CHUYÊN đề QUAN hệ QUỐC tế GIỮA HAI CUỘC CTTG 1919 1939

Đồng thời, Mỹ tổ chức một hội nghị quốc tế ở Oasinh tơn 11.1921 – 2.1922 và các nước tham dự Mỹ, Anh, Pháp, Bỉ, Hà Lan, Nhật, Trung Quốc đã ký các hiệp ước cam kết tôn trọng quyền của nư

CHUYÊN ĐỀ:

QUAN HỆ QUỐC TẾ GIỮA HAI CUỘC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI

(1919 - 1939)

I Giải thích một số thuật ngữ, khái niệm lịch sử cho học sinh

Căn cứ vào cuốn “Sổ tay kiến thức lịch sử (phần Lịch sử thế giới)” và “Từ điển tri thức lịch sử phổ thông thế kỉ XX”, giải thích một số thuật ngữ sau:

- Quan hệ quốc tế: là tổng thể những mối quan hệ về kinh tế, chính trị, tư tưởng, luật

pháp, ngoại giao, quân sự…giữa những quốc gia và hệ thống quốc gia với nhau, giữa các giai cấp chính, các lực lượng tổ chức xã hội, kinh tế và chính trị chủ yếu hoạt động trên trường quốc tế

-Trật tự thế giới: là một thiết chế chính trị - xã hội đặc biệt được thiết lập nhằm phân

chia phạm vi thế lực, khu vực ảnh hưởng cho phù hợp với thực trạng so sánh lực lượng giữa các cường quốc trên thế giới Nó thường được xuất hiện sau các cuộc chiến tranh có quy mô và tầm cỡ quốc tế

-Trật tự Vecxai – Oasinhtơn: Trật tự thế giới được thiết lập sau chiến tranh thế giới thứ

nhất khi các nước tư bản thắng trận (Anh,Pháp, Mĩ) tổ chức hội nghị Véc xai (1919-1920) và Oa-sinh-tơn (1921-1922) để phân chia quyền lợi và buộc các nước đế quốc thua trận phải chấp nhận không điều kiện và chịu nhiều thiệt thòi

- Chủ nghĩa phát xít: Là nền chuyên chính khủng bố công khai của những phần tử phản

động nhất, sô vanh nhất, đế quốc chủ nghĩa nhất của tư bản tài chính; tiêu biểu là chủ nghĩa

phát xít Đức, Italia, Nhật

II Hoàn cảnh lịch sử, nội dung Hội nghị Vec xai và nhận xét hệ thống hòa ước Véc xai (1919)

1.Hội nghị Vec xai (1919)

* Hoàn cảnh triệu tập Hội nghị

- Cuộc CTTG thứ nhất giữa hai phe Hiệp ước (Anh, Pháp, Nga) và phe Liên minh (Đức, Áo – Hung và Italia) đã kết thúc ngày 11.11.1918 Cuộc chiến tranh này đã đưa tới sự thay đổi sâu sắc trong tương quan lực lượng giữa các nước đế quốc, đồng thời cũng thay đổi căn bản nội dung, tính chất của quan hệ quốc tế.

- Hệ thống ĐQCN không còn nguyên vẹn nữa Nước Nga XHCN ra đời.

- Phong trào cách mạng thế giới có bước phát triển mới.

Trong hoàn cảnh đó, các nước đế quốc thắng trận đã tổ chức Hội nghị Vec xai Đây là cuộc đấu tra nh phân chia quyền lợi giữa các nước đế quốc; do đó, Hội nghị đã diễn ra trong không khí đấu tranh căng thẳng, gay gắt giữa các nước tư bản thắng trận.

* Diễn biến Hội nghị

- Hội nghị Vec xai họp từ ngày 18.1.1919 ở Pari với sự tham gia của 27 nước nhưng quyền quyết định do 3 vị đứng đầu của các nước Mỹ, Anh và Pháp Sự thực đây

là một cuộc họp của bọn đế quốc mang tính “ăn cướp” như Lê nin nhận định Hội nghị này còn có một mục đích khác, đó là tập hợp lực lượng để chống lại cách mạng Nga, Hung gari và nhiều nước khác.

- Trong thời gian Hội nghị đã diễn ra sự bất đồng sâu sắc giữa các đồng minh trước đây:

+ Mỹ tìm cách giành bá chủ thế giới Tổng thống Mỹ Uynxon trong “Chương trình

14 điểm” đã nêu nên quyền “lãnh tụ tinh thần” của Mỹ đối với thế giới, đòi áp dụng

nguyên tắc “mở cửa” Để ngăn chặn sự bá quyền của Anh và Pháp ở châu Âu, phái đoàn

Mỹ chủ trương duy trì một nước Đức quân phiệt mạnh Như vậy, Mỹ sẽ củng cố được

vị trí của mình ở châu Âu và điều chủ yếu là phải duy trì được nước Đức phản động để chống Liên Xô.

+ Ngược lại, Pháp lại muốn làm suy yếu nước Đức đến tối đa nhằm thiết lập quyền

bá chủ ở châu Âu Pháp đòi sáp nhập vùng than Xa rơ và các miền đất khác của Đức ở

bờ tây sông Ranh, giúp đỡ các nước Đông Nam Âu (Ba Lan, Tiệp Khắc, Rumani ) nhằm xây dựng khối liên minh chống Đức và nước Nga Xô viết.

+ Anh tìm cách làm suy yếu sức mạnh kinh tế và hải quân Đức bằng cách giành được các thuộc địa của Đức vào đế quốc Anh Anh cũng tìm cách ngăn chặn Pháp mạnh lên và muốn sử dụng Đức làm đối thủ, cản trở sự bá quyền của Pháp ở châu Âu.

- Nội dung của Hội nghị Vec xai bao gồm hàng loạt hòa ước kí với Đức và đồng minh của Đức, Nghị quyết thành lập Hội Quốc Liên

+ Hòa ước với Đức là quan trọng nhất, ký ngày 28.6.1919 tại phòng Gương trong cung điện Véc xai Pháp nhận lại An dát, Loren và vùng than Xa rơ Đức thừa nhận Ba Lan độc lập, trả lại Ba Lan vùng đất bị Phổ chiếm đóng trước đây Ba Lan có đường ra biển Ban tích.

+ Đức bị tước bỏ các thuộc địa và bồi thường 132 tỉ Mác vàng tiền chiến phí, luật nghĩa vụ quân sự bị loại bỏ, cấm Đức phát triển tàu ngầm, tàu chiến, xe tăng và không quân Vùng sông Ranh được tuyên bố là vùng phi quân sự

Với hòa ước Vec – xai, Đức mất 1/8 đất đai, gần ½ dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than, gần 1/3 sản lượng thép, 2/5 sản lượng gang, và gần 1/7 diện tích trồng trọt Toàn

bộ gánh nặng của Hòa ước Vec xai đè nặng lên vai nhân dân Đức.

+ Hòa ước với các nước bại trận trong hai năm 1919 – 1920 Trong đó, ĐQ Áo – Hung bị tách thành hai nước nhỏ là Áo và Hunggari,trên đất đai của Áo – Hung cũ, thành lập hai nước mới Tiệp Khắc và Nam Tư.

c Nhận xét:

- Những Hòa ước được ký giữa các nước tư bản thắng trận với Đức và đồng minh của Đức như Áo, Hung, Bungari, Thổ Nhĩ Kỳ, tạo thành “hệ thống Véc xai”, xác lập trật tự thế giới tư bản sau chiến tranh.

- Hệ thống Hòa ước Vec xai không có khả năng giải quyết mâu thuẫn giữa các nước đế quốc Sự phân chia thế giới mới do các cường quốc thắng trận thực hiện chỉ có tính chất tạm thời Hòa ước Véc xai đẻ ra mâu thuẫn giữa các nước thắng trận và bại trận Mâu thuẫn cũng nảy sinh ngay chính trong các nước thắng trận Hòa ước Véc xai không thỏa mãn ý đồ bành trướng của Mỹ.

- Hòa ước Véc xai không đụng chạm đến các cơ sở trọng yếu của CNĐQ Đức Cơ

sở công nghiệp quân sự Đức không bị tiêu diệt mà chỉ bị hạn chế Trong khi thảo luận các điều khoản quân sự của Hòa ước, Tổng thống Mỹ Uyn xơn đã tuyên bố rằng Đức cần phải có lực lượng quân sự cần thiết để “duy trì trật tự trong nước và đàn áp chủ nghĩa Bôn sê vích” Số quân 100 nghìn người được tuyển lựa trên cơ sở tự nguyện Như vậy, các nhà hoạch định Hòa ước Véc xai tạo ra những cơ sở thuận lợi để phục hồi chủ nghĩa quân phiệt Đức nhằm chống lại Liên Xô và phong trào cách mạng ở chính nước Đức.

- Sự phân chia thế giới đã làm sâu sắc thêm quy luật phát triển không đồng đều của CNTB trong việc phân chia thuộc địa và phạm vi ảnh hưởng giữa các đế quốc thắng trận Những trung tâm mâu thuẫn mới giữa các đế quốc nảy sinh.

- Các nhà sáng lập hệ thống Vec xai đã làm nảy sinh những mâu thuẫn dân tộc ở châu Âu khi một loạt các quốc gia ra đời mà không tính tới những nguyện vọng của các dân tộc này.

- Vì thế Hòa ước Véc xai không thể vững chắc Lê nin đã đánh giá tính chất của nó như sau: “Đó là hòa ước ăn cướp chưa từng thấy 7/10 dân cư thế giới nằm trong tình trạng nô lệ Hòa ước Véc xai đang nằm trên ngọn núi lửa” Đó rõ ràng là “Hòa ước ĐQCN”.

- Sự ra đời của Hội Quốc Liên là công cụ bảo vệ quyền lợi các cường quốc thắng trận.

2 Hội nghị Oasinh tơn và các Hiệp ước Oasinh tơn (1921 - 1922) Hãy nêu nhận xét Hiệp ước Oasinh tơn.

a Hội nghị Oasinh tơn

- Hội nghị Véc xai không thỏa mãn yêu cầu của Mỹ, mong muốn đứng đầu thế giới Vì vậy, Mỹ ký Hiệp ước riêng với Đức (8/1921) Đồng thời, Mỹ tổ chức một hội nghị quốc tế ở Oasinh tơn (11.1921 – 2.1922) và các nước tham dự (Mỹ, Anh, Pháp, Bỉ,

Hà Lan, Nhật, Trung Quốc) đã ký các hiệp ước cam kết tôn trọng quyền của nước Mỹ, Anh, Pháp, Nhật về thuộc địa của nhau, hạn chế lực lượng hải quân, Mỹ có quyền phát triển hải quân ngang với Anh, cam kết tôn trọng độc lập chủ quyền của Trung Quốc và

Trung Quốc “mở cửa” cho các nước Cụ thể ba Hiệp ước:

+ Hiệp ước bốn nước về các thuộc địa ở Thái Bình Dương (Anh, Pháp, Mĩ, Nhật): cam kết tôn trọng chủ quyền của nhau trên các quần đảo thuộc địa

+ Hiệp ước năm nước về hạn chế lực lượng hải quân (Mĩ, Anh, Pháp, Italia, Nhật Bản) : Mỹ giành được quyến phát triển hải quân ngang với Anh

+ Hiệp ước chín nước về Trung Quốc: Trung Quốc thực hiện chính sách “ mở cửa” với tất cả các nước

b Nhận xét

- Hội nghị Oasinh tơn hoàn toàn có lợi cho Mỹ, từ đây hải quân Mỹ ngang hàng với Anh

và vượt qua Nhật Mỹ còn thực hiện được việc xâm nhập vào thị trường viễn Đông và Trung Quốc thông qua chính sách “mở cửa” Với hệ thống Hiệp ước Oaasinh tơn, Mỹ đã giải quyết quyền lợi của mình bằng cách thiết lập một khuôn khổ trật tự mới của châu Á – Thái Bình Dương do Mý chi phối

- Hiệp ước Oasinh tơn cùng với hệ thống Hòa ước Véc xai hình thành “Hệ thống Véc xai – Oasinh tơn”, hoàn thành việc phân chia thế giới, thiết lập một trật tự thế giới sau chiến tranh

- Trật tự Véc xai – Oasinh tơn hoàn toàn phục vụ quyền lợi của giai cấp thống trị các nước đế quốc và cũng gây mâu thuẫn giữa các nước thắng trận với các nước bại trận; Qua đó, nhawdm tập hợp lực lượng chống CNXH Đó là trật tự thế giới mới mà CNĐQ xác lập, trong

đó ba cường quốc Anh, Pháp, Mỹ giành được nhiều ưu thế

- Nội bộ phe đế quốc cũng bị phân chia thành những nước thỏa mãn và những nước bất mãn với hệ thống này, tạo nên mầm mống của những cuộc xung đột quốc tế trong tương lai Như thế, sau cuộc chiến tranh thế giới kéo dài 4 năm (1914 - 1918) với những tổn thất nặng nề cho nhân loại, hòa bình đã được lập trong một thế giới chứa đựng nhiều mâu thuẫn và bất ổn

3 Những vấn đề cơ bản về Hội Quốc liên

* Sự thành lập:

Một trong những vấn đề cơ bản đầu trên được các nước tham dự Hội nghị Véc-xai nhất trí là việc thành lập Hội Quốc liên, được thành lập theo tinh thần và nội dung của Điểm 14 trong "Chương trình 14 điểm" của Wilson

Tháng 3/1919, các văn kiện của Hội nghị đã lần lượt được ký kết với 15 phần gồm 432 điều Phần I gồm 26 điều nói về Hội Quốc liên, các phần còn lại gồm 406 điều nói về các hòa ước kí với Đức và các nước bại trận khác

Công ước thành lập Hội quốc liên là văn kiện đầu tiên được kí kết cùng với Hiến chương của Hội Theo đó,mục đích của Hội Quốc liên là “khuyến khích sự hợp tác quốc tế, thực hiện nền hoàbình và an ninh thế giới”, và để thực hiện mục đích đó người ta đề ra một số nguyêntắc như: không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phảirành mạch và dựan trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế Ngày 10 - 1 - 1920, Hội Quốc liên chính thức thành lập với 44 nước kí vàocông ước sáng lập

* Về cơ cấu tổ chức:

Hội Quốc liên có 3 tổ chức chính:

+ Đại hội đồng (gồm tất cả các nước thành viên, họp mỗi năm một lần vào tháng 9)

+ Hội đồng thường trực (gồm 5 uỷ viên các cường quốc Anh, Pháp, Mĩ, Nhật, Italia - sau đó còn lại 4 vì Mĩ không tham gia, và một số uỷ viên có kì hạn, họp mỗi năm ba lần)

+ Ban thư ký thường trực (do Tổng thư ký đứng đầu) thường trực như một nội các làm việc hành chính thường xuyên, đóng trụ sở ở Geneve

+ Ngoài ra các cơ quan chuyên môn của Hội Quốc liên gồm có Toà án quốc tế (có trụ sở thường trực ở La Hay) và các tổ chức khác như: Tổ chức lao động quốc tế (ILO), Tổ chức sức khoẻ (HO), uỷ ban người tị nạn (HCR)

* Về mục đích hoạt động:

Nội dung hoạt động do Hội Quốc liên đề ra là giám sát việc giải trừ quân bị, tôn trọng và bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị, giải quyết các tranh chấp quốc tế, thực hiện “chế độ uỷ trị” đối với một số lãnh thổ “chưa đủ điều kiện tự quản” Nước nào vi phạm công ước, gây chiến tranh sẽ bị xem là gây chiến với toàn thể hội viên và sẽ bị trừng phạt dưới hai hình thức: bằng biện pháp kinh tế và tài chính (do tất cả các nước hội viên bắt buộc phải thi hành) và bằng những biện pháp quân sự

* Nhận xét, đánh giá:

- Sự ra đời của Hội Quốc Liên, một tổ chức chính trị mang tính quốc tế đầu tiên,

đã đánh dấu bước phát triển mới của quan hệ quốc tế thế kỷ XX Về danh nghĩa, Hội Quốc Liên trở thành một tổ chức giám sát trật tự quốc tế mới, nhằm ngăn ngừa chiến tranh, bảo vệ hoà bình thế giới Tuy nhiên, trên thực tế, những hoạt động của Hội quốc Liên là nhằm duy trì trật tự thế giới mới do các cường quốc chiến thắng áp đặt tại Hội nghị Véc-xai + Đây là tổ chức của các nước đế quốc chứ không phải của tất cả các dân tộc trên thế giới Nó là công cụ của CNĐQ trong việc phân chia lại thế giới

+ Nó không ngăn ngừa được chiến tranh và không bảo vệ được nền hoà bình thế giới

+ Không giải phóng được các dân tộc mà chỉ duy trì ách thực dân cũ

bằng những hình thức mới như: "uỷ nhiệm quyền" hay "uỷ trị" Với

"chế độ uỷ trị", Anh, Pháp đã chia nhau hầu hết các thuộc địa của Đức và lãnh thổ của đế quốc Thổ Nhĩ Kì Các biện pháp về giải trừ quân bị và sự trừng phạt chỉ mang

ý nghĩa hình thức vì Hội Quốc liên không có sức mạnh thực tế để thực thi các quyết định của mình

+ Những biện pháp trừng phạt chỉ có tính chất hình thức, không thực

tế (vì quyền lợi của đế quốc xung đột, chồng chéo nhau)

- Để Hội Quốc Liên có thể trở thành một công cụ có hiệu quả, tổ chức này phải có ý chí chính trị thống nhất và có khả năng quân sự cần thiết Những sự kiện diễn ra sau này sẽ cho thấy sự bất lực của Hội Quốc Liên trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế

- Hội Quốc Liên được thành lập theo sáng kiến của Tổng thống Mĩ Wilson nhưng Mĩ từ chối không tham gia do những tham vọng của Mĩ đã không được thực hiện trong Hội nghị Véc - xai Điều đó cũng là một nhân tố ảnh hưởng đến

uy tín và sức mạnh của tổ chức này

III Quan hệ quốc tế trong thập niên 20 của thế kỉ XX

a Các hội nghị quốc tế về hoà bình, an ninh tập thể và giải trừ quân bị

Bước vào thập niên 20, nhìn chung các nước tư bản đều bước vào thời kì ổn định và đạt được sự phát triển nhanh chóng về kinh tế (1924 - 1929) Sự ổn định về kinh tế và chính trị của chủ nghĩa tư bản đã tác động không nhỏ đến chiều hướng phát triển của quan hệ quốc tế

Sau Hội nghị Véc xai - Oasinhton, hàng loạt các hội nghị quốc tế về các vấn đề hoà bình,

an ninh tập thể, giải trừ quân bị đã diễn ra trong khuôn khổ hệ thống Véc xai Oasinhton

* Hội nghị Giênova: Một trong những hội nghị quốc tế lớn nhất kể từ sau

Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918) đến lúc bấy giờ, diễn ra từ 4 -10 đến 19 5 - 1922 với sự tham gia của đại biểu 29 nước trên thế giới (Mĩ không chính thức tham gia mà chỉ cử quan sát viên tham dự) Nước Nga Xô viết lần đầu tiên chính thức được mời tham dự Hội nghị bàn về những vấn đề kinh tế - tài chính của tất cả các nước Châu Âu sau chiến tranh, trong đó “vấn đề Nga” là vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất Do những bất đồng về việc giải quyết những khoản nợ của Nga hoàng và chính phủ lâm thời tư sản Nga (các nước đế quốc đòi Nga bồi thường đến 18 tỉ rúp vàng là khoảng nợ của Sa hoàng và chính phủ lâm thời Nga đã nợ mình), cùng với vấn đề bồi thường chiến tranh cho nước Nga xô viết (Nga Xô viết tính toán, đưa ra con số mà đế quốc phải bồi thường là 39.450.000 rúp vàng, nhưng bị Anh bác bỏ), Hội nghị Gienova hầu như không đạt được kết quả đáng kể nào Trong khi đó, bên lề hội nghị Gienova, hai nước Đức và Nga đã kí kết Hiệp ước Rapallo (16 - 4 - 1922) nhằm khôi phục lại các quan hệ ngoại giao, cam kết từ bỏ các khoản nợ và bồi thường chiến tranh (điều 116 của hòa ước Vecxai), quốc hữu hóa các tài sản sở hữu nhà nước, đồng thời áp dụng chính sách tối huệ quốc cho các quan hệ kinh tế - thương mại giữa hai nước Mặc dù bị đồng minh phản đối kịch liệt, nhưng Đức vẫn quyết tâm thực hiện vì chỉ có nó mới giúp Đức tồn tại, đứng vững và tạo đà phát triển mạnh về sau này

* Hội nghị Lô –dan: cuối năm 1922, trước những chuyển biến quan trọng của

cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc ở Thổ Nhĩ Kì, các nước tư bản phương Tây triệu tập một Hội nghị quốc tế ở Lô-dan (Thuỵ Sĩ) để bàn về việc kí kết một hiệp ước hoà bình mới với Thổ Nhĩ Kì và những vấn đề khác liên quan đến các eo biển ở vùng biển Hắc Hải Hội nghị khai mạc ngày 20 - 11 - 1922 với sự tham gia của các quốc gia có liên quan đến những vấn đề khác nhau của hội nghị Liên quan đến vấn đề kí

hoà ước mới với Thổ Nhĩ Kì có sự tham gia của các nước Anh, Pháp, ý, Nhật, Rumani, Hi Lạp, Nam Tư và Thổ Nhĩ Kì Là một cường quốc ở vùng biển Hắc Hải, nước Nga xô viết đã chủ trương phải đảm bảo an ninh chung, cấm tất cả các tàu thuyền các nước không được qua lại thường xuyên ở 2 eo biển Đác đa nen và Bôxpho trong thời chiến lẫn thời bình, nhưng tự do hóa cho các tàu buôn Dưới sự chi phối của các nước Anh, Pháp, Ý, Hiệp ước về eo biển Đác đa nen và Bôxpho ở vùng biển Hắc Hải đã được ký kết, theo đó vùng eo biển sẽ được phi quân sự hoá và các loại tàu thuyền được tự do qua lại Hiệp ước này trên thực tế đã ảnh hưởng đến an ninh của các nước vùng biển Hắc Hải nói chung và nước Nga xô viết nói riêng chính vì vậy chính quyền Xô viết đã phủ quyết hòa ước này Hòa ước hoàn toàn mất hiệu lực

Hội nghị Lôcacnô : được tổ chức từ ngày 5 đến 16 - 10 – 1925 với mục đích

xây dựng một nền an ninh tập thể ở châu Âu trong khuôn khổ hệ thống Véc xai Oasinhton, một hội nghị quốc tế giữa các nước tư bản châu Âu đã được triệu tập Hội nghị đã kí kết hệ thống hiệp ước Locarno (143 điều), bao gồm:

+ Hiệp ước đảm bảo chung (còn gọi là hiệp ước đảm bảo Rhenanie) giữa Anh, Pháp, Đức, Italia và Bỉ

+ Các hiệp ước Pháp - Đức, Đức - Bỉ, Đức - Tiệp, Đức - Ba Lan về trọng tài và các hiệp ước đảm bảo Pháp - Ba Lan và Pháp - Tiệp Các hiệp ước nói trên là sự cam kết đảm bảo đường biên giới giữa các nước có liên quan; phi quân sự hóa vùng Rhenanie theo những điều khoản của Hệ thống Vecxai Trong trường hợp Đức xâm chiếm vùng phi quân sự này, các nước ký hiệp ước có toàn quyền, kể cả dùng vũ lực để chống lại (điều 2) Đồng thời, cũng tại hội nghị này các nước đã đi đến thoả thuận đồng ý để nước Đức tham gia Hội Quốc Liên (tuy nhiên phải đến tháng 9 - 1926 Đức mới trở thành viên chính thức của Hội Quốc Liên) Tất cả các hiệp ước trên đây hợp thành Hệ thống Hiệp ước Lôcarno được tổ chức ký chính thức ở London vào ngày 1 - 12 – 1925 Với việc kí kết hệ thống hiệp ước Lôcacno và việc nước Đức tham gia Hội Quốc Liên, mâu thuẫn giữa các cường quốc phương Tây dường như dịu đi và các chính khách tư sản, các nhà báo đã tán tụng nó và người ta đã nói tới việc mở đầu “một kỉ nguyên xích lại gần nhau trên thế giới” Hiệp ước trên đã giáng cho các liên minh của Pháp những thất bại nặng nề và Pháp cũng từ đó mất hết hy vọng làm suy yếu Đức sau hiệp ước Vecxai Với việc ký hiệp ước trên, Đức đã thoát dần ra khỏi vị trí là nước bại trận, vươn lên bình đẳng về chính trị - kinh tế với các nước và "hợp pháp hóa" địa vị trên trường quốc tế Còn Anh và Mỹ thì tỏ ra hài lòng về Hệ thống hiệp ước này, bởi một mặt, hệ thống này khống chế được Pháp, buộc Đức ràng buộc vào các cam kết nhất định đối với các cường quốc phương Tây, mặc khác nó tạo điều kiện để sử dụng Đức trong các ý đồ chống Liên Xô

Như vậy, sự kiện các hiệp ước Xô - Đức, Lôcacno, Thổ Nhĩ Kì và Đức gia nhập Hội Quốc Liên đã làm sáng lên những tia hy vọng về một nền hòa bình có cơ may được xác lập ở châu Âu và trên toàn thế giới Trong bối cảnh lòng tin vào an ninh tập thể lên đến đỉnh cao mà tháng 4 - 1927, Ngoại trưởng Pháp Aristide Briand đề nghị với Ngoại trưởng Mĩ Frank B Kellogg về việc Pháp và Mỹ ký một hiệp ước "hữu nghị vĩnh viễn, theo đó hai nước cam kết từ bỏ việc chiến tranh như là một phương tiện chính trị quốc gia" Ngày 27 - 8 - 1928 tại Pari đã diễn ra lễ ký kết Hiệp ước từ

bỏ chiến tranh nói chung Hiệp ước này đã được nhiều nước trên thế giới hưởng ứng

và có tới 57 quốc gia kí kết tham gia, trong đó có Liên Xô

Mặc dù được đánh giá là “đánh dấu đỉnh cao của làn sóng hoà bình trong thập niên 20,” nhưng thực tế cho thấy việc đặt niềm tin vào hiệp ước này là “một ảo tưởng nguy hiểm” bởi lẽ chỉ vài ngày sau khi kí kết hiệp ước Briăng – Ken lốt giơ, Anh và Pháp đã tiến hành kí kết ngay một thoả hiệp riêng rẽ vấn đề vũ khí Hòa bình và an ninh tập thể trong khuôn khổ trật tự Vecxai – Oa sinh tơn, Hội Quốc Liên là rất mong manh, xa vời Những diễn biến tiếp theo trong quan hệ quốc tế thập niên 30 sẽ tiếp tục chứng minh điều đó

b Vấn đề thực hiện Hoà ước Vecxai kí với Đức.

Việc thực hiện các điều khoản của Hoà ước Versailles kí với Đức chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng trong quan hệ quốc tế những năm 20 của thế kỉ XX

Về vấn đề bồi thường chiến tranh, Hội nghị Luân Đôn ngày 30 - 4 - 1921 đã qui định

số tiền bồi thường của Đức là 132 tỉ mác vàng và Đức bắt đầu phải trả từ mùa hè năm

1921 Tuy nhiên, tình trạng khủng hoảng kinh tế - tài chính trầm trọng diễn ra ở Đức

đã khiến cho nước này không có khả năng thực tế để trả món nợ đó Sau việc liên quân Pháp - Bỉ chiếm đóng vùng Rua (11 - 1 - 1923), nơi sản xuất 90% sản lượng than và 70% sản lượng gang của nước Đức, không mang lại hiệu quả trong vấn đề bồi thường của Đức, một Hội nghị quốc tế đã được triệu tập ở Luân Đôn để xem xét lại vấn đề này

Hội nghị Luân Đôn khai mạc ngày 16 - 7 - 1924 với sự tham gia của các đại diện Anh, Pháp, Italia, Nhật, Bỉ, Bồ Đào Nha, Hy Lạp, Rumani, và Mĩ (về danh nghĩa Mĩ chỉ tham gia với một số quyền hạn chế nhưng trên thực tế Mĩ có ảnh hưởng lớn trong Hội nghị) Hội nghị Luân Đôn đã thông qua kế hoạch Đao-oét có giá trị trong vòng 5 năm với nội dung chủ yếu là Mĩ và Anh sẽ giúp đỡ Đức trong việc phục hồi và phát triển kinh tế - tài chính để nước này có khả năng trả được các khoản bồi thường chiến tranh theo lịch trình được Uỷ ban 5 nước Anh, Pháp Mĩ, Italia qui định như sau:

• Năm thứ nhất trả 1 tỉ mác vàng

• Năm thứ hai: 1,22 tỉ mác vàng

• Năm thứ 3: 1,2 tỉ mác vàng

• Năm thứ tư: 1,75 tỉ mác vàng

•Từ năm thứ năm: mỗi năm 2,5 tỉ mác vàng

Với kế hoạch Đao-oét, Pháp đã phải có những nhượng bộ quan trọng:

+ Pháp phải rút khỏi vùng Rua (năm 1925) việc giải quyết vấn đề bồi thường chiến tranh

đã tuột khỏi tay Pháp chuyển sang tay người Mĩ

Mĩ và Anh có điều kiện mở rộng ảnh hưởng về kinh tế - tài chính vào nước Đức Kế hoạch Đao-oét đã góp phần quan trọng vào việc phục hồi và phát triển kinh

tế Đức Những trận “mưa đô la” từ Mĩ và Anh qua kế hoạch này đã tạo điều kiện trang bị những kĩ thuật hiện đại và nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế Đức

Từ khi bắt đầu thực hiện kế hoạch đến năm 1929, Đức đã nhận viện trợ của

Mĩ, Anh để vay, tín dụng và đầu tư vào công nghiệp khoảng 20 - 25 tỉ mac vàng Số tiền viện trợ đó không những đủ để trả nợ cho các đế quốc thắng trận (Đức trả lại cho

họ tới 11 tỉ mac) mà còn đủ để phát triển kinh tế của mình Năm 1929, tổng sản lượng công nghiệp Đức đạt 113% mức trước chiến tranh, vượt qua Anh, Pháp Cũng trong năm 1929, kế hoạch Đao-oét lại được điều chỉnh theo hướng giảm bớt gánh nặng bồi thường chiến tranh cho Đức Sau một thời gian dài thảo luận, tháng 8 - 1929, Hội nghị quốc tế của 12 nước tư bản họp ở La Hay đã chính thức thông qua kế hoạch Young Theo đó số tiền bồi thường của Đức giảm xuống còn

113,9 tỉ mác vàng và được trả trong thời hạn kéo dài tới 60 năm, đồng thời quân đội chiếm đóng của Pháp, Bỉ sẽ phải rút khỏi vùng Rênani trước ngày 30 - 6 - 1930 Đến đây, uỷ ban bồi thường đã chấm dứt hoạt động, thay vào đó Ngân hàng thanh toán quốc tế sẽ chịu trách nhiệm theo dõi việc trả tiền bồi thường chiến tranh của Đức Như vậy, nhờ sự hà hơi tiếp sức của Anh và Mĩ với ý đồ sử dụng Đức như một con đập ngăn làn sóng cách mạng có khả năng tràn sang phía Tây từ Liên Xô, chỉ trong một thời gian ngắn nước Đức chẳng những đã phục hồi nhanh chóng mà còn tăng cường tiềm lực kinh tế - quân sự của mình

c Quan hệ quốc tế của nước Nga Xô viết sau Cách mạng tháng Mười

Ngay từ khi mới ra đời, Nhà nước Xô viết non trẻ đã chủ trương thực hiện một chính sách đối ngoại hoà bình trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ giữa các quốc gia Vấn đề nóng bỏng trước mắt là phải nhanh chóng chấm dứt cuộc chiến tranh thế giới mà trước đây Nga hoàng tham gia Trong đêm 26 - 10 - 1917, vào lúc 23 giờ, tại phiên họp thứ hai Đại hội II các

Xô viết toàn Nga, Sắc lệnh hoà bình đã được thông qua Với Sắc lệnh này, Nhà nước

Xô viết tuyên bố “Chiến tranh đế quốc là tội ác lớn nhất chống lại loài người” và “đề nghị nhân dân tất cả các nước tham chiến và các chính phủ của họ tiến hành ngay những cuộc đàm phán về một hoà ước dân chủ và công bằng ” Đồng thời, trong công hàm gửi tới Đại sứ của các nước Đồng minh ở Nga ngày 8 - 11 - 1917, Chính phủ Xô viết “một lần nữa khẳng định về đề nghị ngừng bắn và ký kết một hoà ước dân chủ, không có thôn tính và bồi thường trên cơ sở quyền tự quyết của các dân tộc” Tuy nhiên, các Chính phủ Anh, Pháp, Mĩ đã bác bỏ đề nghị hoà bình và quyết định không quan hệ với chính quyền Xô viết, thậm chí còn đe dọa có hành động quân

sự nếu nước Nga kí hòa ước riêng với Đức

Về phía mình, nước Nga xô viết chủ trương nhanh chóng rút ra khỏi chiến tranh

đế quốc vì đất nước đã bị tàn phá nặng nề, nhân dân quá mệt mỏi và điều có ý nghĩa quyết định là phải có hòa bình để củng cố chính quyền non trẻ Chính quyền Xô viết không thể chờ đợi sự đồng tình của các nước Anh, Pháp, Mĩ và quyết định đàm phán riêng với Đức

Về phía Đức: cũng như các nước đế quốc, nước Đức không chấp nhận sự tồn tại của nhà nước Xã hội chủ nghĩa nhưng vào lúc này, nước Đức đang gặp nhiều khó khăn trên cả hai mặt trận phía Đông và phía Tây; ở trong nước phong trào phản đối cách mạng dâng cao mạnh mẽ Đức nhận lời đàm phán với nước Nga xô viết Sau những diễn biến căng thẳng và phức tạp của tình hình chiến sự, ngày 3 - 3 1918 Hoà ước Bret – Litốp đã được kí kết với những điều kiện hết sức nặng nề đối với nước Nga Theo đó, nước Nga phải cắt đi một bộ phận lãnh thổ rộng lớn (diện tích 750.000 km2 với hơn 50 triệu dân, bao gồm Ba Lan, Latvia, Litva, Estonia, Belarus, Ucraina, Phần Lan) và phải trả khoản tiền bồi thường 6 tỉ mác cho Đức Lênin gọi đây là “một hoà ước bất hạnh”, nhưng nhờ đó mà nước Nga đã rút ra khỏi cuộc chiến tranh đế quốc để đương đầu với những thử thách ác liệt nhằm bảo vệ chính quyền Xô viết non trẻ

Cũng trong thời gian này, các nước đế quốc đã tập hợp lực lượng, phối hợp hành động với mưu đồ bóp chết nước Nga Xô viết Cuối tháng 11 - 1917 đại diện của các nước đế quốc, trong đó bốn nước Mĩ, Anh, Pháp, Nhật giữ vai trò chủ yếu, đã họp tại Pari để bàn bạc về biện pháp thực hiện mưu đồ đó Đại diện các nước tư bản đã thông qua nghị quyết không công nhận nước Nga Xô viết, thoả thuận về việc ủng hộ

cho các lực lượng phản cách mạng ở Nga và phân chia nước Nga thành các khu vực ảnh hưởng của mình Theo đó, Anh sẽ nắm quyền kiểm soát vùng Kavkaz, Armenia, Gruzia và vùng sông Đông; Pháp chiếm Bessarabia, Crưm và Ucraina; Mĩ và Nhật nắm khu vực Xibia và Viễn Đông

Trải qua ba năm chiến đấu cực kì gian khổ và khốc liệt, quân đội và nhân dân

Xô viết đã lần lượt đánh bại các lực lượng thù trong, giặc ngoài, giữ vững nền độc lập, tự chủ của đất nước Cũng trong thời gian này, nhà nước Xô viết đã công nhận quyền tách ra của Ucraina, công nhận độc lập của Phần Lan, Ba Lan ; xoá bỏ mọi hiệp ước bất bình đẳng của Chính phủ Nga hoàng trước đây đối với Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kì, Ba Tư (Iran) và nhiều nước khác

Trong quan hệ quốc tế, Chính phủ Xô viết đã phản đối gay gắt tính chất nô dịch của các hoà ước, nhất là Hoà ước Véc-xai Lênin cho rằng: “Đấy không phải là hoà ước, đấy là những điều kiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao, buộc nạn nhân không có

gì tự vệ phải chấp nhận”

Bị thất bại trong việc dùng lực lượng quân sự, các nước phương Tây quay sang thực hiện chính sách cô lập về chính trị và bao vây về kinh tế với Nga Theo sáng kiến của Anh, năm 1922 một hội nghị kinh tế thế giới được triệu tập với sự tham gia của 29 nước tư bản Mục đích của hội nghị là bàn việc phục hồi nền thương mại quốc tế, nhất là đối với kinh tế các nước Trung và Đông Âu, nhưng cuối cùng vấn đề Nga và việc bồi thường lại trở thành nội dung chủ yếu của hội nghị Lần đầu tiên được mời chính thức tham dự Hội nghị quốc tế Gienova, đoàn đại biểu Xô viết đã đưa ra đề nghị về việc thiết lập các quan hệ ngoại giao và kinh tế, thực hiện chung sống hoà bình và tiến hành giải trừ quân bị Nước Nga Xô viết sẵn sàng bình thường hoá quan hệ với tất cả các nước trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, hợp tác cùng có lợi và cùng tồn tại hoà bình

Các nước phương Tây đòi nước Nga xô viết phải thanh toán các khoản nợ trước đây của chính phủ Nga hoàng và cả chính phủ tư sản lâm thời Kê ren xki, trả lại các tài sản đã bị quốc hữu hóa cho các nhà đầu tư nước ngoài tổng số khoản nợ là 18,4 tỉ Rúp vàng

Phía nước Nga xô viết tuyên bố sẵn sàng thanh toán các khoản nợ đó, nhưng các nước phương Tây phải bồi thường những khoản thiệt hại do cuộc vũ trang can thiệp của họ gây ra trong những năm 1918 – 1920, ước tính 39 tỉ Rúp vàng Hội nghị Gienova bế tắc và thất bại Tuy vậy, việc Nga và Đức ký kết Hiệp ước Rapallo đã giáng một đòn chí mạng vào âm mưu bao vây, cô lập nước Nga của các cường quốc phương Tây, đồng thời đánh dấu một thắng lợi ngoại giao cực kỳ quan trọng của Nhà nước Xô viết Đức trở thành nước phương Tây đầu tiên thiết lập quan

hệ ngoại giao với nước Nga

Những năm tiếp theo, nước Nga Xô viết (từ tháng 12 - 1922 là Liên Xô) đã từng bước phá vỡ chính sách cô lập của các nước phương Tây và khẳng định vị trí quốc tế của mình Đến năm 1925, trải qua hơn 7 năm tồn tại và khẳng định vị thế của mình, Liên Xô đã được hơn 20 quốc gia trên thế giới, trong đó có các cường quốc Anh, Pháp, Italia, Nhật chính thức công nhận và thiết lập quan hệ ngoại giao Mặc dù mối quan hệ này còn phải trải qua nhiều bước thăng trầm đầy khó khăn, căng thẳng nhưng thực tế đã khẳng định vai trò, uy tín ngày càng cao của Liên Xô và những thắng lợi to lớn của nền ngoại giao Xô viết non trẻ

IV Sự sụp đổ của trật tự Vécxai – Oasinhtơn

Hệ thống Vecxai - Oasinhtơn là một trật tự thế giới mới mà các nước thắng trận áp đặt đối với các nước bại trận Các nước chiến bại (nước Đức) bị thiệt thòi nhất nên muốn thanh toán nó bằng vũ lực, chuẩn bị chiến tranh chia lại thế giới Bản thân các nước thắng trận cũng mâu thuẫn với nhau Trong những năm 1924 1929 xét về góc độ quan hệ quốc tế là tạm thời ổn định vì các nước thắng trận chưa đi đến chia rẽ triệt để, các nước bại trận chưa kịp khôi phục lực lượng quân sự Nhưng khi Đức mạnh lên, mâu thuẫn giữa các nước đế quốc phát triển tới mức không điều hoà được (vấn đề khả năng sản xuất và thị trường tiêu thụ) Các nước Nhật – Đức -Ý từng bước thanh toán hệ thống Vécxai - Oasinhtơn

+ ĐQ Nhật: kẻ đầu tiên dùng vũ lực phá tan nguyên trạng ở Đông Á bằng cách xâm lược Đông Bắc Trung Quốc

+ ĐQ Ý: Xâm lược Êtiôpia, nhòm ngó Địa Trung Hải

+ ĐQ Đức: huỷ bỏ quy chế Vécxai về bồi thường, hạn chế vũ trang, rút ra khỏi Hội Quốc liên…mưu toan thôn tính các nước láng giềng

Sự tan vỡ của hệ thống Vécxai - Oasinhtơn được đánh dấu bằng sự hình thành 3 lò lửa chiến tranh trên thế giới

1.Lò lửa chiến tranh ở Viễn Đông:

Nhật xâm lược Trung Quốc

- Lò lửa chiến tranh bùng nổ sớm nhất ở châu Á bằng việc Nhật phát xít hoá bộ máy chính quyền, chuẩn bị xâm lược Trung Quốc

- 1927, Tanaca đưa lên Nhật hoàng bản ''tấu thỉnh" dự kiến quá trình bành trướng của ĐQ Nhật

=> Hệ thống Vécxai - Oasinhtơn có dấu hiệu bị phá vỡ

- 1931 Nhật xâm chiếm được Đông Bắc Trung Quốc, lập nên nhà nước Mãn Châu =>Mắt xích đầu tiên của của hệ thông Vécxai - Oasinhtơn bị phá vỡ

- 1931 Nhật xâm chiếm được Đông Bắc TQ lập nên nhà nước Mãn Châu, mắt xích đầu tiên của Hệ thống Véc xai - Oasinhtơn bị phá vỡ

- Nhật xâm lược Trung Quốc động chạm tới quyền lợi của các nước tư bản Âu - Mỹ Song các nước này không phản ứng vì cònbận giải quyết khủng hoảng kinh tế đồng thời muốn mượn tay Nhật tiêu diệt cách mạng Trung Quốc và Liên Xô (Nhật tung ra màn khói báo chí là chống cộng sản quốc tế và chống Liên Xô)

- Trung Quốc gửi đơn khiếu nại tới Hội Quốc Liên song phản ứng của Hội rất yếu ớt và bất lực: chỉ lên án Nhật "kẻ xâm lược" khuyến cáo Nhật phải rút quân khỏi khu vực dọc theo đường xe lửa

- Nhật tuyên bố chính thức rút ra khỏi Hội Quốc Liên để tự do hành động và mở rộng việc xâm lược ra toàn lãnh thổ Trung Quốc

=>Hệ thống Vécxai - Oasinhtơn ở Viễn Đông tan vỡ

2 Hai lò lửa chiến tranh ở châu Âu

a Lò lửa chiến tranh thứ hai: Phát xít Đức

- Hành động đầu tiên phá vỡ Hệ thống Vécxai - Oasinhtơn của Đức là nước này tự xoá bỏ việc bồi thường chiến tranh

- Đức tiến hành quân sự hoá bộ máy nhà nước, đòi tái thiết lập lực lượng vũ trang bằng lực lượng vũ trang của nước Pháp Hítle cũng vạch ra một kế hoạch xâm lược: đầu tiên của là chiếm châu Âu rồi đề ra kế hoạch Âu - Phi, Âu - Á để xâm chiếm các nước châu Phi và châu Á

và các nước Mĩ la tinh

- 1933 Đức rút ra khỏi Hội Quốc Liên để tự do hành động