Người thợ xây giỏi là người không chỉ biết cách dùng từng đồ nghề của mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh cụ thể. Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy, chúng đều bình đẳng với nhau. Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích và khả năng dạy học cụ thể, nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựa chọn và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệu quả cao trong bài dạy của mình. Trong đó, phương pháp dạy học tích cực không chỉ phát triển khả năng tư duy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đa cho các thành viên trong tập thể được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của mình về nội dung và phương pháp học tập cũng như các lĩnh vực khác, giúp học sinh có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt cách thức tư duy và ý tưởng. Khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, giáo viên có điều kiện để uốn nắn, hình thành ở học sinh những kĩ năng cần thiết. Như vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh không phải đến nay mới có song bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giáo viên sẽ giúp học sinh nâng cao kĩ năng sống của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc. 1.5. Xuất phát từ những lí do trên, bản thân là một giáo viên dạy Văn giảng dạy trong Trung tâm Giáo dục thường xuyên, tôi luôn có tâm nguyện muốn học sinh của mình có khả năng thích ứng với cuộc sống mới, biết tự chủ, sống có bản lĩnh, có nhân cách. Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu và thực hiện đề tài Giáo dục kĩ năng sống trong giờ đọc hiểu văn bản Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử.
Trang 1Chuyên đề
GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN "ĐÂY THÔN VĨ DẠ"
CỦA HÀN MẶC TỬ
1 Hoàn cảnh nảy sinh
1.1 Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta, khi yếu tố con người được coi trọng về tiềm năng và trí tuệ, cùng với sức mạnh tri thức thì nhân cách của con người càng được đề cao và phát huy mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực xã hội Hiện nay, nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong nhà trường, nhằm đảm bảo tính cân đối giữa dạy chữ và dạy
người Một nhà hiền triết đã nói: "Khoa học mà không có hành vi đạo đức thì chỉ là sự tàn lụi của linh hồn", mà "hành vi đạo đức" chính là kĩ năng sống của
học sinh Vì vậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng
và thiết thực trong chiến lược giáo dục toàn diện
1.2 Hiện nay, tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng, không ít
bộ phận học sinh sống buông thả, thích hưởng thụ, chưa ý thức rèn luyện bản thân, có biểu hiện lệch lạc về lối sống, suy thoái về nhân cách, đạo đức Đây cũng là tình trạng đáng báo động ở Trung tâm giáo dục thường xuyên
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song nguyên nhân sâu xa
là do các em thiếu hụt về kĩ năng sống Do vậy, cần phải giáo dục kĩ năng sống cho học sinh để hình thành và phát triển cho các em khả năng làm chủ bản thân, khả năng ứng xử phù hợp với những người chung quanh, khả năng ứng phó tích cực trước những tình huống phức tạp, muôn hình muôn vẻ của cuộc sống
1.3 Môn Ngữ văn là một môn học có khả năng đặc biệt trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập Bản chất của môn Văn là sự kết hợp giữa tính khoa học và nghệ thuật Để học sinh
có thể vừa cảm thụ, rung động với cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn
chương, vừa hình thành các kĩ năng để ứng phó với thực tiễn cuộc sống không phải điều đơn giản
Mặt khác, hiện nay trong xu thế chung của xã hội, môn Văn đang mất dần
vị thế của nó, thậm chí trở thành "gánh nặng" đối với học sinh Thay vào đó, họcsinh chỉ chú trọng đến các môn học khoa học tự nhiên mà "bỏ quên" môn Văn Tình trạng trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc dạy Văn Để trả lại bản chất nghệ thuật kì diệu cho các giờ học văn, vừa giúp học sinh nhận thức được các giá trị trong cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hoá trong các tình huống đa dạng của cuộc sống trong một khoảng thời gian có hạn không
Trang 2phải là việc đơn giản Do vậy, làm thế nào để tích hợp nội dung giáo dục sống trong nội dung bài học và thông qua các phương pháp triển khai nội dung bài học đến nay vẫn là sự thử nhiệm tìm đường của giáo viên dạy Văn.
1.4 Người thợ xây giỏi là người không chỉ biết cách dùng từng đồ nghề của mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh
cụ thể Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy, chúng đều bình đẳng với nhau Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích và khả năng dạy học cụ thể, nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựa chọn và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệu quả cao trong bài dạy của mình Trong đó, phương pháp dạy học tích cực không chỉ phát triển khả năng tư duy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đa cho các thành viên trong tập thể được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của mình
về nội dung và phương pháp học tập cũng như các lĩnh vực khác, giúp học sinh
có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt cách thức tư duy và ý tưởng Khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, giáo viên có điều kiện để uốn nắn, hìnhthành ở học sinh những kĩ năng cần thiết
Như vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh không phải đến nay mới có song bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giáo viên sẽ giúp học sinh nâng cao kĩ năng sống của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc
1.5 Xuất phát từ những lí do trên, bản thân là một giáo viên dạy Văn giảng dạy trong Trung tâm Giáo dục thường xuyên, tôi luôn có tâm nguyện muốn học sinh của mình có khả năng thích ứng với cuộc sống mới, biết tự chủ, sống có bản lĩnh, có nhân cách Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu và thực
hiện đề tài "Giáo dục kĩ năng sống trong giờ đọc hiểu văn bản Đây thôn Vĩ Dạ
của Hàn Mặc Tử".
2 Cơ sở lí luận của vấn đề
2.1 Quan niệm về kĩ năng sống
2.1.1 Khái niêm
Theo WHO: "Năng lực tâm lí xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những thách thức của cuộc sống Đó cũng là khả năng của một cá nhân để duy trì một trạng thái khoẻ mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua hành
vi phù hợp và tích cực khi tương tác với người khác, với nền văn hoá và môi trường xung quanh Năng lực tâm lí xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy sức khoẻ theo nghĩa rộng nhất về mặt thể chất, tinh thần và xã hội Kĩ năng sống là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lí xã hội này".
Theo UNICEF, giáo dục dựa trên kĩ năng sống cơ bản là sự thay đổi tronghành vi hay một sự phát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái
độ và hành vi Ngắn gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm
Trang 3gì?) và thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào hay tin tưởng vào giá trị nào?), thành hành động (làm gì và làm như thế nào?).
Như vậy, kĩ năng sống chính là năng lực, khả năng tâm lí - xã hội của con người có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tình huống và giao tiếp có hiệu quả
Nhóm các kĩ năng tự nhận biết và sống với người khác, bao gồm các kĩ năng cụ thể như: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng, từ chối, bày tỏ sự cảm thông, hợp tác,
Nhóm kĩ năng ra quyết định một cách hiệu quả, bao gồm kĩ năng cụ thể như: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán và tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề
2.1.3 Ý nghĩa của giáo dục kĩ năng sống.
Có thể nói, kĩ năng sống chính là những nhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh Người có kĩ năng sống phù hợp sẽ luôn vững vàng trước những khó khăn, thử thách, biết ứng
xử giải quyết vấn đề một cách tích cực, phù hợp
Giáo dục kĩ năng sống càng trở nên cấp thiết đối với học sinh Trung học phổ thông Các em là những chủ nhân tương lai của đất nước, là những người quyết định sự phát triển của đất nước Mặt khác, lứa tuổi học sinh là lứa tuổi đang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi khám phá song còn thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệm sống, sức đề kháng chưa cao nên dễ bị lôi cuốn kích động Nếu không có kĩ năng sống các em sẽ không thể thực hiện tốt được trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, xã hội
Đặc biệt, việc giáo dục tích hợp kĩ năng sống vào tiết dạy Văn càng trở thành một nhu cầu bức thiết:
Thứ nhất, trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị, thái độ, kĩ năng phù hợp Từ đó hình thành cho học sinh những hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực, loại bỏ những hành vi, thói quen tiêu cực Kĩ năng sống giúp học sinh
có khả năng ứng phó phù hợp, linh hoạt trong các tình huống của cuộc sống hàng ngày Kĩ năng sống giúp học sinh vận dụng tốt kiến thức đã học, làm tăng tính thực hành
Trang 4Thứ hai, tiết học có lồng ghép giáo dục kĩ năng sống bao giờ cũng thân thiện, tích cực, tạo điều kiện cho học sinh thực hành và phát huy tối đa năng lực của bản thân.
Thứ ba, tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận củamình và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức
Có thể nói, giáo dục kĩ năng sống có vai trò vô cùng quan trọng trong việcgiúp học sinh biết làm chủ bản thân, thích ứng và biết cách ứng phó trước nhữngthách thức của cuộc sống Từ đó, rèn cho học sinh sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng, mở ra cơ hội, hướng suy nghĩ tích cực và tự tin, tự quyết định là lựa chọn những hành vi đúng đắn
2.2 Các phương pháp dạy học tích cực
2.2.1 Phương pháp dạy học nhóm
Dạy học nhóm là một hoạt động học tập có sự phân chia học sinh theo từng nhóm nhỏ với đủ thành phần khác nhau về trình độ, cùng trao đổi ý tưởng, một nguồn kiến thức dựa trên cơ sở hoạt động tích cực của từng cá nhân Từng thành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học tập của mình mà còn có trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của các thành viên trong nhóm
Hoạt động nhóm hợp lí, tích cực sẽ giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng: đảm nhận trách nhiệm, hợp tác, chia sẻ, thương lượng, giải quyết mâu thuẫn, giải quyết vấn đề
2.2.2 Phương pháp trò chơi
A.I.Xôrôkina đã đưa ra một luận điểm vô cùng quan trọng về đặc thù của
dạy học kết hợp với trò chơi: "Trò chơi học tập là một quá trình phức tạp, nó là hình thức dạy học và đồng thời nó vẫn là trò chơi Khi các mối quan hệ chơi bị xoá bỏ, ngay lập tức trò chơi biến mất và khi ấy, trò chơi biến thành tiết học, đôi khi biến thành sự luyện tập" Vì vậy có thể kết luận: học và chơi là hai việc
không loại trừ lẫn nhau Trò chơi có thể được điều chỉnh cho phù hợp với hầu hết các chủ đề hoặc đề tài trong nội dung học tập
Bản chất của phương pháp trò chơi là dạy học thông qua việc tổ chức hoạtđộng cho học sinh Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh được hoạt động bằng cách tự chơi trò chơi trong đó mục đích của trò chơi chuyển tả mục tiêu của bài học Luật chơi (cách chơi) thể hiện nội dung và phương pháp học, đặc biệt là phương pháp học tập có sự hợp tác và sự tự đánh giá
Trò chơi học tập khác với trò chơi khác ở chỗ: nhiệm vụ nhận thức và luậtchơi trong trò chơi, đòi hỏi người chơi phải huy động trí óc làm việc thực sự nhưng chúng lại được thực hiện dưới hình thức vui vẻ, thú vị Học trong quá trình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức nhẹ nhàng, tự nhiên không gò bó, khơi
Trang 5dậy hứng thú tự nguyện và giảm thiểu sự căng thẳng cho học sinh Học tập thông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ tri thức dễ dàng và bền vững hơn.
Trò chơi học tập giúp học sinh lĩnh hội những tri thức và kĩ năng khác nhau mà không có chủ định từ trước Đồng thời, giúp người học cảm nhận được một cách trực tiếp kết quả hành động của mình, từ đó thúc đẩy tính tích cực, mở rộng, củng cố và phát triển vốn hiểu biết của người học
Phương pháp trò chơi được sử dụng trong học tập để hình thành kiến thức, kĩ năng mới hoặc củng cố kiến thức, kĩ năng đã học Việc tạo ra trò chơi
mà học không chỉ giúp học sinh khắc sâu tri thức, nâng cao nhận thức mà còn tăng cường các kĩ năng sống cho học sinh như: biết ứng xử linh hoạt, quan hệ tích cực và hợp tác,
2.2.3 Phương pháp đóng vai
Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành để trình bày những suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử theo một "vai giả định" Đây là phương pháp giảng dạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách đừng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc, tập trung vào một sự kiện cụ thể mà các em quan sát từ vai của mình
Thực hiện phương pháp đóng vai, học sinh được rèn luyện, thực hành những kĩ năng ứng xử, bày tỏ thái độ trong mỗi trường an toàn trước khi thực hành trong thực tiễn Mặt khác, phương pháp gây hứng thú và chú ý cho học sinh, giúp học sinh hình thành kĩ năng giao tiếp, có cơ hội bộc lộ cảm xúc, đồng thời tạo điều kiện làm phát triển óc sáng tạo của học sinh, khích lệ sự thay đổi thái độ, hành vi của học sinh theo hướng tích cực
3 Thực trạng của vấn đề
3.1 Thuận lợi
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng và thiết thực trong chiến lược giáo dục toàn diện Chưa bao giờ xã hội, đặc biệt là ngành giáo dục lại ý thức rõ cần phải truyền đạt các kĩ năng sống cho học sinh trong thời kì hội nhập như bây giờ Bộ Giáo dục và đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng cho cán bộ quản lí, giáo viên về giáo dục kĩ năng sống cho học sinh phổ thông, hướng dẫn tích hợp kĩ năng sống trong các môn học ở phổ thông
Mặt khác, mục tiêu và nội dung của môn Ngữ văn đã chứa đựng những yếu tố của giáo dục kĩ năng sống, phù hợp với các nội dung cơ bản của giáo dục
kĩ năng sống, phù hợp với cách tiếp cận làm thay đổi hành vi của người học trên
cơ sở nhận thức về các nội dung của môn Ngữ văn
Hiện nay, hầu hết giáo viên đã nắm rõ đặc trưng cực các phương pháp dạyhọc tích cực và vận dụng linh hoạt trong các giờ dạy học Ngữ văn Nếu được sử
Trang 6dụng phù hợp, mềm dẻo thì việc giáo dục kĩ năng sống sẽ phát huy hiệu quả tối đa.
3.2 Khó khăn
Qua số liệu điều tra sơ bộ nhận thức của học sinh về tác dụng của kĩ năngsống của môn Ngữ văn ở 2 lớp dạy (80 học sinh) và đã thu được kết quả như sau:
ST
T
1 Theo em, học Văn có giúp em nâng cao giá trị
nhận thức không?
Có nhưng khôngthực tế
Dựa trên những số liệu thống kê, có thể thấy đa số các em nhận định văn học là môn học bổ ích, có ý nghĩa nhưng chủ yếu các em cho rằng học văn không thực tế Các em còn mơ hồ về khả năng áp dụng thực tiễn của môn học vàcho rằng văn học thuần tuý là món ăn tinh thần, không có ý nghĩa thiết thực đối với cuộc sống Chính vì vậy, cần có những giải pháp giúp các em nhận ra giá trị của môn Văn, đồng thời hình thành những kĩ năng sống cơ bản, cần thiết để pháttriển con người toàn diện
4 Các giải pháp thực hiện
Giáo dục kĩ năng sống qua việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực là một trong những con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất Song, tiết học cóthành công hay không phụ thuộc vào sự linh động, sáng tạo của người giáo viên trong việc lựa chọn, vận dụng các phương pháp sao cho phù hợp với đặc trưng thể loại và nội dung của từng bài học Vì thế, có thể nói mỗi phương pháp đều
có những điểm rêng mà người giáo viên bằng kinh nghiệm và năng lực của mìnhphải lựa chọn, ứng dụng sao cho hiệu quả nhất Trong khuôn khổ một sáng kiến kinh nghiệm, người viết chỉ trình bày một số vận dụng mà bản thân nhận thấy cóhiệu quả tích cực trong giáo dục kĩ năng sống cho học sinh ở ba phương pháp: phương pháp trò chơi, phương pháp dạy học nhóm, phương pháp đóng vai
4.1 Phương pháp dạy học nhóm
Tổ chức học sinh làm việc theo nhóm là một biện pháp hữu hiệu để học sinh chiếm lĩnh các đơn vị kiến thức một cách chủ động, dân chủ Hình thức làmviệc hợp tác, theo hình thức nhóm sẽ tạo ra sự tương tác mạnh mẽ giữa các học
Trang 7sinh trong nhóm, trong lớp, tạo bầu không khí đối thoại dân chủ, cởi mở Tuy nhiên hình thức này cũng cần phối hợp với các biện pháp khác và không phải giờ học nào cũng có thể tổ chức cho học sinh thảo luạn nhóm Mặt khác, người giáo viên phải biết cách tổ chức, định hướng hoạt động nhóm của học sinh sao cho hiệu quả, không khiên cưỡng, áp đặt mang tính hình thức.
Trong phương pháp dạy học nhóm, có rất nhiều cách phân chia nhóm khác nhau Nếu hoạt động nhóm diễn ra trên lớp học thì nên tạo các nhóm nhỏ, tối đa 10 học sinh một nhóm để học sinh có điều kiện để thảo luận với nhau Cácnhóm này cũng không nên trùng lặp trong suốt quá trình dạy của giáo viên Việc phân chia nhóm linh hoạt sẽ giúp học sinh hứng thú hơn, đồng thời tạo cơ hội cho các học sinh được học hỏi, giao lưu với các bạn trong lớp Ví dụ, giáo viên
có thể chia nhóm theo cách gộp hai bàn kế nhau làm một nhóm, với mô hình lớphọc phổ biến trong trường phổ thông ở Việt Nam hiện nay thì cách chia này hiệuquả vì học sinh dễ dàng xoay chuyển để thảo luận cùng nhau, hoặc trong trường hợp vấn đề cần thảo luận không quá khó, ta có thể chia theo nhóm đơn vị một bàn là một nhóm, ngoài ra cũng có thể chia nhóm theo ngày sinh, theo sở thích, theo đặc điểm, Tuỳ từng mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm đượcphân chia ngẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trong từng phần của tiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác
Khi thực hiện nhiệm vụ trong thảo luận nhóm, nhóm tự bầu nhóm trưởng nếu thấy cần Trong nhóm có thể phân công mỗi người một phần việc Trong nhóm, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ý lại vào một vài người hiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ lẫn nhau tìm hiểu vấn đề nêu ra trong bầu không khí thi đua với các nhóm khác Kết quả làm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp Để trình bày kết quả làm việc của nhóm trước toàn lớp, nhóm có thể cử ra một đại diện hoặc phân công mỗi thành viên trình vày một phần nếu nhiệm vụ giao cho nhóm phức tạp
Đây thôn Vĩ Dạ là một tác phẩm thơ hay nhưng đượm buồn Nhiều học
sinh cảm thấy "ngại" khi trong một tác phẩm mà tình trải dài đến mênh mang và sâu thẳm, phần nào đó các em nghĩ không phù hợp với tâm lí lứa tuổi của các
em Để cải thiện điều này và tạo không khí trong giờ học Văn, giáo viên có thể
tổ chức cho các em thảo luận theo nhóm khi tìm hiểu khổ thơ thứ hai theo hình thức như sau:
Bước 1: Giáo viên giao nhiệm vụ: Cảnh xứ Huế vào buổi chiều và đêm trăng
Thời gian: 3 phút
Phương tiện hỗ trợ: Phiếu học tập
Trang 8Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
- Giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:
~ Nhóm 1: Cảnh xứ Huế trong buổi chiều được tái hiện như thế nào? Nhận xét về bức tranh thiên nhiên?
~ Nhóm 2: Cảm nhận về bức tranh thiên nhiên trong đêm trăng? Bức tranh ấy đem đến cho em ấn tượng gì về xứ Huế?
~ Nhóm 3: Đằng sau bức tranh thiên nhiên xứ Huế và buổi chiều và trong đêm trăng, em cảm nhận gì về tâm trạng của nhà thơ?
- HS thảo luận
Bước 3: Trình bày kết quả
- Đại diện nhóm trình bày kết quả thảo luận, các thành viên của nhóm có thể bổ sung thêm
- Các nhóm khác nhận xét, bổ sung
- GV đúc kết, bổ sung ý kiến, nhấn mạnh nội dung quan trọng bằng trình chiếu
Trong quá trình học sinh trình bày, giáo viên nên khuyến khích các nhóm tham gia thảo luận để bảo vệ quan điểm của mình Đồng thời khi nhận xét, cho điểm giáo viên cũng nên hướng các em đến các kĩ năng xử lí tình huống như: không trừ điểm nếu học sinh không trả lời được câu hỏi của học sinh khác nhưng có cách xử lí hay Chẳng hạn, nếu học sinh biết cách chất vấn ngược lại hoặc tìm cách hứa hẹn trả lời sau Với những giải pháp này, học sinh sẽ dạn dĩ hơn, xử lí tình huống nhanh, đồng thời hạn chế được việc học sinh tìm cách né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm cho bạn trong nhóm
PHIẾU HỌC TẬP
Tên nhóm:
Thành viên trong nhóm:
Lớp:
Trường:
Nhiệm vụ:…
Trả lời:
Trang 9
Với phương pháp dạy học nhóm, giáo viên sẽ rèn luyện cho học sinh kĩ năng đảm nhận trách nhiệm, thể hiện sự tự tin, chủ động và có ý thức chia sẻ công việc với các thành viên khác trong nhóm Mặt khác, kĩ năng hợp tác cũng được hình thành trong quá trình thảo luận, vì học sinh cùng chung sức làm việc, giúp đỡ hỗ trợ lẫn nhau trong một công việc, vì mục đích chung Đồng thời, với phương pháp này, kĩ năng lắng nghe tích cực được phát huy Khi các nhóm trình bày kết quả thảo luận, học sinh sẽ thể hiện được sự tập trung chú ý, thể hiện được sự quan tâm lắng nghe ý kiến hoặc phần trình bày của người khác, biết cho
ý kiến phản hồi mà không vội đánh giá, đồng thời hồi đáp trong quá trình giao tiếp
4.2 Phương pháp trò chơi.
Trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn đề hay thực hiện những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một trò chơi nào đó
Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chức cho thanh thiếu niên vui chơi một cách hợp lí, lành mạnh thì đều mang lại hiệu quả giáo dục Qua trò chơi, lớp trẻ không những được phát triển về các mặt trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất và hành vi tích cực Chính vì vậy, trò chơi được sử dụng như một phương pháp dạy học quan trọng
Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể hiện những thái độ, hành vi Chínhnhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở các em niềm tin và những thái độ
và hành vi tích cực, tạo ra động lực bên trong cho những hành vi ứng xử trong cuộc sống Mặt khác, qua trò chơi học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong mọi tình huống, hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi
Phương pháp trò chơi có thể tổ chức đầu tiết dạy để tạo tâm thế hứng thú cho học sinh đi vào tìm hiểu bài học hoặc để kiểm tra những kiến thức đã học qua, hoặc sử dụng ở cuối giờ để củng cố nội dung bài học Nhưng giáo viên cũng có thể thực hiện phương pháp trò chơi này ở giữa tiết học để nối kết các hoạt động của bài học, tạo sự chuyển ngoặt sôi nổi, hợp lí Đặc biệt, giáo viên cóthể tổ chức các trò chơi trong các bài ôn tập nhằm củng cố, khắc sâu và hệ thốngcác kiến thức đã học theo những đơn vị nhất định
Việc tổ chức trò chơi rất đa dạng, học sinh có thể tham gia chơi dưới nhiều hình thức Luật chơi phụ thuộc vào nội dung và mục đích, bởi cùng một nội dung nhưng có thể chơi với nhiều cách khác nhau như: Ghép đáp án đúng, ghép tranh đoán nội dung, giải ô chữ
Người tổ chức chơi thông thường là giáo viên, nhưng trong một số trườnghợp giáo viên có thể gợi ý, khuyến khích các em xây dựng trò chơi
Trang 10Tuy nhiên, để học sinh làm tốt vai trò của mình, giáo viên phải có những chỉ dẫn cụ thể như đưa ra hình thức chơi mà học sinh có thể áp dụng và hình dung ra phải làm như thế nào, cách thiết kế câu hỏi, Bên cạnh đó, giáo viên cũng phải kiểm tra trước hệ thống câu hỏi học sinh các nhóm đã xây dựng để giúp học sinh có những điều chỉnh đúng hướng, đáp ứng yêu cầu của bài học Dĩnhiên là giáo viên cũng chỉ dẫn dắt, góp ý chứ không nên áp đặt hay cầm tay chỉ việc để học sinh được phát huy khả năng sáng tạo của mình Giáo viên có thể cho học sinh các nhóm lần lượt triển khai trò chơi của mình rồi chốt lại cuối cùng nhưng vẫn có thế xen kẽ phần thực hiện của học sinh với phần củng cố củagiáo viên.
Với phương pháp trò chơi này, không những việc học trở nên hứng thú hơn mà học sinh còn được rèn luyện, nâng cao các kĩ năng như hợp tác, tổ chức, dẫn dắt vấn đề, xử lí tình huống, Nhưng khi tổ chức hình thức dạy học bằng phương pháp trò chơi, giáo viên phải nghĩ ra các hình thức chế tài nhất định để học sinh chơi trong luật, có ổn định trật tự bởi với mô hình lớp học trong trường phổ thông của chúng ta hiện nay rất khó cho giáo viên tổ chức phương pháp này
mà không ảnh hưởng đến các lớp học xung quanh Đây cũng là điều mà người viết gặp khó khăn nhất khi tổ chức phương pháp dạy học bằng phương pháp trò chơi, bởi khi đã chơi là có thắng - thua vì vậy học sinh dễ phấn khích và ồn ào hơn các giờ học thông thường, ngoài ra cũng không ngoại trừ trường hợp học sinh cố tình gây rối Dù có những khó khăn nhất định nhưng phương pháp dạy học này đã khắc phục phần nào nhược điểm học tập thụ động ở học sinh, là mộttrong những phương pháp hiệu quả trong việc tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học môn Văn và rèn luyện KNS hữu hiệu cho các em
Với văn bản "Đây thôn Vĩ Dạ", giáo viên cũng có thể tổ chức trò chơi chohọc sinh trong phần củng cố bài Chẳng hạn, giáo viên tổ chức trò chơi: Ai thôngminh hơn?
Luật chơi: Hai bạn học sinh quay lưng vào nhau, mỗi bạn có một chiếc bảng Khi GV đọc câu hỏi trắc nghiệm, hai học sinh sẽ ghi đáp án đúng vào bảng của mình Mỗi câu trả lời đúng được 2 điểm Kết thúc, bạn nào đạt số điểmcao nhất sẽ giành chiến thắng
* Hệ thống câu hỏi trong trò chơi:
Câu 1: Tiếng nói nội tâm trong câu hỏi: "Sao anh không về chơi thôn Vĩ" không mang sắc thái cảm xúc nào?
A Mời mọc
B Trách móc
C Băn khoăn
D Khát khao
Trang 11Câu 2: Câu thơ nào trong bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử gợi vẻ đẹp nên thơ, hài hoà giữa thiên nhiên và con người thôn Vĩ?
A Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên
B Lá trúc che ngang mặt chữ điền
C Vườn ai mướt quá xanh như ngọc
D Sao anh không về chơi thôn Vĩ?
Câu 3: Những hình ảnh sử dụng trong khổ 1 có đặc điểm
A Giản dị, gần gũi, đậm chất dân gian
B Giàu sức gợi, mang màu sắc tượng trưng
C Trang trọng, hàm súc, mang đậm màu sắc cổ điển
D Táo bạo, hiện đại, tạo cảm giác mạnh
Sau khi trò chơi kết thúc, giáo viên nhận xét, cho điểm và trao thưởng chongười dành thắng lợi Cuối cùng, thông qua trò chơi, giáo viên chốt lại kiến thứcbài học
Như vậy, khi tham gia vào trò chơi, các em sẽ được hình thành kĩ năng một số kĩ năng cần thiết như kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ nănggiải quyết căng thẳng, biết ứng xử linh hoạt, quan hệ tích cực và hợp tác,
4.3 Phương pháp đóng vai
Phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp tối ưu, giúp học sinh phát triển trí tuệ, phát huy các kĩ năng và thao tác tư duy thông qua hoạt động "đóng vai", ứng xử tình huống
Trong môn Ngữ văn, phương pháp đóng vai được thực hiện trong một số nội dung học tập sau: vào vai một nhân vật kể lại câu chuyện đã học, chuyển thểthành một văn bản văn học thành kịch bản sân khấu, xử lí một tình huống giao tiếp giả định,
Giáo viên khi sử dụng phương pháp đóng vai phải đảm bảo các yêu cầu:
- Tình huống đóng vai phải phù hợp với chủ đề giáo dục (chủ đề bài học), phù hợp với lứa tuổi, trình độ học sinh và điều kiện, hoàn cảnh lớp học
- Tình huống nên để mở
- Người đóng vai phải hiểu rõ vai của mình trong tình huống của bài tập
để đóng vai không lạc đề
- Nên khích lệ học sinh nhút nhát cùng tham gia
Sử dụng phương pháp đóng vai sẽ giúp người học phát huy được tính tích cực, tự giác, độc lập chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng kĩ xảo một cách vững chắc, phát triển trí tuệ người học và đặc biệt hình thành những kĩ năng sống tích cực cho học sinh
Trang 12Áp dụng phương pháp đóng vai khi dạy văn bản "Đây thôn Vĩ Dạ" của
Hàn Mặc Tử, giáo viên có thể cho học sinh đóng vai một phóng viên đang
phỏng vấn nhà văn Hàn Mặc Tử khi hướng dẫn các em tìm hiểu hoàn cảnh sáng tác của bài thơ Chẳng hạn:
Phóng viên: Thưa nhà thơ, nhà thơ có thể cho biết tác phẩm Đây thôn Vĩ
Dạ được sáng tác trong hoàn cảnh nào ạ?
Hàn Mặc Tử ( đóng vai): À, đây là "đứa con" rất đặc biệt của tôi Đó là
thời gian tôi đã mắc bệnh và đang ở trại phong Tuy Hoà, một người bạn của tôi
là Hoàng Thị Kim Cúc đã gửi cho tôi một tấm bưu thiếp kèm theo vài lời động viên, thăm hỏi Vì quá xúc động nên dòng cảm xúc tuôn trào, và Đây thôn Vĩ Dạ
ra đời trong hoàn cảnh đó
Phóng viên: Vì sao tấm bưu ảnh ấy khiến ông xúc động như vậy?
Hàn Mặc Tử (đóng vai): Thực ra, có rất nhiều lí do khiến tôi rất xúc động,
tuy nhiên, đây là một món quà ý nghĩa vì người thiếu nữ Vĩ Dạ ấy chính là
"người tình trong mộng" của tôi (Hàn Mặc Tử cười)
Phóng viên: Nếu nói như vậy, bài thơ chính là để bày tỏ tình cảm của ông
với người con gái Vĩ Dạ đó ạ?
Hàn Mặc Tử: Tôi xin không trả lời câu hỏi này của anh, và xin mời anh sẽ
dự một tiết học Văn của các em học sinh Trung tâm Giáo dục thường xuyên khi các em tiếp cận bài thơ của tôi Khi đó, tôi tin chắc, anh sẽ có câu trả lời cho mình
Phóng viên: Vâng, xin cảm ơn nhà thơ!
Khi nhập vai nhân vật, học sinh không chỉ được tích hợp kiến thức với phân môn tiếng Việt "Phỏng vấn và trả lời phỏng vấn" Đây cũng chính là cơ hội
để các em được luyện tập lĩnh vực kiến thức đã học
Kết thúc cuộc phỏng giáo viên nhận xét, chốt kiến thức
Với cách thức trên, giáo viên không chỉ củng cố cho học sinh những kiến thức
cơ bản mà còn giúp cho giờ học không trở nên khô khan, nhàm chán, thụ động Đặc biệt, bằng phương pháp đóng vai, giáo viên sẽ giáo dục học sinh số kĩ năng
cơ bản như:
- Kĩ năng giao tiếp: Đóng vai đòi hỏi học sinh phải chủ động trong quá trình học tập Mặt khác, trong quá trình tham gia đóng vai, học sinh sẽ được hình thành kĩ năng trong giao tiếp giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể,
từ đó giúp học sinh biết cách giao tiếp, ứng xử với bạn bè cùng trang lứa, với những người xung quanh
- Kĩ năng giải quyết tình huống: Thông qua đóng vai, học sinh thể hiện nhận thức, thái độ của mình trong tình huống cụ thể và học sinh phải có cách ứng xử sao cho phù hợp với tình huống đó Đồng thời thông qua vai diễn, HS