Nội dung quan hệ quốc tế trong giai đoạn này xoay quanh việc thành lập trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ nhất vàquan hệ quốc tế giữa các nước mà trật tự này mang lại.1.1.
Trang 1LỰA CHỌN VẤN ĐỀ DẠY VÀ PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP CHO HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG DẠY
CHUYÊN ĐỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ GIỮA HAI CUỘC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI (1919-1939).
Gv Trương Thị Xuân Trường THPT Chuyên Lê QuItalia Đôn-Quảng Trị
Vì thế bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia luôn là nhiệm vụ trọng tâm của trường
Tuy nhiên, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn lịch sử hết sức gian nan, vất vả, nhất là khi học sinh đang còn tình trạng thờ ơvới môn sử, chất lượng học sinh chuyên sử thường thấp hơn các chuyên khác do đó nguồn tuyển chọn học sinh giỏi cho đội tuyển dựthi quốc gia còn hạn chế; không những thế nguồn tài liệu phục vụ dạy học của giáo viên còn chưa thống nhất và đầy đủ Cho nên, việc
tổ chức các buổi hội thảo để cùng nhau xây dựng, trao đổi kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia là điều hết sức cần thiết
Quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới là một chuyên đề lịch sử tương đối khó bởi nó mang tính khái quát và lí luậncao Toàn bộ kiến thức của chuyên đê nằm rải rác ở một số bài trong sách lịch sử lớp 11 chứ không hề tập hợp thành một chuyên đềchung có sẵn cho nên giáo viên phải tự mình tập hợp các tài liệu thành một chuyên đề riêng Tuy nhiên, đây là một trong những vấn đềquan trọng của lịch sử thế giới trong các kì thi học sinh giỏi các cấp và quốc gia, bởi quan hệ quốc tế là hệ quả của chính sách đối nội,đối ngoại của các nước lớn trên thế giới
Vì vậy, thông qua chuyên đề “quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939)”, chúng tôi hi vọng có thể góp
một chút công sức cùng các đồng nghiệp hoàn thiện tài liệu ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia trong lĩnh vực này
Chuyên đề của chúng tôi được xây dựng gồm hai phần
Trang 2Phần I: Một số vấn đề chuyên sâu trong lịch sử quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh (1919-1939).
I Nội dung cơ bản của chuyên đề quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939).
II Một số vấn đề chuyên sâu trong chuyên đề quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939).
Phần II Phương pháp ôn tập chuyên đề “quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939)”.
1 Một số vấn đề chung
2 Một số phương pháp ôn tập cho học sinh
a Thảo luận, trao đổi vấn đề
b Xây dựng hệ thống bài tập, câu hỏi
c Rèn luyện kĩ năng làm bài
NỘI DUNG
Phần I: Một số vấn đề chuyên sâu trong quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh (1919-1939).
Nội dung cơ bản của quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh (1919-1939).
I Nội dung cơ bản của chuyên đề “quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939)”.
1 Quan hệ quốc tế giai đoạn 1919-1929
Trang 3Nội dung quan hệ quốc tế trong giai đoạn này xoay quanh việc thành lập trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ nhất vàquan hệ quốc tế giữa các nước mà trật tự này mang lại.
1.1 Hệ thống hoà ước Vecxai – Oasinhtơn
Sau khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, các nước thắng trận đã họp hội nghị hoà bình ở Vécxai (ngoại ô thủ đô Paricủa Pháp) để phân chia lại thế giới và thiết lập một trật tự hoà bình, an ninh mới sau chiến tranh Hội nghị khai mạc ngày 18/1/1919 vàkéo dài suốt năm sau Hội nghị được tiến hành trong bối cảnh thế giới có nhiều biến chuyển to lớn
Tham dự hội nghị gồm đại biểu của 27 nước thắng trận nhưng thực sự nắm quyền quyết định hội nghị là 3 cường quốc Mĩ,Anh, Pháp Các cường quốc thắng trận đều có những Italia đồ và tham vọng hết sức khác nhau trong việc phân chia, thiết lập một trật tựthế giới sau chiến tranh, do đó hội nghị Vecxai đã diễn ra hết sức gay go quyết liệt Sau 3 lần có nguy cơ tan vỡ vì tranh cãi bất đồng,cuối cùng các cường quốc thắng trận đã cố gắng tìm cách thoả hiệp với nhau và các văn kiện của Hội nghị Vecxai trước sau đều được
kí kết
*Hội quốc liên
Hội quốc liên được thành lập theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ Uynxơn Quy ước thành lập Hội quốc liên nêu rằng mục đíchthành lập tổ chức này là nhằm: phát triển sự hợp tác, đảm bảo hoà bình và an ninh cho các dân tộc và để thực hiện mục đích đó người ta
đã đề ra một số nguyên tắc như không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phải rành mạch và dựa trên đạo
lí, phải thi hành những cam kết quốc tế … Như vậy, Hội quốc liên được thành lập trước hết nhằm giữ gìn trật tự của thế giới tư bảnchủ nghĩa do các đế quốc chiến thắng sắp xếp lại trong Hội nghị Vecxai, là kết quả của sự dung hoà các mâu thuẫn trong phe đế quốcchủ nghĩa về việc phân chia lại thế giới sau chiến tranh Tóm lại Hội Quốc liên chỉ tồn tại về mặt hình thức còn hiệu quả hoạt động của
nó rất hạn chế Thành phần tham gia Hội quốc liên bao gồm các nước thắng trận trong chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1919) và
Trang 4những đồng minh của họ Mặc dù đây là sáng kiến của Mỹ nhưng Mỹ từ chối tham gia vào Hội quốc liên vì không đạt được mục đíchcủa mình trong hội nghị Vécxai.
*Hoà ước Vécxai với Đức.
Đức là nước lớn nhất trong phe Liên minh, thủ phạm chính gây ra chiến tranh thế giới lần thứ nhất nên hoà ước kí kết với Đức cóvai trò đặc biệt quan trọng Theo Hoà ước Vécxai về Đức, Hoà ước này xác định sự thất bại của Đức trong chiến tranh thế giới thứ nhất,gồm các điều khoản chủ yếu về lãnh thổ, về đảm bảo an ninh và bồi thường chiến tranh Theo Hoà ước Vecxai, nước Đức mất 1/8 đấtđai, gần 1/2 dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than, 2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt Đây lànhững thiệt hại quá sức chịu đựng của nước Đức
*Những hoà ước khác:
Ngoài hoà ước Vecxai kí với Đức, những hoà ước khác cũng lần lượt được kí kết với các nước Đồng minh của Đức trong 2 năm
1919 – 1920 như hoà ước kí với Áo, Bungari, Hunggari và với Thổ Nhĩ Kì Nội dung chung của các hoà ước đó là các nước Đồng minhcủa Đức phải bồi thường chiến phí, bị tước bỏ thuộc địa và phải bồi thường một phần lãnh thổ hoặc chia cắt quốc gia Kết quả của cáchòa ước trên đã xé nhỏ lãnh thổ và làm sụp đổ một số đế quốc châu Âu như đế quốc Áo-Hung, Thổ Nhĩ Kì
Hội nghị Vecxai kết thúc, hệ thống hoà ước Vecxai được kí kết nhưng cả hai phe chiến thắng lẫn chiến bại đều không thoảmãn, đặc biệt là Mĩ Mĩ không công nhận sự phân chia thế giới mới được quy định trong hệ thống hoà ước Vecxai và Mĩ muốn mở mộthội nghị riêng rẽ để quy định lại các điều khoản theo hướng có lợi cho mình Tháng 11/1921, Mĩ mời 8 nước là Anh, Pháp, Italia, Bỉ,
Hà Lan, Bồ Đào Nha, Nhật Bản, Trung Quốc họp hội nghị ở Oasinhtơn
Hội nghị Oasinhtơn hoàn toàn có lợi cho Mĩ Trước áp lực của Mĩ, Nhật phải từ bỏ một phần ưu thế khá lớn đã giành đượctrong chiến tranh thế giới thứ nhất ở Trung Quốc Anh phải nhượng bộ Mĩ, nhận quyền bình đẳng về hải quân và huỷ bỏ Liên minh
Trang 5Anh Nhật ( nhằm chống lại Mĩ) Như thế Mĩ nắm được thị trường Viễn Đông và Trung Quốc, nâng cao địa vị hải quân của mình lênhàng đầu thế giới trước sự lùi bước tạm thời của các đế quốc khác nhất là Nhật
Như vậy, trong những năm 1919 – 1922, trên cơ sở của hiệp ước Vecxai và hoà ước Oasinhtơn, đã hình thành nên một trật
tự thế giới mới theo những điều khoản của hệ thống hoà ước Vecxai – Oasinhtơn
1.2 Sự phát triển của các nước tư bản chủ nghĩa trong những năm 1919 – 1929.
Trong mười năm đầu sau chiến tranh thế giới thứ nhất, chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai thời kì:
Thời kì thứ nhất (1919 – 1923): Là thời kì khủng hoảng về kinh tế, bất ổn về chính trị Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, do
hậu quả của chiến tranh tất cả các nước tư bản dù là thắng trận hay bại trận ( trừ Mĩ) đều lâm vào tình trạng khó khăn về kinh tế, và bất
ổn về chính trị do phong trào công nhân trong nước và phong trào giải phóng dân tộc ở các thuộc địa dâng cao Tuy nhiên cuối cùngchính quyền các nước tư bản cũng giải quyết được khủng hoảng về kinh tế, đàn áp phong trào cách mạng để đưa đất nước phát triển ổnđịnh trong giai đoạn sau
Thời kì (1924-1929): Là thời kì các nước tư bản bước vào thời kì ổn định về chính trị và đạt mức tăng trưởng cao về kinh tế.
Tuy nhiên sự phát triển kinh tế diễn ra không đồng đều giữa các nước tư bản
2 Quan hệ quốc tế giai đoạn 1929 – 1939.
Nội dung lớn của quan hệ quốc tế giai đoạn này là việc phát triển những mối quan hệ, những mâu thuẫn dẫn đến việc hình thànhhai khối đế quốc đối lập và sau cùng là dẫn đến việc chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ
Cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933) đã chấm dứt thời kì ổn định của chủ nghĩa tư bản cùng với ảotưởng về một kỉ nguyên hoà bình của thế giới Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ nước Mĩ đã nhanh chóng tràn sang châu Âu, bao trùm toàn
Trang 6bộ thế giới tư bản chủ nghĩa, để lại những hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, chính trị, xã hội, đặt chủ nghĩa tư bản trước ngưỡng cửa của
sự suy vong nếu không có những điều chỉnh hợp lí Những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản vốn đã tồn tại trước đó nay trở nên cực kìgay gắt
Trong bối cảnh đó, đã hình thành những xu hướng khác biệt nhau trong việc tìm kiếm con đường phát triển để giảiquyết hậu quả của cuộc khủng hoảng giữa các nước TBCN dẫn đến sự hình thành 2 khối đế quốc đối lập: một bên là khối phát xít Đức,ITALIA, Nhật với một bên là khối các nước tư bản dân chủ Mĩ, Anh, Pháp và cuộc chạy đua vũ trang giữa hai khối đã đe dọa phá vỡ hệthống hòa ước Vecxai-Oasinhtơn, dẫn tới sự hình thành các lò lửa chiến tranh, báo hiệu nguy cơ bùng nổ một cuộc chiến tranh thế giớimới
2.1 Sự hình thành ba lò lửa chiến tranh thế giới và phe trục
a Lò lửa chiến tranh ở Nhật.
Nhật Bản là nước đầu tiên có tham vọng phá vỡ hệ thống Vécxai bằng sức mạnh quân sự bắt đầu bằng việc xâm lượcTrung Quốc Năm 1931, Nhật Bản tấn công vùng Đông Bắc Trung Quốc biến vùng này thành thuộc địa và lập ra nhà nước “Mãn Châuđộc lập” với chính phủ bù nhìn do Phổ Nghi đứng đầu Sau đó, Nhật Bản tiếp tục mở rộng xâm lược Trung Quốc Để có thể tự do hànhđộng, tháng 3/1933 Nhật Bản tuyên bố rút khỏi Hội Quốc Liên Hành động của Nhật đã phá tan nguyên trạng ở Đông Á do hiệp ướcOasinhtơn năm 1922 quy định, đánh dấu sự tan vỡ bước đầu của hệ thống Vécxai-Oasintơn Từ năm 1937, Nhật Bản bắt đầu mở rộngchiến tranh trên toàn lãnh thổ Trung Quốc
b Lò lửa chiến tranh ở Đức.
Do nước Đức bị thiệt hại quá nặng nề sau chiến tranh thế giới thứ nhất, hơn nữa hòa ước Vécxai đặt nước Đức vào
“cảnh nô dịch chưa từng nghe, chưa từng thấy” (V.I.Lê-nin) nên giới cầm quyền Đức đã sớm nuôi chí phục thù Để thoát ra khỏi cuộc
Trang 7khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và để thực hiện Italia đồ phục thù, Đức đã phát xít hóa bộ máy nhà nước Tháng 1/1933, Hit-le lãnh tụcủa Đảng Quốc gia Xã hội Đức nên nắm quyền tổng thống đã mở ra thời kì đen tối trong lịch sử nước Đức Về đối nội, Hit-le đã tiếnhành thủ tiêu nền dân chủ trong nước, đặt Đảng cộng sản Đức ra ngoài vòng pháp luật, xây dựng một nước Đức theo đường lối quân sựhoá để chuẩn bị chiến tranh xâm lược, biến nước Đức thành một trại lính khổng lồ Về đối ngoại Hit-le, thực hiện chính sách xâm lượcđối với tất cả các nước nhằm thực hiện mưu đồ bá chủ toàn cầu Để tự do hành động, năm 1933, Đức tuyên bố rút khỏi Hội Quốc Liên.Tháng 5/1935, Hit-le công khai vi phạm hoà ước Vec-xai, công bố đạo luật cưỡng bức tòng quân thành lập 36 sư đoàn Không dừng lại
ở đó, tháng 3/1936, Hít-le ra lệnh tái chiếm vùng Rênani, công khai xoá bỏ hoà ước Vec-xai, tiến sát biên giới nước Pháp Lò lửa chiếntranh nguy hiểm nhất đã xuất hiện tại châu Âu
c Lò lửa chiến tranh ở Italia.
Mặc dù là nước thắng trận trong thế chiến thứ nhất, nhưng Italia không thoả mãn với việc phân chia thế giới theo hệthống Hoà ước Vecxai-Oasinhtơn Tháng 10/1922, Mutxôlini thủ lĩnh Đảng phát xít ITALIA lên nắm quyền thủ tướng, đưa lịch sửnước Italia bước vào thời kì đen tối Sau khi nắm chính quyền, Mutxôlini tiến hành thủ tiêu mọi quyền tự do, dân chủ trong nước,chống lại Đảng cộng sản Để thoát ra khỏi cuộc đại khủng hoảng kinh tế 1929-1933, giới cầm quyền phát xít ở Italia chủ trương quân
sự hoá nền kinh tế, tăng cường chạy đua vũ trang và thực hiện chính sách bành trướng xâm lược ra bên ngoài Tháng 10/1935, Italiachính thức tiến hành chiến tranh xâm lược Êtôpia, năm 1936 tiến hành can thiệp chống nước cộng hoà Tây Ban Nha Để được tự dohành động, tháng 12/1937, Italia tuyên bố rút khỏi hội Quốc Liên Lò lửa chiến tranh thứ hai đã hình thành ở châu Âu
d Sự hình thành khối trục phát xít Đức – Italia - Nhật (11/1937)
Để tăng thêm sức mạnh, ba nước Đức, Ialia, Nhật đã quyết định xích lại gần nhau Tháng 10/1936, Italia đã kí vớiĐức bản nghị định thư đánh dấu sự hình thành trục Béclin – Rôma Bắt đầu từ đây, Đức và Italia tìm cách phối hợp và củng cố liên
Trang 8minh trong cuộc đối đầu với Liên Xô cũng như các đối thủ khác ở châu Âu Hai lò lửa chiến tranh hình thành ở châu Âu bắt đầu có mốiliên hệ với lò lửa chiến tranh ở Viễn Đông Ngày 25/11/1936, Đức và Nhật kí Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản, cam kết phối hợp cáchoạt động chính trị đối ngoại và các biện pháp cần thiết để chống Liên Xô và Quốc tế cộng sản, đồng thời còn nhằm chống cả Anh,Pháp, Mĩ Ngày 6/11/1937, ITALIA tham gia hiệp ước này Sự kiện đó đánh dấu Trục phát xít Béclin-Rôma-Tôkiô chính thức hìnhthành
2.2 Thái độ của Liên Xô, Anh, Pháp, Mĩ đối với phe phát xít.
Vào cuối những năm 30 của thế kỉ XIX, quan hệ quốc tế trở nên vô cùng phức tạp và căng thẳng Sự chuyển hoá mâuthuẫn giữa các cường quốc tư bản chủ nghĩa đã dẫn tới sự hình thành hai khối đế quốc đối địch nhau: một là khối Trục phát xít do Đức,ITALIA, Nhật cầm đầu; hai là khối đế quốc dân chủ do Anh, Pháp, Mĩ cầm đầu Trong khi khối Trục ráo riết chuẩn bị kế hoạch chiếntranh ngay từ đầu những năm 30, thì khối đế quốc dân chủ Anh, Pháp, Mĩ mới bắt đầu quá trình này vào những năm cuối của thập niên
30 Chiến tranh thế giới ngày càng trở nên khó tránh khỏi
Ngay sau khi phát xít hoá bộ máy chính quyền và đặc biệt sau khi đã liên kết với nhau trong phe Trục, các nước phátxít Đức, ITALIA, Nhật công khai tiến hành chiến tranh xâm lược mở rộng lãnh thổ, phá vỡ trật tự của hoà ước Vecxai-Oasinhtơn.Trước tình hình đó, thái độ của Lên Xô và các nước tư bản dân chủ Anh, Pháp, Mĩ hoàn toàn khác nhau Trong khi Liên Xô kiên quyếtchống lại những hành động xâm lược, phá hoại hoà bình thế giới của phe phát xít, kêu gọi các nước Anh, Pháp, Mĩ cùng hợp tác đểthực hiện thì các nước Anh, Pháp, Mĩ lại có những hành động đi trái ngược lại với thiện chí của Liên Xô Các nước này không muốnhợp tác cùng Liên Xô chống phát xít mà thi hành chính sách thoả hiệp, nhượng bộ làm ngơ trước những hành động xâm lược của chủnghĩa phát xít để cho các nước phát xít tự do hành động với mưu đồ hướng mũi nhọn chiến tranh của phe phát xít để tiêu diệt nước Liên
Xô xã hội chủ nghĩa Một loạt các sự kiện diễn ra nửa cuối thập niên 30 của thế kỉ XX đã chứng tỏ điều này.Đỉnh cao của chính sách
Trang 9thỏa hiệp của Anh, Pháp được thể hiện tại Hội nghị Muy-nich Hoạt động của phe phát xít cùng chính sách hai mặt của Anh, Pháp, Mỹ
đã làm bùng nổ chiến tranh thế giới thứ hai
II Một số vấn đề chuyên sâu trong chuyên đề “quan hệ quốc tế giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919-1939)”
Để có thể ôn tập cho học sinh một cách toàn diện kiến thức của chuyên đề, trong quá trình giảng dạy bồi dưỡng, chúng tôi đã kếthợp ôn tập kiến thức theo chiều dọc và chiều ngang, bằng cách dựa vào những kiến thức cơ bản đã trang bị cho học sinh khi học tậptrên lớp theo chương trình sách giáo khoa và chuyên đề đã tổng hợp, chúng tôi thường đi sâu vào một số vấn đề, bài tập mang tính kháiquát, vận dụng kiến thức ở mức độ cao hơn, đòi hỏi học sinh phải tư duy tối đa để giải quyết Với phương pháp ôn tập như vậy, sẽ giúphọc sinh không chỉ nắm được bề rộng mà còn nắm được chiều sâu kiến thức, đồng thời thông qua đó có thể rèn luyện và nâng cao kĩnăng khái quát, phân tích, so sánh của học sinh; giúp học sinh không bị lúng túng trong quá trình làm bài thi
Vấn đề 1: So sánh điểm giống nhau và khác nhau giữa trật tự hai cực Ianta và trật tự Vécxai Oasinhtơn
Trong lịch sử nhân loại đã từng chứng kiến hai cuộc đại chiến thế giới Chiến tranh thế giới thực chất là một hoạt động của các cường quốc và đồng minh của họ nhằm xóa bỏ trật tự thế giới cũ để thiết lập một trật tự thế giới mới có lợi cho mình.Vì thế sau mỗi cuộc đại chiến thế giới, các nước thắng trận đều tiến hành phân chia thành quả thắng lợi, thiết lập lại trật tự thế giới
Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, với việc triệu tập hai hội nghị hòa bình ở Vécxai và Oasinhtơn, các nước thắng trận tiến hành kíkết một loạt các hiệp ước tạo nên hệ thống hòa ước Vécxai (1919-1920) và hệ thống hòa ước Oasinhtơn (1921-1922), thông qua đó thiết lập trật tự thế giới Vécxai-Oasinhtơn
Đến đầu năm 1945, chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc đã dẫn tới những chuyển biến căn bản trong tình hình quốc tế Để giải quyết nhiều vấn đề quan trọng, một hội nghị quốc tế được triệu tập với sự tham gia của nguyên thủ ba quốc gia Liên Xô, Anh, Mỹ
Trang 10tại Ianta Những thỏa thuận tại hội nghị đã trở thành khuôn khổ để thiết lập một trật tự thế giới mới sau chiến tranh- trật tự hai cực Ianta.
Như vậy, trong thế kỉ XX đã xuất hiện hai trật tự thế giới với những nét tương đồng và khác biệt
*Giống nhau:
Thứ nhất, cả hai trật tự đều được hình thành sau các cuộc đại chiến thế giới tàn khốc và đêù do các nước thắng trận thiết lập nên.
Trật tự Vécxai-Oasinhtơn được xác lập sau khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc với sự thất bại của phe liên minh là Đức, Áo-Hung, Thổ Nhĩ Kì, Bungary Để phân chia thành quả thắng lợi và thiết lập trật tự thế giới mới sau chiến tranh, các nước thắng trận thuộc phe Hiệp ước đã triệu tập Hội nghị hòa bình tại Vécxai (1919-1920) Hội nghị Vécxai không mang lại kết quả như Mỹ mong muốn vì thế đến năm 1921, Mĩ đã triệu tập hội nghị Oasinhton
Trật tự hai cực Ianta được thiết lập sau khi chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) kết thúc Sau chiến tranh, tình hình quốc tế
có những chuyển biến lớn làm thay đổi hoàn toàn so sánh lực lượng trên phạm vi toàn thế giới Các nước tư bản châu Âu bị suy yếu nghiêm trọng, các nước phát xít bị tiêu diệt và kiệt quệ hoàn toàn Trong lúc đó, Mỹ vươn lên trở thành một siêu cường khống chế thế giới tư bản chủ nghĩa Với tư cách là nước thắng trận Liên Xô và là một cường quốc lớn Để nhanh chóng kết thúc chiến tranh đồng thời để thiết lập một trật tự thế giới mới sau chiến tranh, các nước đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến tranh (Liên Xô, Mỹ, Anh)
đã triệu tập hội nghị Ianta từ ngày 4 đến ngày 12-2-1945 Thực chất hội nghị Ianta là cuộc đấu tranh quyết liệt và căng thẳng để phân chia quyền lợi và phạm vi ảnh hưởng, cân bằng quyền lực giữa những nước lớn Việc giải quyết vấn đề các nước phát xít và khu vực phát xít chiếm đóng, phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa các nước thắng trận tại hội nghị Ianta đã tạo ra khuôn khổ một trật tự thế giới mới Khuôn khổ trật tự thế giới này chịu sự chi phối sâu sắc của hai siêu cường Liên Xô và Mỹ
Thứ hai, cả hai trật tự đều đem lại quyền lợi cho các nước thắng trận và trừng trị những nước bại trận.
Trong trật tự Vécxai-Oasinhton, các nước thắng trận được rất nhiều lợi lộc, đặc biệt ba cường quốc Anh, Pháp, Mỹ giành được nhiều ưu thế nhất Anh chẳng những giữ vững quyền bá chủ mặt biển mà còn mở rộng hệ thống thuộc địa Pháp và Nhật cũng giành
Trang 11được khá nhiều quyền lợi , Mỹ khẳng định quyền lợi của mình ở khu vực Viễn Đông và Trung Quốc Trong khi đó, những nước bại trận phải chấp nhận những điều khoản hết sức khắt khe, nhất là Đức.Toàn bộ hệ thống thuộc địa của Đức đều giao cho các cường quốc Anh, Pháp, Nhật Bản quản lItalia Với việc kí kết hòa ước Vécxai, Đức mất 1/8 đất đai, gần ½ dân số, ¾ mỏ sắt, gần /13 mỏ than, 2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt, đồng thời, Đức phải bồi thường 132 tỉ mác Đức bị hạn chế vũ trang đến mức tối đa Các thuộc địa trở thành vùng “ủy trị” của Hội Quốc Liên Những đồng minh của Đức cũng chịu những tổn thất hết sức nặng nề , lãnh thổ bị xé nhỏ dẫn đến sự sụp đổ của đế quốc Áo-Hung và đế quốc Thổ Nhĩ Kì.
Trong trật tự hai cực Ianta, việc triệu tập hội nghị và nội dung hội nghị đều do các nước thắng trận chi phối, trong đó vai trò của
ba cường quốc Liên Xô, Mỹ, Anh là quan trọng hơn cả Nhìn chung các cường quốc đều khá hài lòng và đạt được những điều họ mong muốn Các nước thắng trận thỏa thuận, phân chia phạm vi ảnh hưởng của mình sau chiến tranh Theo đó, ở châu Âu, Liên Xô kiểm soát Đông Âu và đông Béc-lin, quân đội Anh, Pháp kiểm soát Tây Âu và tây Béc-lin; ở châu Á, quân đội Liên Xô kiểm soát bắc vĩ tuyến 38 của Triều Tiên, lấy lại những vùng đất đã bị mất trong chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905), còn quân đội Mỹ kiểm soát nam vĩ tuyến 38 của Triều Tiên; phần còn lại của châu Á tiếp tục thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước phương Tây; Nhật Bản
sẽ do quân đội Đồng minh chiếm đóng
Thứ ba, cả hai trật tự đều thành lập một tổ chức quốc tế để giải quyết vấn đề hòa bình, an ninh thế giới sau chiến tranh và duy trì
trật tự đã thiết lập
Tại hội nghị Vécxai, các nước thắng trận đã thành lập Hội Quốc Liên theo sáng kiến của Mỹ, nhằm mục đích khuyến khích sự hợp tác quốc tế, thực hiện nền hòa bình, an ninh thế giới Với mục đích đó, người ta đề ra một số nguyên tắc như không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phải rành mạch và dựa trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế Trên danh nghĩa, Hội Quốc Liên trở thành tổ chức giám sát chính trị quốc tế mới, nhằm ngăn ngừa chiến tranh và bảo vệ hòa bình thế giới
Tại hội nghị Ianta, các cường quốc đã quyết định thành lập một tổ chức quốc tế thay thế cho Hội Quốc Liên, đó là Liên Hợp Quốc Tại Sanphranxico (Mỹ) , hội nghị đại biểu 50 nước đã thông qua Hiến chương Liên Hợp Quốc và thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc Đây là tổ chức quốc tế lớn nhất giữ vai trò quan trọng trong việc giữ gìn hòa bình, an ninh quốc tế, thúc đẩy việc giải quyết các
Trang 12vụ tranh chấp xung đột trong khu vực, phát triển các mối quan hệ giao lưu quốc tế, chính trị, xã hội, kinh tế giữa các quốc gia thành viên.
*Khác nhau
Khi trật tự cũ không còn phù hợp với tình hình quốc tế thì nó được thay thế bởi một trật tự thế giới mới Trật tự hai cực Ianta ra đời là hệ quả của quá trình dùng chiến tranh để gải quyết mâu thuẫn vốn chất chứa từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất mà trật tự Vécxai-Oasinhton không thể điều hòa được , cho nên bên cạnh những điểm giống nhau, giữa hai trật tự vẫn còn nhiều điểm khác biệt Cụ thể:
Thứ nhất, nếu như trật tự Vécxai -Oasinhton quyền lực chi phối hoàn toàn thuộc về các cường quốc tư bản như Anh, Pháp, Mỹ
thì trong trật tự hai cực Ianta quyền lực chi phối thuộc về hai quốc gia đại diện cho hai hệ thống chính trị- xã hội đối lập: Liên Xô với phe xã hội chủ nghĩa và Mỹ với phe tư bản chủ nghĩa
Ở trật tự Vécxai –Oasinhton, quyền lực chi phối của ba cường quốc Anh, Pháp, Mỹ được thể hiện rõ nét trong hội nghị Vécxai
và hội nghị Oasinhton Trong hội nghị Vécxai (1919-1920), có năm cường quốc tham gia điều khiển là Mỹ, Anh, Pháp, Nhật Bản, Iatalia nhưng thực sự nắm quyền quyết định là Tổng thống Mỹ Uynxơn, thủ tướng Anh Lôi Giooc và thủ tướng Pháp Clêmăngxô Hội nghị có ba loại phiên họp khác nhau, quan trọng nhất là “Hội nghị tối cao” Trật tự mới này đã đem lại lợi ích cho các nước thắng trận nhất là Anh, Pháp Do chưa thỏa mãn quyền lợi nên Mỹ đưa ra sáng kiến triệu tập Hội nghị Oasinhton Với hệ thống hiệp ước
Oasinhtơn, Mỹ đã giải quyết quyền lợi của mình bằng cách thiết lập một khuôn khổ trật tự ở châu Á-Thái Bình Dương do Mỹ chi phối Kết hợp với hòa ước Vécxai , các hiệp ước của hội nghị Oasinhton, các nước đế quốc đã xác lập một trật tự thế giới mới trong đó ba cường quốc Anh, Pháp, Mỹ giành được nhiều ưu thế
Còn trong trật tự Ianta, quyền lực chi phối thuộc về hai siêu cường Liên Xô và Mỹ, thể hiện rõ nét nhất trong việc phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á tại hội nghị Ianta Trong trật tự hai cực Ianta, hai cường quốc đứng đầu hai cực về cơ bản đã đạt những mục tiêu mà mình theo đuổi Đối với Liên Xô, lúc này là thời điểm mà vị thế quốc tế của Liên Xô đạt tới đỉnh cao nhất kể từ sau cách mạng tháng Mười Nga 1917 Liên Xô là nước duy nhất có thể tạo ra thế cân bằng với Mỹ, đồng thời là lực lượng có khả năng đưa chủ nghĩa xã hội vượt ra phạm vi một nước, trở thành một hệ thống trên thế giới Trong khi Mỹ ra sức câu kết, giúp đỡ các thế lực phản động chống phá cách mạng với mưu đồ vươn lên vị trí “thống trị” thế giới thì Liên Xô trở thành thành trì của cách mạng thế giới
Trang 13luôn hậu thuẫn cho phong trào giải phóng dân tộc, phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa, cho sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình dân chủ và tiến bộ xã hội làm cho lực lượng cách mạng trên thế giới ngày càng phát triển đồng thời làm suy yếu lực lượng phản cách mạng nên các nước đế quốc không còn có thể hoàn toàn thao túng được quan hệ quốc tế Hàng loạt nước, vùng lãnh thổ trên thế giới đã bị lôi cuốn vào mới quan hệ giữa hai cực Xô, Mĩ.
Thứ hai, về cơ cấu tổ chức, trong trật tự Vécxai -Oasinhton thành lập tổ chức Hội quốc liên hoàn toàn phục vụ cho các nước đế
quốc thắng trận Còn trong trật tự hai cực Ianta thành lập cơ quan duy trì hòa bình, an ninh là Liên Hợp Quốc Nếu như Hội quốc liên bịcác nước đế quốc thắng trận chi phối, mang tính “đế quốc chủ nghĩa” thì Liên Hợp Quốc, với sự tham gia của Liên Xô (sau này có Trung Quốc) đại diện cho phe xã hội chủ nghĩa đã làm cho tổ chức này tiến bộ hơn
Hội quốc liên là một tổ chức chính trị có tính chất quốc tế đầu tiên, đánh dấu bước phát triển mới của quan hệ quốc tế thế kỉ XX
Về danh nghĩa, Hội quốc liên trở thành một tổ chức giám sát thế giới mới, nhằm ngăn ngừa chiến tranh, bảo vệ hòa bình thế giới Tuy nhiên, trên thực tế những hoạt động của hội quốc liên là nhằm duy trì trật tự thế giới mới do các cường quốc thắng trận áp đặt tại hội nghi Vécxai , Oasinhton Với chế độ “ủy nhiệm”, Anh, Pháp đã chia nhau hầu hết các thuộc địa của Đức và Thổ Nhĩ Kỳ Các biện pháp
về giải trừ quân bị và sự trừng phạt chỉ mang Italia nghĩa về hình thức vì để Hội quốc liên trở thành công cụ có hiệu quả, tổ chức này phải có Italia chí quân sự thống nhất và khả năng quân sự cần thiết Việc hình thành chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa phát xít tự do hành động đã cho thấy sự bất lực của Hội quốc liên trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế Hội quốc liên hình thành theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ nhưng Mỹ từ chối không tham gia do những tham vọng của Mỹ không được thực hiện trong hội nghị Vécxai Tính chất bất bình đẳng thể hiện rõ nét trong việc các nước chậm phát triển không có quyền tham gia giải quyết các công việc thế giới Liên
Xô và Đức cũng không được tham gia vào tổ chức này Đó là những nhân tố ảnh hưởng đến uy tín và sức mạnh của Hội quốc liên.Trong khi đó, tổ chức Liên Hợp Quốc ra đời trong trật tự hai cực Ianta bao gồm năm cơ quan chính là: Đại Hội đồng, Hội đồng bảo an, Hội đồng kinh tế -xã hội, Tòa án quốc tế, Ban thư kí Trong hơn 60 năm, Liên Hợp Quốc đã chứng tỏ vai trò quan trọng của
mình trong đời sống chính trị quốc tế So với Hội quốc liên, Liên Hợp Quốc thể hiện rỏ tính chất toàn cầu: thành phần tham gia bao
gồm tất cả các quốc gia độc lập trên tất cả các châu lục không phân biệt đặc điểm về lịch sử, văn hóa, chế độ chính trị, trình độ kinh tế
và đặc biệt là tính toàn diện, chương trình nghị sự không chỉ tập trung vào vấn đề duy trì hòa bình, an ninh mà bao gồm các hoạt động
nhằm thủ tiêu hoàn toàn chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, thúc đẩy sự hợp tác quốc tế trên tất cả các lĩnh vực kinh tế,
Trang 14văn hóa, khoa học-kĩ thuật Với tư cách là một tổ chức đa phương toàn cầu lớn nhất, Liên Hơp Quốc trở thành diễn đàn toàn cầu duy nhất thúc đẩy hiểu biết chung giữa các nước , là diễn đàn vừa hợp tác vừa đấu tranh, là tổ chức không thể thiếu trong đời sống chính trịquốc tế Với nguyên tắc cơ bản mang tính quyết định là sự nhất trí của năm nước lớn ủy viên thường trực Hội đồng bảo an (Liên Xô,
Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc) đã góp phần đảm bảo cho sự chung sống hòa bình , ngăn chặn không cho một cường quốc nào có thể vươn lên khống chế Liên Hợp Quốc vào mục đích bá quyền của nước lớn
Thứ ba, trật tự Vécxai -Oasinhton không giải quyết thỏa đáng các vấn đề chế độ, chính trị, lãnh thổ và bồi thường chiến tranh đối
với các nước chiến bại mà nó được thành lập bằng sự áp đặt, nô dịch của các nước thắng trận thông qua các điều khoản nặng nề Còn đối với trật tự Hai cực Ianta giải quyết thỏa đáng hơn các vấn đề này
Thứ tư, trật tự Vécxai -Oasinhton (1919-1939) có thời gian tồn tại ngắn hơn trật tự hai cực Ianta (1945-1991) Cuộc đối đầu của
hai siêu cường, hai phe tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Thế giới phân đôi thành hai hệ thống đối lập, dẫn đến tình trạng “chiến tranh lạnh” căng thẳng, các nước ra sức chạy đua vũ trang, hình thành các khối liên minh quân sự-chính trị “đặt thế giới đung đưa bên miệng hố chiến tranh” Cuốn hút từng quốc gia từng khu vực trên thế giới vào quan hệ giữa hai cực như vậy phạm vi tác động của trật
tự hai cực Ianta rộng hơn trật tự Vécxai-Oasinhton
Nguyên nhân tạo nên những sự khác nhau trên là do: Trật tự Vécxai -Oasinhton được hình thành khi chiến tranh thế giới thứ nhất
đã kết thúc, số phận các nước bại trận đã được định đoạt trên chiến trường; còn trật tự hai cực Ianta diễn ra khi chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc , mặt khác, sự có mặt của Liên Xô trong trật tự thế giới Ianta đã tạo nên những điểm tích cực hơn so vớitrật tự Vécxai-Oasinhton, kìm hãm những tham vọng của các nước đế quốc
Vấn đề 2: Bối cảnh ra đời và tác động của trật tự Vécxai -Oaisinhton đến quan hệ quốc tế, nguyên nhân sụp đổ.
Trang 15- Chiến tranh đế quốc đã đẩy mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản lên cao,làm xuất hiện thời cơ cách mạng ở một số nước, tiêubiểu là ở nước Nga Thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 thiết lập nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới đã tác động lớn đến quan hệ quốc tế giữa các nước Tạo ra một bước chuyển căn bản của tình hình thế giới Chủ nghĩa tư bản không còn tồn tại như một hệ thống duy nhất thống trị thế giới nữa Sự tồn tại của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới đã trở thành thách thức to lớn đối với các nước tư bản chủ nghĩa bởi cách mạng Nga đã chặt đứt khâu yếu nhất trong sợi dây chuyền đế quốc chủ nghĩa và cách mạng tháng Mười Nga cũng đã chứng minh cho các dân tộc bị áp bức, yêu chuộng hòa bình trên thế giới thấy rằng chủ nghĩa Mác-Lê nin là một học thuyết khoa học có thể thành công trên thực tế Từ đây trong quan hệ quốc tế của các nước lớn còn bị chi phối bởi một yêu cầu khác là làm sao chống phá, tiêu diệt được nước Nga Xô viết.
- Để có đủ nhân lực, vật lực ném vào cuộc chiến tranh thế giới, các nước tham chiến tiến hành vơ vét, bóc lột nặng nề nhân dân các nước thuộc địa làm cho mâu thuẫn vốn có giữa các nước thuộc địa với chính quốc ngày càng lên cao, mặt khác chiến tranh làm cho các nước đế quốc-kẻ thù của phong trào cách mạng thế giới suy yếu; hơn nữa thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga không chỉ cổ vũ
mà còn chỉ đường cho các dân tộc khác trên thế giới đấu tranh nên sau chiến tranh thế giới thứ nhất, cao trào cách mạng đã bùng nổ và dân cao mạnh mẽ Ở châu Âu ,cao trào cách mạng kéo dài suốt năm 1918-1923, chính quyền Xô viết đã được thiết lập tại Hungari và một số nơi của Đức Ở các nước thuộc địa và phụ thuộc, phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc bùng nổ và giành nhiều kết quả to lớn
b Tác động của trật tự Vécxai -Oasinhton đến quan hệ quốc tế.