chuyen de sinh

Hệ nội tiết động vật bậc cao gồm có : Tuyến yên, tuyến giáp , tuyến cận giáp , tuyến tuỵ , tuýen trên thận , tuyến sinh dục buồng trứng , tinh hoàn b.Hooc môn: -Hoocmôn là các chất tru

NHiÖt liÖt chµo mõng

1 Giới thiệu : a.Hệ thống nội tiết : Cơ thể các loài đa bào càng lớn , khoảng cách giữa các nhóm tế bào ,mô ,cơ quan càng tăng thì sự liên hệ giữa chúng càng trở nên khó khăn Để đảm bảo hằng tín nội mô và tinh thống nhất của cô thể , bên cạnh hệ thần kinh còn có một hệ thông tinvà phối hợp bằng đường hoá học qua nước ngoại bào và máu gọi là Hệ

nội tiết

Hệ nội tiết động vật bậc cao gồm có : Tuyến yên, tuyến giáp , tuyến cận giáp ,

tuyến tuỵ , tuýen trên thận , tuyến sinh dục (buồng trứng , tinh hoàn )

b.Hooc môn:

-Hoocmôn là các chất truyền tin được tạo ra từ các tuyến nội tiết giải phóng trực

tiêp vào trong dòng máu

- Tính đặc hiệu của hoocmôn : Mặc dù hoocmôn theo máu đi hắp cơ thể nhưng mỗi loại hoocmôn chỉ tác động đến các tế bào nhất định thuộc các cơ quan xác

định gọi là tế bào đích -Gọi là tế bào đích là tế bào mang các thụ thể phù hợp với cấu trúc của hoocmôn nên có thể tiếp nhận hoocmôn đó để tạo thành phức hệ Hoocmôn - thụ thể Khi phức hệ này hình thành sẻ khởi đầu cho một loạt những biến đổi tiếp theo làm

thay đổi quá trình sinh lí của tế bào.

- Thụ thể là các prôtêin hoặc glycopôtêin( được coi như những ổ khoá )chỉ tiếp nhận các hoocmôn ( được coi là chìa khoá )có cấu trúc thích hợp Thụ thể có thể nằm trên màng tế bào hoặc nằm sâu trong tế bào thích ứng với yiệc tiếp nhận 2 loại hoocmôn khác

nhau + Đối với loại hoocmôn có bản chất amin,peptitd hay prôtêin hoặc glycopôtêin ( đó là các hoocmôn của các tuyến yên ,tuyến giáp ,tuyến cận giáp ,tuyến ức ,tuyến tuỵ,phần vỏ tuyến trên thận

)=>tác động đến cơ quan đích có thụ thể nằm trên màng tế bào + Đối với loại hoocmôn có bản chất là các steroid có khả năng khuyếch tán qua màmg ( đó là các hoocmôn sinh dục và vỏ tuyến trên thận ) sẻ khết hợp với thụ thể nằm sâu trong tế bào của các cơ quan đích tạo thành phức hệ hoocmôn -thụ thể và tác động đến một đoạn gen tương ứng trên chuỗi ADN gây hoạt hoá gen đó Kết thúc là thúc đẩy quá trình sản xuất các enzim làm thay

đổi quá trình chuyển hoá trong các tế bào này

2.C¸c tuyÕn néi tiÕt chÝnh trong c¬ thÓ

Tuyến yên : là một tuyến quan trọng giử vai trò chỉ đạo hoạt động của hầu hết các tuyến nội tiết khác nhờ các hoocmôn do tuyến yên tiết ra ,đồng thời tuyến yên còn tiết ra hoocmôn có ảnh hư ởng trực tiếp lên sự co thắt cơ tử cung , lên sự điều hoà hoạt

động bài tiết nước của thận Hoocmôn tang trưởng (GH)tác

dụng trực tiếp lên sự phát triển của sụn, xương và cơ bắp ,đặc biệt là ở tuổi vị thành niên , hoặc tác dụng thông qua gan để tạo

ra somatomedin có tác dụng kéo dài gấp 60 lần so với GH

Tuy nhiên hoạt động tiết của các tế bào tuyến thuộc thuỳ trước

tuyến yên lại chịu sự điều khiển của các nơron thuộc vùng dưới

đồi Thuỳ sau tuyến yên là thuỳ thần kinh Các hoocmôn thuỳ sau là do chính các nơron từ vùng dưới đồi tiết ra bao gồm

hoocmôn chống đái tháo đa niệu và ôxtôxin

Như vậy thần kinh có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp lên sự tiết các hoocmôn

Tuyến giáp

• Nằm ở cổ gồm 2 thuỳ nối với nhau nhờ 1 eo

hẹp nằm ngay trước

khí quản ,dưới thanh quản

• Tuyến gồm nhiều tế bào

biểu mô hình khối tập hợp

thành những túi rỗng

• Hoocmôn tuyến giáp => tăng

• cường trao đổi chất nói chung

Tuyến tụy :

• Gồm 2 loại mô tiết nằm xen kẽ với

nhau.Các nang tuyến gồm mô ngoại tiết

chế tạo và tiết vào ruột dịch tuỵ và các

men tiêu hoá Giữa các nang tuyến có

khoảng 1 triệu đơn vị nội tiết gọi là đảo

Langerhan.

• Đảo Langerhan chứa 2 loại tế bào phân

biệt với nhau.Trên lát cắt mô học:

• Các tế bào bêta tiết insulin ->kích thích

quá trình hấp thụ glucozơ vào gan và các

tế bào cơ, tạo glycogen

• Các tế bào anpha tiết glucagon -> làm tăng

đường máu , tăng phân huỷ glycogen

và sợi trục và được chi phối

bởi các sợi trước hạch Khi bị kích thích các tế bào tuyến tiết ra

adrênalin và noradrenalincó tác dụng giống với thần kinh giao cảm ,nhưng hiệu quả tác dụng kéo dài hơn khoảng 10 lần vì chúng bị

phân huỷ chậm hơn chất truyền tin thần kinh (chất môi giới thần

klnh ) Tác dụng của hoocmôn tuỷ tuyến trên thận là làm tăng nhịp tim ,tăng lực co tim ,tăng nhip thở ,tăng huyết áp,tăng đường huyết

b vỏ tuyến trên thận :tiết nhiều hoocmôn quan trọng Sự rối loạn trong hoạt động của tuyến này dẫn tới tình trạng bệnh lý có thể dẫn tới tử vong

Về mặt cấu tạo mô học có thể phân vỏ tuyến trên thận thành 3

lớp ,mỗi lớp tiết ra một nhóm hoocmôn có tác dụng riêng :

-Lớp ngoài tiết hoocmôn điều hoà muối khoáng (các chất điện giải) trong đó quan trọng nhất là aldosteron ,có tác dụng giữ ion Na+ và thải K+ ,giúp

điều hoà huyết áp

-Lớp giữa tiết các hoocmôn điều hoà lượng đường huyết ,trong đó có

cortizôn là hoocmôn có tác dụng chủ yếu đến chuyển hoá glucozơ ,ngoài

ra còn có ảnh hưởng đến sự chuyển hoá prôtêin và lipit Khi cơ thể cần dưới tác dụng của cortizôn glucozơ có thể được tổng hợp từ axit amin và axit béo do sự phân giải của prôtêin và lipit

-Lớp trong : tiết ra các hoocmôn điều hoà nam tính trong đó chủ yếu là

androgen ,ngoài ra còn có một lượng không đáng kể ostogen Androgen

có tác dụng lên sự phát triển các đặc tính nam Trong quá trình phát

triển phôi sự phân hoá giới tính nam chủ yếu là do tác dụng của

androgen Tuyến trên thận ở nữ cũng tiết loại hoocmôn này ,nếu tiết

nhiều trong thời kì thai nhi có thể phát triển tính nam (thể hiện ở cơ quan sinh sản về bề ngoài giống nam giới ).

TUYếN SINH DụC

• 1.Nam giới

• Ta đã biết rằng cặp NST gới tính được hình thành trong quá

trình thụ tinh tạo thành hợp tữ sẻ qui định giớ tính của đứa trẻ Tuy nhiên ,sự phát triển về hình thái cấu tạo đó không chỉ do NST quyết định mà còn tuỳ thuộc vào tác động của các

hoocmôn sinh dục

• Vào tuần thứ 8 và thứ 9 tinh hoàn đã hình thành ở phôi nam bắt

đầu tiết testosteron cùng với hoocmôn sinh dục do vỏ trên thận tiết ra (androgen)sẻ góp phần vào sự phân hoá gới tính nam ngày càng rõ ràng Tinh hoàn tiết một lượng đáng kể

testosterontong 3 tháng đầu trong quá trình phát triển của phôi

và sẽ ngừng hoạt động vào tuần thứ 12 Tinh hoàn lại hoạt động trở lại trong một ít tháng đầu sau khi sinh Sau đó chuyển sang

“trạng thái ngủ” cho tới tuổi dậy thì mới”thức dậy“ dươí ảnh hưởng của các hoocmôn vùng dưới đồi và tuyến yên

• Trong tinh hoàn nằm xen kẽ giữa các ống sinh tinh có các tế bào kẽ chế tạo và tiết ra các hoocmôn sinh dục nam (androgen ;

• testo steron )

• ở nữ :

• Trong buồng trứng các hoocmôn sinh dục nữ được tiết

ra từ các tế bào lót khoang bao noãn và từ thể vàng

do các tế bào đó tạo thành sau khi trứng rụng Có 2 loại hoocmôn chủ yếu

• ơstrogen ->kích thích phát triển các đặc điểm giới tính nữ , phục hồi lại niêm mạc tử cung an thai

• Progesteron -> kích thích sự phát triển của niêm mạc

tử cung chuẩn bị cho sự làm tổ của trứng

• Nhau thai tiết ra : kích dục tố nhau thai ( HCG)=> duy trì sự tồn tại của thể vàng ,an thai

• Cơ chế tác dụng của hoomôn :

• Hiện nay người ta đã phát hiện ra 2 cơ chế quan trọng

về tác dụng của hoocmôn :

• 1.Cơ chế chất truyền tin thứ hai hay AMP vòng ; màng tế boà của cơ quan đích chứa chất thụ quan prôtêinnó

nằm lộ trên bề nặt tế bào và có thể kết hợp với một

hoocmôn đặc hiệu Hoocmôn này hoạt động như là chất truyền tin thứ nhất ;Phức hợp hoocmôn thụ quan sau khi

đã hoàn thành sẽ hoạt hoá một enzym

adenylxyclazcũng nằm ở trên màng tế bào Enzym này biến ATP thành 1 chất có liên quan với nó là AMP

vòng Chất này không được sử dụng như một nguồn

năng lượng mà là chất truyền tin nội bào hay là chất

truyền tin thứ hai nằm trong tế bào đích Nó kết hợp với các enzym đặc hiệu để hoặc là ức chế các phản ứng

enzym hoặc là tạo điều kiện cho các phản ứng mới

• 2.Hoạt hoá gen : Các hoocmôn khác bao gồm các steroit tác dụng lên tế bào đích bằng cách : các phân tử hoocmôn đi qua màng tế bào và kết hợp với các phân tử prôtêin thụ quan đặc hiệu nằm trong bào tương của tế bào Phức

hợp hoocmôn -prôtêin thụ quan sau khi hình thành sẽ đi vào nhân tế bào và tác dụng trực

tế bào đích sẽ sản sinh ra 1 prôtêin đặc hiệu

và do đó tạo ra những phản ứng phù hợp với tác dụng của hoocmôn ban đầu

• Môt số bệnh liên quan đến hoạt động nội tiết

1.Cả 2 bệnh bướu cổ và bướu cổ lồi mắt đều do sự tăng cư ờng hoạt động của tuyến giáp

• Nhưng bệnh bướu cổ là do thiếu iốt trong khẩu phần ăn hàng ngày nên tuyến không tiết ra tiroxin, vùng dưới đồi

và tuyến yên nhận được thông báo ngược về nồng độ

tiroxin thấp trong máu đã tiết ra hoocmôn tăng cường hoat động của tuyến giáp Tình trạng này dẫn đến hiện tượng phì đại tuyến

• Còn bệnh bướu cổ lồi mắt còn gọi là bệnh bazơđô do

hoạt động rối loạn của tyuến (gây nên do khả năng tự miễn của cơ thể , tạo ra 1 chất giống TSH của tuyến yên làm tăng cường tiết tiroxin dẫn tới tình trạng bệnh tăng cường trao đổi chất

• Bệnh tiểu đường xảy ra khi tỉ lệ đường trong maúu liên tục vượt mức bình thường , quá ngưỡng thận nênbị lọc thai ra ngoài theo nước tiểu Dẫn tới tình trạng này có thể có 2 nguyên nhân :

• Do các tế bào beta của đảo tuỵ tiết không đủ lượng

insulin cần thiết dã hạn chế quá trình chuyển hoá

glucôzơ thành glycozen làm lượng đường huyết tăng

cao Dạng này thường xảy ra ở trẻ nhỏ(dưới 12 tuổi )

• Số người khác mắc bệnh tểu đường do các tế bào không tiếp nhận insulin, mặc dù tế bào beta của đảo tuỵ vẫn hoạt động bình thường ,làm cản trở sự hấp thụ glucôzơ

để chuyển hoá thành glycozen trong tế bào ,cũng làm lư ợng đường huyết tăng cao và bị thải ra ngoài theo nước tiểu Dạng này thường xảy ra ở người lớn tuổi (sau 40 tuổi ).

• Người bị bệnh tiểu đường thường tiểu nhiều (lượng nước tiểu thải ra hàng ngày gấp 10 lần so với người bình thư ờng )khát và uống nhiều nước ,ăn nhiều mà vẫn đói

.Bệnh nặng có thể tổn thương động mạch vành tim

(viêm tắc ), động mạch màng lưới dẫn tới mù ,ảnh hư

ởng tới chức năng thận ,không chữa trị cuối cùng có thể chết

Ứng Dụng

Vi sinh vật

Động

• Sinh vật biến đổi gen là sinh vật mà hệ gen của nó đã

• được con người làm biến đổi cho phù hợp với lợi ích của

• mình

- Người ta có thể làm biến đổi hệ gen của một sinh vật theo

3 cách sau:

+ Đưa thêm một gen lạ vào hệ gen

+ Làm biến đổi một gen có sẵn trong hệ gen

+ Loại bỏ hoặc làm bất hoạt một gen nào đó trong hệ gen

VI KHUẨN

Vi sinh vật lên men Vibrio

Vi sinh vật lên men Photobacterium

Vi khuẩn Clostridium botulinum

Sơ đồ chuyển gen bằng plasmit

E.coli được cấy gen

mó hoỏ hoocmụn Insulin ở người để chữa bệnh đỏi thỏo

đường

KTG được ứng dụng để tạo ra các chủng VSVmới cĩ khả năng

sản xuất nhiều loại sản phẩm sinh học: ( axit amin,prôtêin,

Vitamin, enzim,hooc môn, kháng sinh )

VD : Vi khuẩn Ecoli, hoặc nấm men được chuyển một số

gen như gen mã hóa ínulin ở người Chúng nhân lên,

tổng hợp nên insulin với giá thành rẻ Hoặc VK Ecoli

được chuyển gen từ xạ khuẩn để nâng cac hiệu quả sản xuất các chất kháng sinh.

Cây cà chua chuyển

+ Tăng cường chất lượng

quả và kéo dài thời gian

bảo quản sau thu hoạch

- Gen kháng bệnh virút

+ Kháng với virút CMV

+ Góp phần giảm lượng

thuốc trừ sâu sử dụng

trong quá trinh trồng

trọt Cây cà chua chuyển gen kháng virút (bên trái) trong khi

cây không được chuyển gen kháng mẫn cảm với virút CMV

- Cucumber mosaic Virus - khi trồng trọt trên đồng ruộng (bên phải)

Giống lúa được chuyển gen tổng hợp

β -carotene (giống lúa vàng) Sau quá

trinh tiêu hoá, β -carotene được

chuyển hoá thành vitamin A

Khoảng 120 triệu trẻ em trên thế

giới bị các rối loạn do thiếu vitamin

A Giống lúa vàng mang lại niềm hy

vọng trong việc bảo vệ khoảng 1 đến

2 triệu bệnh nhân bị các rối loạn do

thiếu vitamin A

Gạo binh thường

Gạo hạt vàng

C©y ng« chuyÓn gen

Kh¸ng bÖnh

Kh¸ng s©u bÖnh (Bt) Kh¸ng mät sau thu ho¹ch (CMx, serpin)

ChÝn sím

Rót ng¾n thêi gian trång trät

Kh¸ng thuèc diÖt cá

…

• C©y b«ng chuyÓn gen kh¸ng s©u Bt

• Mang gen kh¸ng s©u Bt

• Gãp phÇn h¹n chÕ sö dông thuèc trõ s©u

B«ng chuyÓn gen Bt kh¸ng s©u bÖnh (ph¶i)

vµ b«ng kh«ng chuyÓn gen mÉn c¶m víi s©u

bÖnh (tr¸i)

Phương pháp tạo động vật biến đổi gen

-Lấy trứng ra khỏi con vật nào đó -Cho thụ tinh trong

ống nghiệm.

-Tiêm gen cần

chuyển vào hợp tử và hợp tử phát triển thành phôi -Cấy phôi đã được

chuyển gen vào tử cung con vật khác để mang

thai và sinh đẻ bình thường

Sinh ra một con vật chuyển gen

Sö dông gen chØ thÞ GFP (green fluorescene protein)

ë thùc vËt

ë chuét thÝ nghiÖm

số lượng lớn và giá thành rẻ

-Chủng Ecoli được cấy gen mã hoá hoocmôn insulin ở người để chữa bệnh đái tháo đường

-Ecoli được chuyển gen từ xạ khuẩn

2.Tạo giống cây

trồng biến đổi

gen

-Đưa nhiều gen qui định nhiều đặc

đ iểm quý vào cây trồng như;năng suất hàm lượng dinh dưỡng cao , kháng sâu bệnh chống chịu tốt

-Chuyển gen qui định tổng hợp tiền vitamin A vào cây lúa

-Đưa gen từ một giống đậu vào cây lúa Tăng hàm lượng sắt trong gạo

-Đưa gen tạo chất flavônol vào cà chua để chống bệnh ung thư và bệnh tim

3.Tạo động vật

biến đổi gen

-Tạo những giống mới có năng suất cao và chất lượng cao hơn về sản phẩm

-Tạo các giống mới sản xuất ra thuốc chữa bệnh cho con người dưới dạng thực phẩm

-Gen sinh trưởng ở bò vào lợn, giúp cho hiệu quả tiêu thụ thức ăn cao hơn ,hàm lượng mỡ ít hơn

-Chuyển được gen xác định mùi sữa

ở người vào phôi của bò cái -Chuyển được gen tổng hợp hoocmon sinh trưởng ở người vào

cá trạch.

• 4 Công nghệ chuyển nhân và chuyển phôi.

• 5 Công nghệ sinh học và xử lí môi trường

• 6.Công nghệ gen

• 7 Công nghệ sinh học y-dược

-Tại sao công nghệ sinh học là hướng ưu tiên đầu tư và phát triển trên thế

giới và ở Việt Nam ?

- Vì ngành công nghệ sinh học đem lại hiệu quả kinh tế xã hội cao

BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM : Chọn câu trả lời đúng trong các câu sau:

• Câu 1 :Mục đích của kĩ thuật gen là :

• A.Gây đột biến gen

• B.Gây đột biến NST

• C Điều chỉnh ,sửa chữa gen,tạo gen lai

• D.Tạobiến dị tổ hợp

Câu 2:Trong công nghệ sinh học, đối tượng thường được dùng làm

“nhà máy”sản xuất các sản phẩm sinh học là: