MỘT số nội DUNG GIẢNG dạy CHUYÊN sâu CHUYÊN đề QUAN hệ QUỐC tế GIỮA HAI CUỘC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI (1919 1939) CHO học SINH GIỎI

Tuy nhiên, trongquá trình giảng dạy tôi cũng như nhiều anh chị em đồng nghiệp khác đều gặp khókhăn bởi đây là nội dung khó, kiến thức hàn lâm nhiều mà trong chương trình sáchgiáo khoa Lị

CHUYÊN ĐỀ THAM DỰ HỘI THẢO

TÊN ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ NỘI DUNG GIẢNG DẠY CHUYÊN SÂU

CHUYÊN ĐỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ GIỮA HAI CUỘC

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI (1919 - 1939)

CHO HỌC SINH GIỎI

Đối với bộ môn Lịch sử, do mang tính đặc thù bộ môn và do các yếu tố kháchquan mà nhiệm vụ bồi dưỡng HSG càng trở nên khó khăn và phức tạp Trong nhữngnăm qua chúng tôi đã nỗ lực hết sức để nâng cao số lượng và chất lượng HSG, nhữngthành quả bước đầu chúng tôi đạt được tuy còn khiêm tốn song đã mang tính khảquan Qua thực tiễn giảng dạy chúng tôi rút ra những nhận định và tổng kết được một

số kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng HSG Theo tôi, để hoạt động bồi dưỡngHSG có hiệu quả thì phải tự đánh giá những thuận lợi và khó khăn, ưu điểm và hạn

chế; phải tìm được giải pháp, phải coi trọng yếu tố con người (thầy – trò), trên cơ sở

đó lựa chọn các phương pháp phù hợp

Trên cơ sở giảng dạy, bồi dưỡng cho học sinh tôi nhận thấy Quan hệ quốc tế

là một trong những nội dung quan trọng của chương trình lịch sử, là phần giới hạnkhông thể thiếu của nội dung ôn thi tốt nghiệp THPT, thi đại học và thi học sinh giỏicác cấp Vì vậy, vấn đề phương pháp dạy và ôn tập cho học sinh giai đoạn lịch sử nàycần được hết sức chú trọng đặc biệt là kỳ thi học sinh giỏi quốc gia Tuy nhiên, trongquá trình giảng dạy tôi cũng như nhiều anh chị em đồng nghiệp khác đều gặp khókhăn bởi đây là nội dung khó, kiến thức hàn lâm nhiều mà trong chương trình sáchgiáo khoa Lịch sử 11 phần Quan hệ quốc tế từ 1919 - 1945 không được biên soạnthành bài hay một chương cụ thể mà nội dung nằm rải rác trong các mục nhỏ ở các

chương VII: Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô (1921 - 1941), chương VIII: Các nước tư bản chủ nghĩa giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1918 - 1939) và chương X: Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945) với rất nhiều sự kiện chồng chéo…Do vậy, khi giảng dạy và bồi

dưỡng đội tuyển HSG, người giáo viên phải tập hợp và hệ thống kiến thức từ nhữngchương trên, chọn lọc những nội dung liên quan để làm rõ cho học sinh Quan hệ quốc

tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919 - 1939) căng thẳng, chồng chéo và phức

tạp như thế nào Đây là lí do tôi lựa chọn đề tài: “Một số nội dung chuyên sâu khi giảng dạy chuyên đề Quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919 - 1939) cho học sinh giỏi” trong Hội thảo các trường THPT Chuyên khu vực Duyên

hải và đồng bằng Bắc Bộ lần XIX

2 MỤC ĐÍCH CỦA CHUYÊN ĐỀ:

Nội dung của đề tài này không nằm ngoài mục đích đưa ra một số giải phápthực hiện việc lựa chọn nội dung giảng dậy, xây dựng hệ thống câu hỏi ôn tập trongdạy học Lịch sử chuyên đề “Quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939)” để nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức chuẩn, chuyên sâu về,nguyên nhân của các cuộc chiến tranh thế giới trong thế kỷ XX, về mối quan hệ giữacác quốc gia …và tác động của tình hình thế giới đến Việt Nam trong giai đoạn này

Từ đó, phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh, nhằm gópphần nâng cao chất lượng bộ môn Sử, góp phần quan trọng trong việc trang bị kiếnthức cần thiết cho học sinh Hình thành cho học sinh niềm vui thích khi học Lịch sử

từ đó có thể tự học tự tìm hiểu một vấn đề lịch sử, qua đó phát huy tính năng động,sáng tạo của học sinh đặc biệt là khối học sinh chuyên Sử

B/NỘI DUNG I/ MỘT SỐ NỘI DUNG CHUYÊN SÂU CỦA CHUYÊN ĐỀ QUAN HỆ QUỐC

TẾ TỪ 1919 – 1939.

1 Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ nhất

Trước hết chúng ta cần nắm được những nét khái quát về tình hình quốc tế sau chiếntranh thế giới I Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc đã mở ra một thời kỳ mới trongquan hệ quốc tế Kết cục của chiến tranh đã tác động mạnh mẽ đến tình hình thế giớiđặc biệt là đối với châu Âu

Chiến trường chính của cuộc chiến tranh diễn ra ở châu Âu, vì thế các cườngquốc châu Âu đều bị suy yếu Hai nước tư bản lâu đời Anh và Pháp tuy chiến thắngnhưng nền kinh tế bị kiệt quệ sau chiến tranh và trở thành con nợ của Mĩ Italia, mộtđồng minh ốm yếu trong chiến tranh, bị xâu xé bởi cuộc đấu tranh gay gắt trong nước

và khủng hoảng kinh tế Ba đế quốc rộng lớn ở châu Âu là Nga, Đức, áo - Hung lầnlượt sụp đổ Đế quốc Đức và Áo - Hung bại trận, bị tàn phá nặng nề và những cuộccách mạng bùng nổ đã đẩy các nước này vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng

 Trong khi đó các cường quốc ở ngoài châu Âu như Mỹ và Nhật, không bị tànphá bởi chiến tranh, đã vươn lên nhanh chóng, vượt qua nhiều nước tư bản ở châu

Âu Tương quan lực lượng giữa các cường quốc thay đổi rõ rệt, ngày càng bất lợi chocác nước tư bản châu Âu vốn chiếm vị trí trung tâm trong thế giới tư bản chủ nghĩatrước đây

 Đồng thời thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 cũng tạo ramột chuyển biến căn bản của tình hình thế giới Chủ nghĩa tư bản không còn tồn tạinhư một hệ thống duy nhất thống trị thế giới nữa Sự tồn tại của Nhà nước xã hội chủnghĩa đầu tiên trên thế giới đã trở thành một thách thức to lớn đối với thế giới tư bảnchủ nghĩa

Trong bối cảnh đó, để giải quyết những vấn đề do chiến tranh đặt ra, các hội nghịhoà bình được triệu tập Hệ thống hoà ước Véc-xai và sau đó là Hệ thống hiệp ướcOa-sinh-tơn đã được ký kết nhằm tổ chức lại thế giới sau chiến tranh, phù hợp vớitương quan lực lượng mới

1.1 Hệ thống hòa ước Véc – xai :

Hai tháng sau khi chiến tranh kết thúc, ngày 18 - 1 - 1919 các nước thắng trận đã

họp Hội nghị hoà bình tại Véc – xai (ngoại ô thủ đô Pari của Pháp) Tham dự hội

nghị có đại biểu của 27 nước thắng trận Năm cường quốc tham gia điều khiển hộinghị là Mỹ, Anh, Pháp, Italia và Nhật Bản, nhưng thực sự nắm quyền quyết định hộinghị là Tổng thống Mĩ Wilson, Thủ tướng Anh Lloyd George và Thủ tướng PhápClemenceau Đại biểu của các nước bại trận cũng có mặt để kí vào các hoà ước do

các nước thắng trận quyết định Riêng nước Nga không được mời tham gia hội nghị.Vấn đề Nga không được đưa vào chương trình nghị sự nhưng nó là nỗi ám ảnh đốivới các nước đế quốc Ngay từ trước khi hội nghị bắt đầu, các nước đã thảo luận vấn

đề Nga và đi đến thỏa thuận sẽ tăng cường can thiệp vũ trang và ủng hộ lực lượngphản động để chống lại chính quyền Xô viết

Hội nghị Véc - xai kéo dài gần 2 năm và diễn ra hết sức gay go, quyết liệt vì cácnước cường quốc thắng trận đều có những mưu đồ tham vọng riêng trong việc phânchia quyền lợi và thiết lập trật tự thế giới sau chiến tranh Là nước đăng cai hội nghị,Pháp mong muốn làm suy kiệt hoàn toàn nước Đức cả về quân sự và kinh tế, nhằmđảm bảo an ninh và địa vị bá chủ của Pháp ở lục địa châu Âu Nhưng Anh và nhất là

Mĩ lại chủ trương phải duy trì một nước Đức tương đối mạnh để đối phó với phongtrào cách mạng đang lên cao ở các nước châu Âu và âm mưu bá chủ châu Âu củaPháp Đó là chính sách “cân bằng lực lượng” ở châu Âu mà Mĩ rất ủng hộ Ngay từđầu năm 1918, một năm trước khi chiến tranh kết thúc, Tổng thống Mĩ Wilson đã đưa

ra Chương trình 14 điểm nhằm lập lại hoà bình và tổ chức lại thế giới sau chiến

tranh theo quan điểm của Mĩ với những nội dung cơ bản như sau:

1 Đưa ra những hiệp định rõ ràng, không bí mật

2 Tự do thông thương của các đại dương

3 Bãi bỏ các rào cản kinh tế

4 Cắt giảm vũ khí

5 Dàn xếp các yêu sách của thuộc địa theo quyền lợi của các dân tộc bị trị

6 Quân Đức rút khỏi Nga, quyền tự do về chính sách quốc gia cho Nga

7 Quân Đức rút khỏi Bỉ, Bỉ là nước độc lập

8 Quân Đức rút khỏi Pháp, Alsace-Loraine thuộc về Pháp

9 Điều chỉnh biên giới Italia

10 Các dân tộc của đế quốc Áo có quyền tự quyết

11 Quân Đức rời khỏi Rumani, Serbia và Montenegro, Serbia có một lối đi ra biển

12 Các dân tộc của đế quốc Ottoman có quyền tự quyết, eo biển Dardanelless cho phép tàu của mọi quốc gia

13 Ba Lan độc lâp, có một lối đi ra biển

14 Thành lập một tổ chức quốc tế để giữ gìn hòa bình

Với những lời lẽ bóng bảy, bề ngoài đề cao hoà bình, dân chủ như “Các hòa ước kí kết công khai”, “Hoàn toàn tự do đi lại trên mặt biển”, “Hạn chế vũ khí tới mức tối thiểu”, “Tôn trọng quyền phát triển tự lập của các dân tộc” Chương trình

14 điểm thể hiện mưu đồ xác lập địa vị bá chủ thế giới của Mĩ, làm suy yếu các đối

thủ cạnh tranh Anh, Pháp và Nhật Bản, tạo cơ hội để Mĩ vượt khỏi sự biệt lập của châu Mĩ, vươn ra bên ngoài bằng sức mạnh kinh tế và ảnh hưởng chính trị chứ khôngphải bằng con đường bành trướng lãnh thổ như các cường quốc khác Chương trình

14 điểm của Wilson được các nước coi là nguyên tắc để thảo luận tại Hội nghị Véc - xai

Các nước Italia, Nhật Bản cũng đưa ra những tham vọng của họ Nhật Bản đòi được thay thế Đức nắm chủ quyền bán đảo Sơn Đông của Trung Quốc, dự định chiếm vùng viễn Đông của nước Nga Xô Viết, mở rộng ảnh hưởng ở khu vực châu á

- Thái Bình Dương Italia muốn mở rộng lãnh thổ xuống vùng Địa Trung Hải và vùngBalkan Các nước nhỏ như Ba Lan và Rumani cũng có những yêu cầu mở rộng lãnh thổ của mình

Là chủ tọa của hội nghị và vốn là một chính khách lão luyện, thủ tướng Pháp măng-xô đã nhìn thấy sự phức tạp và quyết liệt trong cuộc tranh giành, phân chiaquyền lực giữa các cường quốc Với nước Pháp, ông nhấn mạnh: “Chiến tranh ta đãthắng rồi Giờ hòa bình ta cũng phải thắng lợi, không chừng khó khăn hơn”

Mâu thuẫn và cuộc đấu tranh giữa các nước tham dự Hội nghị Véc - xai, đặc biệt làgiữa các cường quốc trở nên gay gắt, có tới 3 lần Hội nghị có nguy cơ tan vỡ Đây làhòa ước có sự sắp đặt rất khắc khe của các cường quốc đối với 1 một nước Đức bại

trận Lê -nin đã bình luận hết sức mỉa mai về Hội nghị này: "Chúng muốn quyết định

xem cho ai nhiều than hơn, thế là chúng cãi cọ trong suốt 5 tháng nay, chúng không còn kiềm chế được mình và bầy thú dữ đó cắn cấu nhau loạn xạ đến nỗi chỉ còn lại cái đuôi" Cuối cùng vào tháng 3/1919, các văn kiện của Hội nghị đã lần lượt được

ký kết với 15 phần gồm 432 điều Phần I gồm 26 điều nói về Hội Quốc liên, các phầncòn lại gồm 406 điều nói về các hòa ước kí với Đức và các nước bại trận khác

a Sự thành lập hội Quốc liên

Một trong những vấn đề cơ bản đầu trên được các nước tham dự Hội nghị Véc-xainhất trí là việc thành lập Hội Quốc liên, được thành lập theo tinh thần và nội dungcủa Điểm 14 trong "Chương trình 14 điểm" của Wilson Công ước thành lập Hộiquốc liên là văn kiện đầu tiên được kí kết cùng với Hiến chương của Hội Theo đó,mục đích của Hội Quốc liên là “khuyến khích sự hợp tác quốc tế, thực hiện nền hoàbình và an ninh thế giới”, và để thực hiện mục đích đó người ta đề ra một số nguyêntắc như: không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phảirành mạch và dựa trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế

Ngày 10 - 1 - 1920, Hội Quốc liên chính thức thành lập với 44 nước kí vàocông ước sáng lập

Về cơ cấu tổ chức:

Hội Quốc liên có 3 tổ chức chính:

+ Đại hội đồng (gồm tất cả các nước thành viên, họp mỗi năm một lần vào

tháng 9)

+ Hội đồng thường trực (gồm 5 uỷ viên các cường quốc Anh, Pháp, Mĩ, Nhật,

Italia - sau đó còn lại 4 vì Mĩ không tham gia, và một số uỷ viên có kì hạn, họp mỗinăm ba lần)

+ Ban thư ký thường trực (do Tổng thư ký đứng đầu) thường trực như một nội

các làm việc hành chính thường xuyên, đóng trụ sở ở Geneve

+ Ngoài ra các cơ quan chuyên môn của Hội Quốc liên gồm có Toà án quốc tế(có trụ sở thường trực ở La Hay) và các tổ chức khác như: Tổ chức lao độngquốc tế (ILO), Tổ chức sức khoẻ (HO), uỷ ban người tị nạn (HCR)

Về mục đích hoạt động:

Nội dung hoạt động do Hội Quốc liên đề ra là giám sát việc giải trừ quân bị,tôn trọng và bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị, giải quyết các tranhchấp quốc tế, thực hiện “chế độ uỷ trị” đối với một số lãnh thổ “chưa đủ điều kiện tựquản” Nước nào vi phạm công ước, gây chiến tranh sẽ bị xem là gây chiến với toànthể hội viên và sẽ bị trừng phạt dưới hai hình thức: bằng biện pháp kinh tế và tàichính (do tất cả các nước hội viên bắt buộc phải thi hành) và bằng những biện phápquân sự

Sự ra đời của Hội Quốc Liên, một tổ chức chính trị mang tính quốc tế đầu tiên,

đã đánh dấu bước phát triển mới của quan hệ quốc tế thế kỷ XX Về danh nghĩa, HộiQuốc Liên trở thành một tổ chức giám sát trật tự quốc tế mới, nhằm ngăn ngừa chiếntranh, bảo vệ hoà bình thế giới

Tuy nhiên, trên thực tế, những hoạt động của Hội quốc Liên là nhằm duy trìtrật tự thế giới mới do các cường quốc chiến thắng áp đặt tại Hội nghị Véc-xai Với

"chế độ uỷ trị", Anh, Pháp đã chia nhau hầu hết các thuộc địa của Đức và lãnh thổcủa đế quốc Thổ Nhĩ Kì Các biện pháp về giải trừ quân bị và sự trừng phạt chỉ mang

ý nghĩa hình thức vì Hội Quốc liên không có sức mạnh thực tế để thực thi các quyếtđịnh của mình Để Hội Quốc Liên có thể trở thành một công cụ có hiệu quả, tổ chứcnày phải có ý chí chính trị thống nhất và có khả năng quân sự cần thiết Những sựkiện diễn ra sau này sẽ cho thấy sự bất lực của Hội Quốc Liên trong việc giải quyếtcác vấn đề quốc tế Hội Quốc Liên được thành lập theo sáng kiến của Tổng thống MĩWilson nhưng Mĩ từ chối không tham gia do những tham vọng của Mĩ đã khôngđược thực hiện trong Hội nghị Véc - xai Điều đó cũng là một nhân tố ảnh hưởng đến

uy tín và sức mạnh của tổ chức này

b Hoà ước Véc – xai với Đức.

Hoà ước Véc - xai với Đức kí ngày 28 - 6 - 1919, văn kiện quan trọng nhấtcủa hệ thống hoà ước Véc – xai, đã quyết định số phận của nước Đức Hoà ước khẳngđịnh nước Đức bại trận phải chịu trách nhiệm về “tội ác gây chiến tranh”, do đó phảitrả lại cho Pháp hai tỉnh Andat - Loren (mà Pháp cắt nhượng cho Đức trong cuộcchiến tranh Pháp - Phổ 1870 - 1871); nhường cho Bỉ khu Ơpen Man-mơ-đi vàMoresnet; cắt cho Đan Mạch vùng Bắc Sơlexvit (Sleswig) - mà Thủ tướng ĐứcBismarck chiếm được trong cuộc chiến tranh Đức - Đan Mạch 1864; cắt cho Ba Lanvùng Pomerania và một “hành lang chạy ra biển” , một số nơi khác tùy thuộc vàotrưng cầu ý dân, mà Đức đã chiếm được trong cuộc phân chia Ba Lan vào thế kỷXVIII Đồng thời, thành phố cảng Đăngdich (nay là Gdansk, Ba Lan) và đảoHengôlan sẽ do Hội quốc liên quản trị Đây là một trong những điều khoảng khiếnngười dân Đức tức giận nhất, họ không chỉ bất mãn vì việc tách vùng Đông Phổ rakhỏi nước Đức bằng một "hành lang" cho Ba Lan thông ra biển, mà còn ghét bỏngười Ba Lan - người mà họ xem như "người hạ đẳng" - không hơn, không kém Người Đức cũng giận dữ không kém khi thấy Hòa ước (điều 231) buộc tội họ lànước duy nhất phải chịu trách nhiệm chính là người gây ra cuộc chiến này, và đòi họphải giao Wilhelm II (người phát động cuộc chiến) và khoảng 800 tội phạm chiếntranh khác cho các nước Hiệp ước để họ xét xử, còn các nước đế quốc khác thì dườngnhư "vô tội" Ngoài ra, hạt Xa rơ của Đức cũng giao cho Hội Quốc liên quản trị trongthời hạn 15 năm, các mỏ than ở đây thuộc về Pháp Sau thời hạn này sẽ tiến hànhtrưng cầu ý dân để quyết định hạt Xa-rơ sẽ thuộc về nước nào (sau cuộc trưng cầu ýdân năm 1935, hạt Xa-rơ đã thuộc về nước Đức) Đồng thời toàn bộ hệ thống thuộcđịa của Đức đều trở thành đất uỷ trị của Hội Quốc liên và được giao cho các cườngquốc Anh, Pháp, Nhật, Bỉ quản lí.

Nước Đức còn bị hạn chế vũ trang đến mức thấp nhất: chỉ được giữ lại 100.000 bộ binh với vũ khí thông thường, không có không quân, không có hạm đội tầu ngầm và thiết giáp hạm Vùng tả ngạn sông Ranh (gần biên giới Pháp) và 3 đầu cầu vùng hữu ngạn sẽ do quân đội Đồng minh đóng trong vòng 15 năm và rút dần quân nếu Đức thi hành hoà ước Vùng hữu ngạn sông Ranh với chiều rộng 50 km sẽ trở thành khu phi quân sự Nước Đức còn phải bồi thường chiến tranh cho các nước thắng trận số tiền (do Hội nghị Luân Đôn tháng 4 - 1921 qui định) là 132 tỉ Mác vàng, trong đó trả cho Pháp: 52% Anh 22%, Italia: 10%, Bỉ: 8% Với hoà ước này, nước Đức mất 1/8 đất đai, gần 1/12 dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than, 2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt

Toàn bộ gánh nặng của hoà ước Vécxai đè lên vai nhân dân Đức Tuy thế, hoàước Véc-xai không thủ tiêu được tiềm lực kinh tế chiến tranh của Đức Sau này, với

sự trợ giúp của Mĩ, Anh, chỉ trong vòng một thời gian ngắn, nước Đức đã khôi phục

và trở thành một lò lửa chiến tranh nguy hiểm nhất ở châu Âu trong thập niên 30.Việc hòa ước Véc - xai được công bố vào ngày 7/5/1919 đã gây ra một sự phảnứng mạnh mẽ không chỉ trong chính phủ, quân đội, mà còn lan ra toàn thể người dânĐức Chính phủ lâm thời chống đối mạnh mẽ việc chấp nhận nó và cho rằng nó làhòa ước "vô lý"; còn nhân dân Đức thì ủng hộ, hậu thuẫn chính phủ nhiệt tình trongcuộc đấu tranh này Vài ngày sau, khi bị Đồng minh bắt phải ra ngay quyết định cuốicùng, Chính phủ đã họp lại nội các và quân đội và 4 ngày sau, quốc hội Đức mớichính thức ký vào văn kiện Hòa ước Véc - xai

Việc ký kết hòa ước này gây sự phản ứng rất mạnh mẽ ở nhiều nơi Ở Liên Xô,

khi nghe tin hòa ước được ký kết, Lê-nin đã nhận xét: "Đấy là một thứ hòa ước kỳ

quái, một thứ hòa ước ăn cướp, nó đẩy hàng chục triệu con người, trong đó có những con người văn minh nhất, rơi vào tình cảnh bị nô dịch Đấy không phải là một hòa ước, đấy là những điều kiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao buộc một nạn nhân không có gì tự vệ phải chấp nhận" Đồng thời ở Pháp, Thống chế Foch, viên tướng

Pháp có nhiều công lao lớn trong Thế chiến I, đã không ngừng phản đối Clê –

măng-xô rất kịch liệt và không bằng lòng với những nội dung Hòa ước đã ký với Đức, ông

ta cũng dự báo về những thất bại của Hòa ước đó Ông cho rằng "Đây không phải là

một Hòa ước Đây là một Thỏa ước ngừng bắn trong vòng 20 năm”

c Các hoà ước khác.

Cùng với hoà ước Véc - xai kí với Đức, những hoà ước khác cũng lần lượt được kíkết với các nước bại trận trong hai năm 1919 - 1920

- Hoà ước Xanh – Giecmanh: kí với Áo ngày 10 - 9 - 1919

- Hoà ước Trianong kí với Hunggari ngày 4-6-1920 Với những hòa ước này, đếquốc Áo - Hung trước kia không còn nữa mà bị tách thành hai nước nhỏ: Áo chỉ còn6,5 triệu dân với diện tích 84.000 km2, Hunggari cũng mất 1/3 lãnh thổ trước kia, chỉcòn lại 92.000km2 với 8 triệu dân Mỗi nước chỉ được quyền có khoảng 30.000 quân

và phải bồi thường chiến phí trên lãnh thổ của đế quốc áo - Hung cũ đã thành lập haiquốc gia mới là Tiệp Khắc và Nam Tư Một số nước được mở rộng thêm đất đai từlãnh thổ của đế quốc Áo - Hung: Rumani được thêm vùng Bukovine và Transylvanie,Italia được thêm vùng Trentin - Istrie, Ba Lan cũng được thành lập với vùng Galiciathuộc áo và các vùng đất khác thuộc Đức và Nga

Ở bán đảo Ban căng, số phận hai nước thua trận là Bungari và đế quốc Ôttômancũng được quyết định

- Với hoà ước Nơi - y kí với Bungari ngày 27-11-1919, lãnh thổ Bungari bị thuhẹp lại so với trước kia do phải cắt một số đất đai ở biên giới phía Tây cho Nam Tư,

cắt vùng Thrace cho Hi Lạp (do vậy bị mất cảng Dédéagatch và lối ra biển Egée vàcắt tỉnh Dobroudja cho Rumani Ngoài ra, Bungari phải bồi thường chiến phí là 2,25

tỉ phơ răng, phải nộp cho các nước láng giềng trong phe chiến thắng (Nam Tư, Hi lạp,Rumani) 37.000 gia súc lớn, 33.000 gia súc nhỏ, đồng thời phải hạn chế lực lượng vũtrang xuống còn không quá 20.000 người

- Hoà ước Xevrơ với Thổ Nhĩ Kì kí ngày 11 - 8 - 1920 đã chính thức xoá bỏ sựtồn tại của đế quốc Ottoman Syria, Libăng, Palextin và Irắc tách khỏi thổ Nhĩ Kì vàđặt dưới quyền “bảo hộ” của Anh và Pháp Ai Cập chịu sự “bảo hộ” của Anh, bánđảo Aráp được coi là thuộc “phạm vi thế lực” của Anh Phần đất châu Âu của ThổNhĩ Kì phải cắt cho Hi Lạp (trừ Istambul và vùng ngoại ô) Các eo biển của Thổ Nhĩ

Kì được đặt dưới quyền kiểm soát của một uỷ ban gồm các đại biểu của Anh, Pháp,Italia, Nhật Bản

Như vậy, toàn bộ những hoà ước nói trên hợp thành Hệ thống hoà ước Véc - xai.Đây là văn bản chính thức đầu tiên xác định việc phân chia thế giới của chủ nghĩa đếquốc Trật tự mới này đem lại lợi ích cho các cường quốc thắng trận, nhất là Anh.Anh chẳng những mở rộng hệ thống thuộc địa đồng thời quyền bá chủ mặt biển vẫnđược giữ vững Pháp và Nhật cũng giành được khá nhiều quyền lợi

Tuy nhiên, những điều khoản khắt khe của Hệ thống hoà ước Véc - xai đối với các nước chiến bại, nhất là Đức, trên thực tế chẳng những đã không thể thực hiện được mà còn làm tăng thêm tâm lý phục thù của các nước này Đó là mâu thuẫn nảy sinh ngay từ khi hệ thống này mới được hình thành Đồng thời, tham vọng lãnh đạo thế giới của giới cầm quyền Mĩ cũng chưa được thực hiện Chính vì thế các nước đế quốc đã phải tiếp tục giải quyết những bất đồng về quyền lợi

tại một hội nghị tiếp theo ở Washington

1.2 Hệ thống Hiệp ước Oa-sinh-tơn (1921 – 1922):

Hội nghị Véc-xai kết thúc nhưng những mâu thuẫn mới lại nảy sinh giữa cáccường quốc thắng trận đặc biệt là mâu thuẫn trong quan hệ Anh - Mĩ và Mĩ - Nhật.Các nguyên nhân dẫn đến việc ký hòa ước này là:

- Hòa ước Véc-xai không giải quyết được mâu thuẫn giữa các nước đế quốc,ngay cả trong nội bộ các nước đế quốc

+ Trên thực tế, Anh là nước có nhiều quyền lợi hơn cả, được giữ vững hệthống thuộc địa và không cho một đế quốc nào khác mạnh hơn và qua mặt mình + Pháp và Nhật cũng giành được nhiều quyền lợi qua Hệ thống hòa ước Véc-xai + Mỹ chưa giành được quyền lợi nào đáng kể Vấn đề phân chia quyền lực và phạm

vi ảnh hưởng ở khu vực Viễn Đông và Thái Bình Dương còn chưa được giải quyết

Cụ thể, Mỹ rất bất bình trước việc Anh, Pháp làm cho Đức quá suy yếu Về bồithường chiến tranh, trong khi Anh, Pháp đòi Đức bồi thường 480 - 600 tỉ mac, Đứcchấp nhận 100 tỉ mac, thì Mỹ chỉ chấp nhận có 200 tỉ mac mà thôi Chính giới Mỹcũng bất bình khi Hiệp ước Véc-xai quyết định trao Sơn Đông cho Nhật, là đối thủcạnh tranh nguy hiểm của Mỹ ở Viễn Đông

Ngày 12 - 11 - 1921, Hội nghị Washington được khai mạc với sự tham gia của 9nước: Anh, Pháp, Mĩ, Italia, Nhật, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha và Trung Quốc NướcNga Xô viết - một nước lớn ở khu vực đã không được mời tham dự hội nghị Quyềnlãnh đạo hội nghị nằm trong tay bốn nước: Anh, Pháp, Mĩ, Nhật, nhưng quyền quyếtđịnh thuộc về Mĩ Những nghị quyết quan trọng nhất của Hội nghị Washington đượcthể hiện trong ba hiệp ước: Hiệp ước 4 nước (Anh, Pháp, Mĩ, Nhật) , Hiệp ước 9nước (Anh, Pháp, Mĩ, Nhật, Italia, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Trung Quốc) và Hiệpước 5 nước (Anh, Pháp, Mĩ, nhật, Italia)

a) Hiệp ước 4 nước:

Được gọi là Hiệp ước “không xâm lược ở Thái Bình Dương” kí ngày 13-12-1921

và có giá trị trong 10 năm Các bên thoả thuận “tôn trọng quyền của nhau về các đảo

ở vùng Thái Bình Dương” thực ra là cùng nhau bảo vệ các thuộc địa ở khu vực rộnglớn này Đồng thời cũng nhân dịp này Mĩ gây áp lực với Anh để liên minh Anh -Nhật (được kí kết từ năm 1902) không còn hiệu lực nữa (điều 4) Với Hiệp ước này,

Mĩ không chỉ thủ tiêu được liên minh Anh - Nhật mà còn trở thành nước đóng vai tròchủ đạo trong bốn cường quốc ở khu vực Thái Bình Dương

b) Hiệp ước 9 nước kí ngày 6 - 2 - 1922, gồm 9 điều, công nhận nguyên tắc

“hoàn chỉnh về lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền của Trung Quốc” đồng thời nêunguyên tắc “mở cửa” và “khả năng đồng đều” cho các nước trong các hoạt độngthương mại và công nghiệp trên toàn lãnh thổ Trung Quốc Ngoài ra, một công ướcđặc biệt được ký kết thống nhất thuế hải quan của Trung Quốc với tỉ lệ bằng 5% giátrị hàng hóa, và Trung Quốc không được tăng thuế lên mức 12,5% Tóm lại với hiệpước này, Trung Quốc đã trở thành một thị trường chung của các cường quốc phươngTây và Nhật Bản Đặc biệt là Mĩ đã hợp pháp hoá sự bành trướng của mình vàoTrung Quốc

c) Hiệp ước 5 nước kí kết cùng ngày 6-2-1922, được gọi là “Hiệp ước hạn

chế vũ trang và hải quân” nhằm qui định trọng tải tàu chiến của các nước ở khu vựcThái Bình Dương theo tỉ lệ: 5 - 5 - 3 - 1,75 - 1,75 (cụ thể: Mĩ và Anh bằng nhau:525.000 tấn, Nhật: 315.000 tấn, Pháp và Italia bằng nhau: 175.000 tấn) Đồng thờicác nước này cũng qui định tỉ lệ về hai loại tàu chở máy bay và tầu tuần dương hạm

Với hiệp ước này, Mỹ giành được quyền bình đẳng hải quân với Anh với nguyên tắc

"sức mạnh gấp đôi" bị phá vỡ, Nhật cũng giành được thắng lợi quan trong khi 5 nướctuyên bố không xây dựng các căn cứ quân sự ở Thái Bình Dương, giúp nó nắm ưu thếtrên vùng biển rộng lớn này

Hội nghị Oa-sinh-ton hoàn toàn có lợi cho Mĩ, trong khi nước Anh phải chấp nhậnnhượng bộ: từ bỏ nguyên tắc “sức mạnh quân sự gấp đôi” đã có từ năm 1914, theo đóhải quân Anh phải có hạm đội bằng hai hạm đội mạnh nhất thế giới cộng lại, đồngthời phải huỷ bỏ liên minh Anh - Nhật Từ đây hải quân Mĩ ngang hàng với Anh vàvượt qua Nhật Mĩ còn thực hiện được việc xâm nhập vào thị trường viễn Đông vàTrung Quốc thông qua chính sách “mở cửa”

Như vậy, với hệ thống Hiệp ước Oa-sinh-tơn, Mĩ đã giải quyết quyền lợi củamình bằng cách thiết lập một khuôn khổ trật tự mới ở Châu Á - Thái Bình Dương do

Mĩ chi phối Kết hợp với hệ thống Hoà ước Véc -xai, các hiệp ước của Hội nghị sinh-tơn đã tạo nên Hệ thống Véc xai – Oa sinh tơn Đó là trật tự thế giới mới mà chủnghĩa đế quốc xác lập, trong đó ba cường quốc Anh, Pháp, Mĩ giành được nhiều ưuthế nhất và “7/10 dân cư thế giới trong tình trạng bị nô dịch” theo cách nói của Lê-nin Nội bộ phe đế quốc cũng bị phân chia thành những nước thoả mãn và nhữngnước bất mãn với hệ thống này, tạo nên mầm mống của những cuộc xung đột quốc tếtrong tương lai Như thế, sau cuộc chiến tranh thế giới kéo dài bốn năm (1914 - 1918)với những tổn thất nặng nề cho toàn nhân loại, hoà bình đã được lập lại trong một thếgiới chứa đựng nhiều mâu thuẫn và bất ổn

Oa-2 Quan hệ quốc tế trong thập niên 20 của thế kỉ XX

a) Các hội nghị quốc tế về hoà bình, an ninh tập thể và giải trừ quân bị

Bước vào thập niên 20, nhìn chung các nước tư bản đều bước vào thời kì ổnđịnh và đạt được sự phát triển nhanh chóng về kinh tế (1924 - 1929) Sự ổn định vềkinh tế và chính trị của chủ nghĩa tư bản đã tác động không nhỏ đến chiều hướng pháttriển của quan hệ quốc tế

Sau Hội nghị Véc xai - Oasinhton, hàng loạt các hội nghị quốc tế về các vấn đề hoàbình, an ninh tập thể, giải trừ quân bị đã diễn ra trong khuôn khổ hệ thống Véc xai -Oasinhton

* Hội nghị Giênova: Một trong những hội nghị quốc tế lớn nhất kể từ sauChiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918) đến lúc bấy giờ, diễn ra từ 4 -10 đến 19 -

5 - 1922 với sự tham gia của đại biểu 29 nước trên thế giới (Mĩ không chính thứctham gia mà chỉ cử quan sát viên tham dự) Nước Nga Xô viết lần đầu tiên chính thứcđược mời tham dự Hội nghị bàn về những vấn đề kinh tế - tài chính của tất cả cácnước Châu Âu sau chiến tranh, trong đó “vấn đề Nga” là vấn đề gây tranh cãi nhiều

nhất Do những bất đồng về việc giải quyết những khoản nợ của Nga hoàng và chínhphủ lâm thời tư sản Nga (các nước đế quốc đòi Nga bồi thường đến 18 tỉ rúp vàng làkhoảng nợ của Sa hoàng và chính phủ lâm thời Nga đã nợ mình), cùng với vấn đề bồithường chiến tranh cho nước Nga xô viết (Nga Xô viết tính toán, đưa ra con số mà đếquốc phải bồi thường là 39.450.000 rúp vàng, nhưng bị Anh bác bỏ), Hội nghịGienova hầu như không đạt được kết quả đáng kể nào Trong khi đó, bên lề hội nghịGienova, hai nước Đức và Nga đã kí kết Hiệp ước Rapallo (16 - 4 - 1922) nhằm khôiphục lại các quan hệ ngoại giao, cam kết từ bỏ các khoản nợ và bồi thường chiếntranh (điều 116 của hòa ước Vecxai), quốc hữu hóa các tài sản sở hữu nhà nước, đồngthời áp dụng chính sách tối huệ quốc cho các quan hệ kinh tế - thương mại giữa hainước Mặc dù bị đồng minh phản đối kịch liệt, nhưng Đức vẫn quyết tâm thực hiện vìchỉ có nó mới giúp Đức tồn tại, đứng vững và tạo đà phát triển mạnh về sau này.

* Hội nghị Lô –dan: cuối năm 1922, trước những chuyển biến quan trọng củacuộc chiến tranh giải phóng dân tộc ở Thổ Nhĩ Kì, các nước tư bản phương Tây triệutập một Hội nghị quốc tế ở Lô-dan (Thuỵ Sĩ) để bàn về việc kí kết một hiệp ước hoàbình mới với Thổ Nhĩ Kì và những vấn đề khác liên quan đến các eo biển ở vùngbiển Hắc Hải Hội nghị khai mạc ngày 20 - 11 - 1922 với sự tham gia của các quốcgia có liên quan đến những vấn đề khác nhau của hội nghị Liên quan đến vấn đề kíhoà ước mới với Thổ Nhĩ Kì có sự tham gia của các nước Anh, Pháp, ý, Nhật,Rumani, Hi Lạp, Nam Tư và Thổ Nhĩ Kì Là một cường quốc ở vùng biển Hắc Hải,nước Nga xô viết đã chủ trương phải đảm bảo an ninh chung, cấm tất cả các tàuthuyền các nước không được qua lại thường xuyên ở 2 eo biển Đác đa nen và Bôxphotrong thời chiến lẫn thời bình, nhưng tự do hóa cho các tàu buôn Dưới sự chi phốicủa các nước Anh, Pháp, Ý, Hiệp ước về eo biển Đác đa nen và Bôxpho ở vùng biểnHắc Hải đã được ký kết, theo đó vùng eo biển sẽ được phi quân sự hoá và các loại tàuthuyền được tự do qua lại Hiệp ước này trên thực tế đã ảnh hưởng đến an ninh củacác nước vùng biển Hắc Hải nói chung và nước Nga xô viết nói riêng chính vì vậychính quyền Xô viết đã phủ quyết hòa ước này Hòa ước hoàn toàn mất hiệu lực

* Hội nghị Lôcacnô : được tổ chức từ ngày 5 đến 16 - 10 – 1925 với mục đíchxây dựng một nền an ninh tập thể ở châu Âu trong khuôn khổ hệ thống Véc xai -Oasinhton, một hội nghị quốc tế giữa các nước tư bản châu Âu đã được triệu tập Hộinghị đã kí kết hệ thống hiệp ước Locarno (143 điều), bao gồm:

+ Hiệp ước đảm bảo chung (còn gọi là hiệp ước đảm bảo Rhenanie) giữa Anh,Pháp, Đức, Italia và Bỉ

+ Các hiệp ước Pháp - Đức, Đức - Bỉ, Đức - Tiệp, Đức - Ba Lan về trọng tài vàcác hiệp ước đảm bảo Pháp - Ba Lan và Pháp - Tiệp

Các hiệp ước nói trên là sự cam kết đảm bảo đường biên giới giữa các nước cóliên quan; phi quân sự hóa vùng Rhenanie theo những điều khoản của Hệ thốngVecxai Trong trường hợp Đức xâm chiếm vùng phi quân sự này, các nước ký hiệpước có toàn quyền, kể cả dùng vũ lực để chống lại (điều 2)

Đồng thời, cũng tại hội nghị này các nước đã đi đến thoả thuận đồng ý để nướcĐức tham gia Hội Quốc Liên (tuy nhiên phải đến tháng 9 - 1926 Đức mới trở thànhviên chính thức của Hội Quốc Liên) Tất cả các hiệp ước trên đây hợp thành Hệ thốngHiệp ước Lôcarno được tổ chức ký chính thức ở London vào ngày 1 - 12 – 1925Với việc kí kết hệ thống hiệp ước Lôcacno và việc nước Đức tham gia Hội QuốcLiên, mâu thuẫn giữa các cường quốc phương Tây dường như dịu đi và các chínhkhách tư sản, các nhà báo đã tán tụng nó và người ta đã nói tới việc mở đầu “một kỉnguyên xích lại gần nhau trên thế giới” Hiệp ước trên đã giáng cho các liên minh củaPháp những thất bại nặng nề và Pháp cũng từ đó mất hết hy vọng làm suy yếu Đứcsau hiệp ước Vecxai Với việc ký hiệp ước trên, Đức đã thoát dần ra khỏi vị trí lànước bại trận, vươn lên bình đẳng về chính trị - kinh tế với các nước và "hợp pháphóa" địa vị trên trường quốc tế Còn Anh và Mỹ thì tỏ ra hài lòng về Hệ thống hiệpước này, bởi một mặt, hệ thống này khống chế được Pháp, buộc Đức ràng buộc vàocác cam kết nhất định đối với các cường quốc phương Tây, mặc khác nó tạo điềukiện để sử dụng Đức trong các ý đồ chống Liên Xô

Như vậy, sự kiện các hiệp ước Xô - Đức, Lôcacno, Thổ Nhĩ Kì và Đức gia nhậpHội Quốc Liên đã làm sáng lên những tia hy vọng về một nền hòa bình có cơ mayđược xác lập ở châu Âu và trên toàn thế giới Trong bối cảnh lòng tin vào an ninh tậpthể lên đến đỉnh cao mà tháng 4 - 1927, Ngoại trưởng Pháp Aristide Briand đề nghị

với Ngoại trưởng Mĩ Frank B Kellogg về việc Pháp và Mỹ ký một hiệp ước "hữu

nghị vĩnh viễn, theo đó hai nước cam kết từ bỏ việc chiến tranh như là một phương tiện chính trị quốc gia" Ngày 27 - 8 - 1928 tại Pari đã diễn ra lễ ký kết Hiệp ước từ

bỏ chiến tranh nói chung Hiệp ước này đã được nhiều nước trên thế giới hưởng ứng

và có tới 57 quốc gia kí kết tham gia, trong đó có Liên Xô

Mặc dù được đánh giá là “đánh dấu đỉnh cao của làn sóng hoà bình trong thậpniên 20,” nhưng thực tế cho thấy việc đặt niềm tin vào hiệp ước này là “một ảo tưởngnguy hiểm” bởi lẽ chỉ vài ngày sau khi kí kết hiệp ước Briăng – Ken lốt giơ, Anh vàPháp đã tiến hành kí kết ngay một thoả hiệp riêng rẽ vấn đề vũ khí Hòa bình và anninh tập thể trong khuôn khổ trật tự Vecxai – Oa sinh tơn, Hội Quốc Liên là rất mongmanh, xa vời Những diễn biến tiếp theo trong quan hệ quốc tế thập niên 30 sẽ tiếptục chứng minh điều đó

b) Vấn đề thực hiện Hoà ước Vecxai kí với Đức.