BỆNH TIÊU CHẢY Ở TRẺ EM, ĐH Y DƯỢC TP HCM

Bài giảng dành cho sinh viên y khoa, bác sĩ đa khoa, sau đại học. ĐH Y Dược TP Hồ Chí Minh. ĐỊNH NGHĨA,DỊCH TỄ HỌC, NGUYÊN NHÂN, CƠ CHẾ TIÊU CHẢY, PHÂN LOẠI TIÊU CHẢY, PHÂN ĐỘ MẤT NƯỚC, BÙ DỊCH, ĐIỀU TRỊ KHÁC

TS BS Nguyễn Anh Tuấn Bộ môn Nhi – ĐHYD TP.HCM

Gánh nặng bệnh tật

 4-5 triệu trẻ tử vong hàng năm

 80% dưới 2 tuổi

 CDD, IMCI: giảm tử

vong chứ không giảm tỷ suất bệnh mắc

B nh ly s sinh ê ơ

37%

NT hô h p â 17%

Dịch têễ học

 Đường lây: phân – miệng

 Yếu tố nguy cơ:

Tuổi SDD Suy giảm miễn dịch Mùa

Tập quán

 Có thể gây dịch

Nguyên nhân gây tiêu chảy

Nhiễm virus rotavirus, norovirus, …

Nhiễm vi trùng E coli, tả, lỵ trực trùng, …

Nhiễm ký sinh trùng Giardia, Entamoeba (lỵ amip)

Nhiễm giun sán Giun kim

Câấ u trúc ruột non

Cơ chêấ tiêu cha ảy

Tiêu chảy xâm nhập:

 Shigella, EIEC, EHEC, Campylobacter jejuni,

Cơ chêấ tiêu cha ảy (tt)

Tiêu chảy do bám dính:

 Rotavirus, EPEC, EAEC, Giardia lamblia, …

 Bám chặt niêm mạc ruột  tổn thương vi nhung mao

 cản trở hấp thu nước điện giải, sự tiết men

disacharidase (gây bất dung nạp lactose tạm thời)

Cơ chêấ tiêu cha ảy (tt)

Tiêu chảy tăng xuất tiết:

 Vibrio cholerae, ETEC, …

 Tiết độc tố  tăng xuất tiết  tiêu chảy

Cơ chêấ tiêu cha ảy (tt)

 Thực tế, cơ chế gây tiêu chảy khá phức tạp

và có thể phối hợp nhiều cơ chế cùng một lúc

Phân loại tiêu chảy trên lâm sàng

 Tiêu chảy cấp : ≤ 14 ngày (70-80%)

 Tiêu chảy kéo dài : >14 ngày

 HC lỵ (tiêu đàm máu): phân lỏng có máu

Tiêu chảy cấp

 Nguyên nhân : virus, vi trùng

 Hậu quả : mất nước, mất natri (đẳng

trương, nhược trương, ưu trương), toan chuyển hóa, giảm kali, suy dinh dưỡng

 Điều trị : bù nước – điện giải, dinh dưỡng, kẽm

Hội chứng ly

 Nguyên nhân:

Tổn thương cao (ruột non): EIEC, C jejuni,

Salmonella (nhiều nước)

Tổn thương thấp: Shigella, Entamoeba histolytica (ít nước, mót rặn)

 Hậu quả: nhiễm trùng, nhiễm độc, có thể co giật

 Điều trị: kháng sinh (theo tính nhạy cảm tại địa

phương), bù nước – điện giải, dinh dưỡng

Tiêu chảy kéo dài

 Nguyên nhân: như tiêu chảy cấp nhưng khả năng cấy dương tính thấp

 Yếu tố góp phần: SDD, nuôi dưỡng không phù hợp, kháng sinh kéo dài, …

 Hậu quả: SDD, bội nhiễm  tử vong

 Điều trị: dinh dưỡng phù hợp, bù nước – điện giải, điều trị bội nhiễm

PHÂN ĐỘ MÂẤ T NƯỚC

Khát, uống háo hức

Dấu véo da mất chậm

CÓ MẤT NƯỚC 5-10% Phác đồ B (bù nước tại

góc ORT)

Không đủ dấu hiệu để phân

loại có mất nước hoặc mất

nước nặng

KHÔNG MẤT NƯỚC

(tại nhà)

TÔỔ NG TRẠNG

TÌM DÂẤ U HIỆU MĂẤ T TRŨNG

TÌM DÂẤ U HIỆU KHÁT, UÔẤ NG HÁO HỨC

 Nhân viên được huấn luyện

GÓC ORT ( Oral Rehydration Treatment )

NGUYÊN LiỆU

Cách dùng ORS

 Pha 1 gói trong 1 lit nước (ORS), hay 1 gói trong 200ml nước (Hydrit)

 Không pha ½ gói

 Uống sau khi tiêu lỏng hoặc ói

 Uống bằng muỗng (trẻ nhỏ) hoặc uống từng ngụm bằng ly (trẻ lớn)

 24 giờ còn dư  đổ bỏ

 Ói sau khi uống  nghỉ 15 phút  uống lại từng ngụm chậm hơn

Dung dịch muối đường tự làm

PHÁC ĐỒ A (TẠI NHÀ)

1. UỐNG NHIỀU NƯỚC HƠN BÌNH THƯỜNG

ORS uống sau mỗi lần tiêu lỏng hay ói

< 2 tuổi: 50 – 100 mL/ lần

> 2 tuổi: 100 – 200 mL/ lần

2. Bổ sung kẽm (14 ngày)

<6 tháng: 10mg kẽm nguyên tố/ ngày

>6 tháng: 20mg kẽm nguyên tố/ ngày

3 Tiếp tục cho ăn/ bú mẹ

4 Khi nào khám lại

Uống nhiều

Bú nhiều hơn, lâu hơn.

Uống nhiều hơn, bất cứ khi nào trẻ muốn.

Không nên uống gì? Nước ngọt có đường,

nước uống công nghiệp chứa CO2, nước trà

đường,

(H ướ ng d n x trí tiêu ch y tr em, 2010, B Y t ) ẫ ử ả ở ẻ ộ ế

Ăn đủ

Nếu còn bú mẹ  bú thường xuyên.

Ăn khẩu phần hàng ngày, tăng nhiều cữ.

Đủ chất dinh dưỡng.

Không pha loãng thức ăn.

Nên tránh:

Rau sợi, hạt ngũ cốc.

Nước cháo loãng.

Thức ăn chứa quá nhiều đường.

(H ướ ng d n x trí tiêu ch y tr em, 2010, B Y t ) ẫ ử ả ở ẻ ộ ế

Sử dụng thuốc đúng

Theo kê đơn của bác sĩ, nhất là kháng sinh.

Các thuốc có thể dùng thêm:

Probiotics Probiotics (men vi sinh, men lợi khuẩn, …):

giúp hồi phục sự đề kháng đường ruột.

Diosmectite Diosmectite : giúp giảm khối lượng phân, giảm thời gian tiêu chảy.

Racecadotril Racecadotril : kháng tiết

Thuốc không nên dùng: thuốc “cầm tiêu chảy”,

thuốc chiết xuất từ á phiện.

KHI NÀO KHÁM LẠI

 Khám lại sau 5 ngày nếu vẫn còn tiêu chảy

 Khám lại ngay nếu:

- không uống được hoặc bỏ bú

- bệnh nặng hơn

- có sốt hoặc sốt cao hơn

- phân có máu

- khát nước

 Theo cân nặng: 50 - 100 mL/kg trong 4 giờ

 Theo tuổi (trong 4 giờ):

< 4 tháng: 200-400 mL 4 - 12 tháng: 400-700 mL 1- 2 tuổi: 700-900 mL 2- 5 tuổi: 900-1400 mL

 Tiếp tục bú mẹ bất cứ khi nào trẻ muốn

 Đánh giá lại sau 4 giờ

 Dấu hiệu lâm sàng nặng hơn

 Mất dịch nhiều hơn lượng uống vào

 Ói liên tục

BÙ DỊCH ĐƯỜNG UỐNG

THẤT BẠI

Tình hình rotavirus vaccine

Merck (Mỹ) POLYVAC (Việt Nam) NIH (Mỹ)

Anh Ấn Độ

…

Ngưng Cấp phép 2000 Cấp phép 2006 Cấp phép 2006 Phase 3

Phase 2 Phase 2 Phase 1

Rotavirus vaccine

khoảng cách tối đa)

tháng cho RotaTeq

viện, giảm gánh nặng xã hội