình ảnh so sánh quen thuộc, gần gũi
2 Nội dung:
=> Ghi nhớ ( SGK)
IV.Luyện tập:
- Đêm đêm thắp ngọn đèn trời Cầu cho cha mẹ sống đời với con
Trang 6( Tình cảm gia đình) - HS đọc ghi nhớ
- Giáo viên hướng dẫn hs làm
?Tìm đọc các câu ca dao khác nói về tình cảm
gia đình?
? Ca dao về t/cảm gđ thường được dùng để
hát ru Thử hát ru 1 lời ca mà em thích?
- Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau
5 Củng cố: So sánh thơ trữ tình dân gian với thơ trữ tình?
-> Giống: đều là thơ trữ tình, sử dụng các biện pháp nghệ thuật
- Khác: Thơ trữ tình dân gian thường rất ngắn; thể thơ: lục bát hoặc lục bát biến thể
Dùng hình thức lời ru, câu hát ru, lối ví von.
6 Hướng dẫn học bài: - Nắm khái niệm ca dao, dân ca.
- Học thuộc lòng hai bài ca dao, hoàn thành phần luyện tập
- Soạn “Những câu hát về tình yêu quê hương…”
Ngày soạn: 23/ 9/ 2019.
CHỦ ĐỀ: CA DAO VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH VÀ TÌNH YÊU QUÊ
HƯƠNG ĐẤT NƯỚC.
Tiết 10: NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG ĐẤT NƯỚC CON NGƯỜI.
Trang 7I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT:
1 Kiến thức:
- Nội dung, ý nghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của hai bài ca dao, dân ca (số 1 và số 4)về tình yêu quê hương, đất nước, con người
- Liên hệ vấn đề môi trường
2 Kĩ năng :
- Đọc – hiểu và phân tích ca dao, dân ca trữ tình
- Phát hiện và phân tích những hình ảnh so sánh, ẩn dụ, mô típ quen thuộc trong các bài ca dao trữ tình về tình yêu quê hương, đất nước, con người
3 Thái độ :
- Nắm được giá trị tư tưởng, nghệ thuật của những câu ca dao, dân ca về tình yêu quê hương, đất nước, con người
4.Năng lực: Năng lực nhận biết,năng lực phân tích, năng lực cảm thụ
II CHUẨN BỊ:
1 Giáo viên: Sưu tầm một số bài ca dao có cùng chủ đề Bảng phụ Tranh ảnh về
các vùng miền
2 Học sinh: Phiếu học tập, chuẩn bị bài 1 và bài 4.
III CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
1 Ổn định lớp: Ổn định trật tự Kiểm tra sĩ số.
2 Kiểm tra bài cũ: ? Ca dao dân ca là gì? Phân biệt ca dao và dân ca?
?Đọc thuộc lòng bài ca dao1 và 4; Nêu giá trị nghệ thuật và nội dung từng bài?
3 Đặt vấn đề: Cùng với tình cảm gia đình thì tình yêu quê hương, đất nước, con
người cũng là chủ đề lớn của ca dao, dân ca, xuyên thấm trong nhiều câu hát Đằng sau những câu hát đối đáp, những lời mời, lời nhắn gửi và những bức tranh phong
Trang 8cảnh của các vùng miền, luôn là tình yêu chân chất, niềm tự hào sâu sắc, tinh tế đối với quê hương, đất nước, con người
4 Hoạt động dạy học:
Hoạt động của Gv - Hs Nội dung chính
GV hướng dẫn đọc: Giọng mượt mà, tình cảm.
GV đọc mẫu một bài, HS đọc, nhận xét, GV
sửa chữa.- HS đọc chú thích SGK.
HS đọc bài ca dao số 1
? Nhận xét bài 1, em đồng ý với những ý kiến
nào trong các ý kiến sau: (bảng phụ)
a Bài ca là lời của một người và có một phần
b Bài ca có hai phần: phần đầu là câu hỏi
của chàng trai, phần sau là lời đáp của cô gái.
c Hình thức đối đáp này có rất nhiều trong ca
dao dân ca.
d Hình thức đối đáp này không phổ biến
trong ca dao dân ca.
? Những địa danh nào được nhắc tới trong lời
đối đáp ?
=> Các địa danh : Năm cửa ô Hà Nội, sông
Lục Đầu, sông Thương, núi Tản Viên, Đền
Sòng Thanh Hoá, Lạng Sơn.
? Các địa danh đó có điểm riêng và chung nào?
=> Điểm riêng: Gắn với mỗi địa phương.
Điểm chung: Đều là những nơi nổi tiếng về
l/sử, v/hoá của nước ta.
I Đọc- Tìm hiÓu chó thÝch :
1 Đọc:
2 Chú thích:
II Đọc-Tìm hiểu văn bản
1 Tìm hiểu chung:
2 Tìm hiểu chi tiết:
Bài 1:
-> Bài ca có hai phần: phần đầu
là câu hỏi của chàng trai, phần sau là lời đáp của cô gái
- Hình thức đối đáp này có rất nhiều trong ca dao dân ca
Trang 9? Trong bài vì sao chàng trai cô gái lại dùng
những địa danh (với những đặc điểm của từng
địa danh) như vậy để hỏi đáp?
? Qua lời hỏi đáp em thấy chàng trai, cô gái là
những người như thế nào?
(Am hiểu lịch sử dân tộc thể hiện sự lịch sự ,
tế nhị và bày tỏ tình cảm với nhau)
? Chứng tỏ họ có tình cảm gì đối với quê
hương?
? Em còn biết bài ca nào khác có hình thức đối
đáp? -> Bây giờ mận mới hỏi đào
Vườn hồng có lối ai vào hay chưa
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào
-> Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng
Tre non đủ lá, đan sàng nên chăng
- Chàng hỏi thì thiếp xin vâng
Tre non đủ lá, nên chăng hỡi chàng?
HS đọc bài ca dao số 4
? Em nhận xét gì về từ ngữ ở hai dòng thơ đầu?
(Câu thơ dài gợi sự tolớn, rộng rãi, mênh
mông Các điệp từ - ngữ, đảo ngữ, đối xứng)
? Tác dụng của những biện pháp nghệ thuật
này?
GV đọc hai câu cuối
-> Đây là hình thức trai gái thử tài - đo độ hiểu biết kiến thức địa
lí, lịch sử Câu hỏi và lời đáp hướng về địa danh ở Bắc Bộ Đó
là những vùng có dấu vết lịch sử, văn hoá rất nổi bật
-> thể hiện niềm tự hào, sự hiểu biết và tình yêu quê hương đất nước của họ
Bài 4:
a 2 câu đầu:
-> Câu thơ dài gợi sự to lớn, rộng rãi của cánh đồng
- Đứng bên ni đồng - đứng bên
tê đồng -> điệp ngữ đối xứng
- Mênh mông bát ngát - Bát ngát mênh mông -> đảo ngữ, từ láy
=> Gợi một ko gian rộng lớn, trù
Trang 10? Phân tích hình ảnh cô gái ở hai câu này?
? Tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật gì khi
miêu tả? (So sánh: thân em - chẽn lúa đòng
đòng)
? Tại sao tác giả so sánh như vậy, giữa thân
hình người con gái và chẽn lúa đòng đòng có
điểm gì tương đồng?
(Sự tương đồng ở nét trẻ trung, phơi phới và
sức sống đang xuân)
? Theo em bài ca là lời của ai? Người ấy muốn
biểu hiện tình cảm gì?
- HS thảo luận nhóm
- GV chốt: Có thể có cách hiểu khác, cho rằng
đây là lời của cô gái Trước cánh đồng rộng
mênh mông, cô gái nghĩ về thân phận mình.
Nỗi lo âu thể hiện rõ ở từ "phất phơ" và sự đối
lập: Nắng sớm thì đẹp nhưng cánh đồng thì
rộng mà chẽn lúa thì nhỏ nhoi, vô định giữa
một biển lúa không bờ Chẽn lúa phất phơ
trong cách đồng quá rộng cũng như dải lụa
đào phất phơ giữa chợ, không biết số phận
mình sẽ được an bài như thế nào?
=> Tác phẩm nghệ thuật ngoài ý nghĩa khách
quan, bao giờ cũng được cảm nhận chủ quan
bởi người tiếp nhận, miễn là giải thích có lí sự
cảm nhận đó Tuy nhiên bài ca dao này nên
hiểu theo ý trước đó là lời của chàng trai
? T/cảm chung t/ hiện trong 2 bài ca là gì ?
phú, đầy sức sống của cánh đồng
b 2 câu cuối:
-> Thân em như chẽn lúa đòng đòng -> so sánh
-> Hình ảnh cô gái trẻ trung, phơi phới, tràn đầy sức sống
=> Sự hài hòa giữa con người và cảnh vật một cách tuyệt đẹp, cánh đồng trù phú mênh mông, lòng người phơi phới rạo rực -> Đây là lời của chàng trai thấy cánh đồng mênh mông bát ngát
và cô gái mảnh mai, trẻ trung , đầy sức sống -> chàng trai ngợi
ca vẻ đẹp của quê hương đất nước và cô gái => bày tỏ tình cảm
Trang 11=> Xuyên suốt trong 2 bài ca dao là những
tâm tư t/cảm sâu kín được gửi gắm vào tình
yêu quê hương, đất nước, con người.
- Tự hào về quê hương, đất nước, tình yêu chân
chất, tinh tế của con người Việt Nam.
? Giá trị đặc sắc về nghệ thuật của hai bài ca
dao?
? Em có nhận xét gì về thể thơ trong hai bài ca
trên?
HS đọc ghi nhớ SGK.
Hướng dẫn luyện tập
? Đọc các câu ca dao khác nói về tình yêu quê
hương đất nước con người và bắt đầu bằng hai
tiếng “Thân em” ?
- Thân em như hạt mưa sa,
Hạt vào đài các, hạt ra ngoài đồng.
- Thân em như như giếng giữa đàng,
Người thanh rửa mặt, người phàm rửa chân.
III Tổng kết:
1 Nội dung: Bồi đắp thêm tình
cảm cao đẹp của con người Việt Nam đối với quê hương đất nước
2 Nghệ thuật:
- Sử dụng kết cấu lời hỏi đáp, nhắn gửi gợi nhiều hơn tả
- Giọng điệu tha thiết, tự hào, sử dụng thể thơ lục bát và lục bát biến thể
=> Ghi nhớ (SGK) 40)
IV Luyện tập:
Hs sưu tầm và trình bày:
- Thân em như củ ấu gai, Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen.
- Thân em như tấm lụa đào, Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.
5 Củng cố: Nội dung và nghệ thuật cơ bản của hai bài ca dao?
6 Hướng dẫn học bài: - Học thuộc các bài ca dao Nắm nghệ thuật, nội dung.
Trang 12- Sưu tầm thêm các bài ca dao nói về tình yêu quê hương, đất nước
- Chuẩn bị: “ Từ láy”, trả lời các câu hỏi SGK, xem trước các bài tập./