Những năm gần đây, giáo dục kĩ năng sống đã được lồng ghép, tích hợp vào một số môn học và hoạt động giáo dục của nhà trường. Tuy nhiên việc giáo dục học sinh qua những giờ học Văn vẫn chưa mang lại hiệu quả cao vì thiếu sinh động và có phần sáo mòn, chưa thu hút và tác động nhiều đến học sinh, chưa khai thác được mặt tối ưu của các phương pháp dạy hoc tích cực trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.Trong khi đó, đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực là hướng tới tổ chức hoạt động cho học sinh, lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Khai thác những ưu thế của phương pháp dạy học tích cực vào giờ đọc hiểu đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt nói riêng và các giờ đọc văn nói chung, người giáo viên Văn sẽ giúp học sinh sống với tác phẩm văn chương, đồng thời hình thành ở học sinh những kĩ năng sống cơ bản, cần thiết, phù hợp với thực tiễn và thuần phong mĩ tục của Việt Nam vừa đáp ứng được nhu cầu của thời đại.Khả năng áp dụng của sáng kiến (Tính khả thi) rất cao bởi phù hợp với đặc trưng của môn Ngữ văn, phù hợp với mục tiêu của giáo dục. Mặt khác, khi tiếp cận với văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ một tác phẩm đậm tính triết lí về con người, về cuộc đời, học sinh sẽ khám phá ra chính mình, hình thành những kĩ năng mới khi giáo viên hướng dẫn cho các em một con đường cụ thể, một phương pháp cụ thể khi khám phá tác phẩm văn chương.Sáng kiến không chỉ áp dụng cho giờ đọc hiểu Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ mà còn có thể áp dụng trong tất cả các tiết đọc Văn. Mặt khác, sáng kiến có có ý nghĩa đặc biệt khi áp dụng cho học sinh tại các Trung tâm giáo dục thường xuyên, khi phần nhiều học sinh còn hạn chế về kĩ năng sống.
Trang 1TÓM TẮT SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
Môn Ngữ văn là môn học có khả năng đặc biệt trong giáo dục kĩ năngsống cho học sinh Chính vì vậy, việc lồng ghép kĩ năng sống vào môn Ngữ văn
là một vấn đề hết sức cần thiết Bởi nó giúp người giáo viên dạy văn làm tốt hơnthiên chức của mình - người kĩ sư tâm hồn, người thắp lửa trong tâm hồn contrẻ Hơn nữa, trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay, việc làm này cũng điđúng quỹ đạo chung của việc cải cách giáo dục: quan tâm đến đối tượng trungtâm của quá trình dạy và học là học sinh, nhằm đào tạo những con người toàndiện, có tài, có đức, năng động, tự tin, có khả năng thích ứng với mọi hoàn cảnh
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua môn Ngữ văn cần có một conđường, một cách thức phù hợp Một trong những con đường ngắn nhất và hiệuquả nhất để giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là sử dụng phương pháp dạy họctích cực Trong các giờ đọc hiểu theo phương pháp dạy học tích cực, học sinh sẽphát huy tính chủ động, sáng tạo, qua đó giáo viên có điều kiện để giáo dục kĩnăng sống cho các em, kịp thời uốn nắn, hình thành những kĩ năng tích cực Vìvậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua các tiết đọc hiểu văn bản có thểphát huy được tính tích cực, những giá trị tốt đẹp và đánh thức tiềm năng conngười ở mỗi học sinh
2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến
Sáng kiến không chỉ áp dụng cho giờ đọc hiểu "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" mà có thể áp dụng trong tất cả các giờ đọc hiểu trong chương trình Ngữ văn
ở Trung học phổ thông Tuy nhiên, trong quá trình dạy học, giáo viên phải luôn
ý thức lồng ghép kĩ năng sống qua mỗi bài học và lựa chọn những phương pháptối ưu nhất
3 Nội dung sáng kiến
Những năm gần đây, giáo dục kĩ năng sống đã được lồng ghép, tích hợpvào một số môn học và hoạt động giáo dục của nhà trường Tuy nhiên việc giáodục học sinh qua những giờ học Văn vẫn chưa mang lại hiệu quả cao vì thiếusinh động và có phần sáo mòn, chưa thu hút và tác động nhiều đến học sinh,chưa khai thác được mặt tối ưu của các phương pháp dạy hoc tích cực trong việcgiáo dục kĩ năng sống cho học sinh
Trong khi đó, đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực là hướng tới tổchức hoạt động cho học sinh, lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo của học sinh Khai thác những ưu thế của phương pháp dạyhọc tích cực vào giờ đọc hiểu đoạn trích "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" nóiriêng và các giờ đọc văn nói chung, người giáo viên Văn sẽ giúp học sinh "sống"
Trang 2với tác phẩm văn chương, đồng thời hình thành ở học sinh những kĩ năng sống
cơ bản, cần thiết, phù hợp với thực tiễn và thuần phong mĩ tục của Việt Namvừa đáp ứng được nhu cầu của thời đại
Khả năng áp dụng của sáng kiến (Tính khả thi) rất cao bởi phù hợp vớiđặc trưng của môn Ngữ văn, phù hợp với mục tiêu của giáo dục Mặt khác, khitiếp cận với văn bản "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" của Lưu Quang Vũ - mộttác phẩm đậm tính triết lí về con người, về cuộc đời, học sinh sẽ khám phá rachính mình, hình thành những kĩ năng mới khi giáo viên hướng dẫn cho các emmột con đường cụ thể, một phương pháp cụ thể khi khám phá tác phẩm vănchương
Sáng kiến không chỉ áp dụng cho giờ đọc hiểu "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" của Lưu Quang Vũ mà còn có thể áp dụng trong tất cả các tiết đọc Văn Mặt
khác, sáng kiến có có ý nghĩa đặc biệt khi áp dụng cho học sinh tại các Trungtâm giáo dục thường xuyên, khi phần nhiều học sinh còn hạn chế về kĩ năngsống
4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến
Khi vận dụng sáng kiến vào thực tế dạy học, tôi thấy có những thay đổitích cực trong quá trình học tập của học sinh Sử dụng các phương pháp dạy họctích cực giúp giờ học trở nên sinh động, môn Văn có sức lôi cuốn và phát huyđược tính tích cực, chủ động của học sinh trong giờ học, từ đó hình thành ở các
em những kĩ năng sống cơ bản, cần thiết, đáp ứng nhu cầu của thời đại
5 Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến.
Đề tài cần có sự góp ý xây dựng để hoàn thiện nên rất cần sự đóng góp ýkiến của đồng nghiệp và tổ chuyên môn Để giáo dục kĩ năng sống cho học sinhđược thực hiện một cách đồng đều ở các lớp, tổ chuyên môn phải lên kế hoạch
và có phương hướng triển khai cụ thể
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua các giờ học Ngữ văn cần theo đặctrưng của môn học và giáo dục theo con đường "mưa dầm thấm lâu" nhẹ nhàng,
tự nhiên, không gượng ép theo kiểu "sống sượng", nhồi nhét hoặc giáo viên rút
ra kĩ năng sống "hộ" học sinh
Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để giáo dục kĩ năng sốngcần phải được sử dụng khoa học, hợp lí, làm sao phát huy được hiệu quả củacách thức dạy học này mà không rơi vào lạm dụng hay sử dụng mang tính chấthình thức, đối phó
Các cấp quản lí: Cần quan tâm, động viên tạo mọi điều kiện để khuyếnkhích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, nhằm phát huy tinh thần chủđộng, sáng tạo của học sinh trong học tập
Trang 3MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
1.1 Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta, khi yếu tố con người đượccoi trọng về tiềm năng và trí tuệ, cùng với sức mạnh tri thức thì nhân cách củacon người càng được đề cao và phát huy mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực xã hội.Hiện nay, nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục là nâng cao chất lượng giáodục toàn diện trong nhà trường, nhằm đảm bảo tính cân đối giữa dạy chữ và dạy
người Một nhà hiền triết đã nói: "Khoa học mà không có hành vi đạo đức thì chỉ là sự tàn lụi của linh hồn", mà "hành vi đạo đức" chính là kĩ năng sống của
học sinh Vì vậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng
và thiết thực trong chiến lược giáo dục toàn diện
1.2 Hiện nay, tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng, không ít
bộ phận học sinh sống buông thả, thích hưởng thụ, chưa ý thức rèn luyện bảnthân, có biểu hiện lệch lạc về lối sống, suy thoái về nhân cách, đạo đức Đâycũng là tình trạng đáng báo động ở Trung tâm giáo dục thường xuyên
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song nguyên nhân sâu xa
là do các em thiếu hụt về kĩ năng sống Do vậy, cần phải giáo dục kĩ năng sốngcho học sinh để hình thành và phát triển cho các em khả năng làm chủ bản thân,khả năng ứng xử phù hợp với những người chung quanh, khả năng ứng phó tíchcực trước những tình huống phức tạp, muôn hình muôn vẻ của cuộc sống
1.3 Môn Ngữ văn là một môn học có khả năng đặc biệt trong việc giáodục kĩ năng sống cho học sinh nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập Bảnchất của môn Văn là sự kết hợp giữa tính khoa học và nghệ thuật Để học sinh
có thể vừa cảm thụ, rung động với cái hay cái đẹp của một tác phẩm vănchương, vừa hình thành các kĩ năng để ứng phó với thực tiễn cuộc sống khôngphải điều đơn giản
Mặt khác, hiện nay trong xu thế chung của xã hội, môn Văn đang mất dần
vị thế của nó, thậm chí trở thành "gánh nặng" đối với học sinh Thay vào đó, họcsinh chỉ chú trọng đến các môn học khoa học tự nhiên mà "bỏ quên" môn Văn.Tình trạng trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc dạy Văn Để trả lại bảnchất nghệ thuật kì diệu cho các giờ học văn, vừa giúp học sinh nhận thức đượccác giá trị trong cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hoá trongcác tình huống đa dạng của cuộc sống trong một khoảng thời gian có hạn khôngphải là việc đơn giản Do vậy, làm thế nào để tích hợp nội dung giáo dục sốngtrong nội dung bài học và thông qua các phương pháp triển khai nội dung bàihọc đến nay vẫn là sự thử nhiệm tìm đường của giáo viên dạy Văn
1.4 Người thợ xây giỏi là người không chỉ biết cách dùng từng đồ nghềcủa mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh
cụ thể Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy,
Trang 4chúng đều bình đẳng với nhau Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích vàkhả năng dạy học cụ thể, nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựachọn và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệuquả cao trong bài dạy của mình Trong đó, phương pháp dạy học tích cực khôngchỉ phát triển khả năng tư duy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đacho các thành viên trong tập thể được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của mình
về nội dung và phương pháp học tập cũng như các lĩnh vực khác, giúp học sinh
có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt cách thức tư duy và ý tưởng Khi sửdụng các phương pháp dạy học tích cực, giáo viên có điều kiện để uốn nắn, hìnhthành ở học sinh những kĩ năng cần thiết
Như vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh không phải đến naymới có song bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giáo viên sẽ giúp họcsinh nâng cao kĩ năng sống của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc
1.5 Trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông, tác giả Lưu
Quang Vũ là cây bút vàng của sân khấu Việt Nam Vở kịch "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" của ông được xếp vào những vở kịch kinh điển của nền kịch nói Việt
Nam Mặc dù khai thác chất liệu dân gian nhưng tác giả đã thổi vào đó nhữngtriết lí về cuộc đời, những vấn đề của cuộc sống hiện đại mang ý nghĩa nhân văn
sâu sắc Tác giả của vở kịch đã trở thành "người trong cõi nhớ" nhưng đứa con tinh thần của ông - "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" thì vẫn sống mãi với thời
gian, vẫn lay thức tâm hồn bao thế hệ để họ tìm ra lẽ sống đúng đắn cho mình.Chính vì vậy, chức năng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong vở kịch này
là không cùng
1.6 Xuất phát từ những lí do trên, bản thân là một giáo viên dạy Văngiảng dạy trong Trung tâm Giáo dục thường xuyên, tôi luôn có tâm nguyệnmuốn học sinh của mình có khả năng thích ứng với cuộc sống mới, biết tự chủ,sống có bản lĩnh, có nhân cách Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu và thực
hiện đề tài " Giáo dục kĩ năng sống trong giờ đọc hiểu Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ".
2 Cơ sở lí luận của vấn đề
2.1 Quan niệm về kĩ năng sống
2.1.1 Khái niêm
Theo WHO: "Năng lực tâm lí xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những thách thức của cuộc sống Đó cũng là khả năng của một cá nhân để duy trì một trạng thái khoẻ mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua hành
vi phù hợp và tích cực khi tương tác với người khác, với nền văn hoá và môi trường xung quanh Năng lực tâm lí xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy sức khoẻ theo nghĩa rộng nhất về mặt thể chất, tinh thần và xã hội Kĩ năng sống là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lí xã hội này".
Trang 5Theo UNICEF, giáo dục dựa trên kĩ năng sống cơ bản là sự thay đổi tronghành vi hay một sự phát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái
độ và hành vi Ngắn gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làmgì?) và thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào hay tin tưởng vào giá trịnào?), thành hành động (làm gì và làm như thế nào?)
Như vậy, kĩ năng sống chính là năng lực, khả năng tâm lí - xã hội của conngười có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tìnhhuống và giao tiếp có hiệu quả
Nhóm các kĩ năng tự nhận biết và sống với người khác, bao gồm các kĩnăng cụ thể như: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng, từchối, bày tỏ sự cảm thông, hợp tác,
Nhóm kĩ năng ra quyết định một cách hiệu quả, bao gồm kĩ năng cụ thểnhư: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán và tư duy sáng tạo, ra quyếtđịnh, giải quyết vấn đề
2.1.3 Ý nghĩa của giáo dục kĩ năng sống.
Có thể nói, kĩ năng sống chính là những nhịp cầu giúp con người biếnkiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh Người có kĩnăng sống phù hợp sẽ luôn vững vàng trước những khó khăn, thử thách, biết ứng
xử giải quyết vấn đề một cách tích cực, phù hợp
Giáo dục kĩ năng sống càng trở nên cấp thiết đối với học sinh Trung họcphổ thông Các em là những chủ nhân tương lai của đất nước, là những ngườiquyết định sự phát triển của đất nước Mặt khác, lứa tuổi học sinh là lứa tuổiđang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìmtòi khám phá song còn thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệmsống, sức đề kháng chưa cao nên dễ bị lôi cuốn kích động Nếu không có kĩnăng sống các em sẽ không thể thực hiện tốt được trách nhiệm đối với bản thân,gia đình, xã hội
Đặc biệt, việc giáo dục tích hợp kĩ năng sống vào tiết dạy Văn càng trởthành một nhu cầu bức thiết:
Thứ nhất, trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị, thái độ, kĩ năngphù hợp Từ đó hình thành cho học sinh những hành vi, thói quen lành mạnh,tích cực, loại bỏ những hành vi, thói quen tiêu cực Kĩ năng sống giúp học sinh
có khả năng ứng phó phù hợp, linh hoạt trong các tình huống của cuộc sống
Trang 6hàng ngày Kĩ năng sống giúp học sinh vận dụng tốt kiến thức đã học, làm tăngtính thực hành.
Thứ hai, tiết học có lồng ghép giáo dục kĩ năng sống bao giờ cũng thânthiện, tích cực, tạo điều kiện cho học sinh thực hành và phát huy tối đa năng lựccủa bản thân
Thứ ba, tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận củamình và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức
Có thể nói, giáo dục kĩ năng sống có vai trò vô cùng quan trọng trong việcgiúp học sinh biết làm chủ bản thân, thích ứng và biết cách ứng phó trước nhữngthách thức của cuộc sống Từ đó, rèn cho học sinh sống có trách nhiệm với bảnthân, gia đình, cộng đồng, mở ra cơ hội, hướng suy nghĩ tích cực và tự tin, tựquyết định là lựa chọn những hành vi đúng đắn
2.2 Các phương pháp dạy học tích cực
2.2.1 Phương pháp dạy học nhóm
Dạy học nhóm là một hoạt động học tập có sự phân chia học sinh theotừng nhóm nhỏ với đủ thành phần khác nhau về trình độ, cùng trao đổi ý tưởng,một nguồn kiến thức dựa trên cơ sở hoạt động tích cực của từng cá nhân Từngthành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học tập của mình màcòn có trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của các thành viên trong nhóm
Hoạt động nhóm hợp lí, tích cực sẽ giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng:đảm nhận trách nhiệm, hợp tác, chia sẻ, thương lượng, giải quyết mâu thuẫn,giải quyết vấn đề
2.2.2 Phương pháp trò chơi
A.I.Xôrôkina đã đưa ra một luận điểm vô cùng quan trọng về đặc thù của
dạy học kết hợp với trò chơi: "Trò chơi học tập là một quá trình phức tạp, nó là hình thức dạy học và đồng thời nó vẫn là trò chơi Khi các mối quan hệ chơi bị xoá bỏ, ngay lập tức trò chơi biến mất và khi ấy, trò chơi biến thành tiết học, đôi khi biến thành sự luyện tập" Vì vậy có thể kết luận: học và chơi là hai việc
không loại trừ lẫn nhau Trò chơi có thể được điều chỉnh cho phù hợp với hầuhết các chủ đề hoặc đề tài trong nội dung học tập
Bản chất của phương pháp trò chơi là dạy học thông qua việc tổ chức hoạtđộng cho học sinh Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh được hoạt độngbằng cách tự chơi trò chơi trong đó mục đích của trò chơi chuyển tả mục tiêucủa bài học Luật chơi (cách chơi) thể hiện nội dung và phương pháp học, đặcbiệt là phương pháp học tập có sự hợp tác và sự tự đánh giá
Trò chơi học tập khác với trò chơi khác ở chỗ: nhiệm vụ nhận thức và luậtchơi trong trò chơi, đòi hỏi người chơi phải huy động trí óc làm việc thực sựnhưng chúng lại được thực hiện dưới hình thức vui vẻ, thú vị Học trong quátrình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức nhẹ nhàng, tự nhiên không gò bó, khơi
Trang 7dậy hứng thú tự nguyện và giảm thiểu sự căng thẳng cho học sinh Học tậpthông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ tri thức dễ dàng và bền vững hơn.
Trò chơi học tập giúp học sinh lĩnh hội những tri thức và kĩ năng khácnhau mà không có chủ định từ trước Đồng thời, giúp người học cảm nhận đượcmột cách trực tiếp kết quả hành động của mình, từ đó thúc đẩy tính tích cực, mởrộng, củng cố và phát triển vốn hiểu biết của người học
Phương pháp trò chơi được sử dụng trong học tập để hình thành kiếnthức, kĩ năng mới hoặc củng cố kiến thức, kĩ năng đã học Việc tạo ra trò chơi
mà học không chỉ giúp học sinh khắc sâu tri thức, nâng cao nhận thức mà còntăng cường các kĩ năng sống cho học sinh như: biết ứng xử linh hoạt, quan hệtích cực và hợp tác,
2.2.3 Phương pháp đóng vai
Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành để trình bàynhững suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử theo một "vai giả định" Đây là phươngpháp giảng dạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cáchđừng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc, tập trung vào một sự kiện cụthể mà các em quan sát từ vai của mình
Thực hiện phương pháp đóng vai, học sinh được rèn luyện, thực hànhnhững kĩ năng ứng xử, bày tỏ thái độ trong mỗi trường an toàn trước khi thựchành trong thực tiễn Mặt khác, phương pháp gây hứng thú và chú ý cho họcsinh, giúp học sinh hình thành kĩ năng giao tiếp, có cơ hội bộc lộ cảm xúc, đồngthời tạo điều kiện làm phát triển óc sáng tạo của học sinh, khích lệ sự thay đổithái độ, hành vi của học sinh theo hướng tích cực
3 Thực trạng của vấn đề
3.1 Thuận lợi
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng và thiếtthực trong chiến lược giáo dục toàn diện Chưa bao giờ xã hội, đặc biệt là ngànhgiáo dục lại ý thức rõ cần phải truyền đạt các kĩ năng sống cho học sinh trongthời kì hội nhập như bây giờ Bộ Giáo dục và đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tậphuấn, bồi dưỡng cho cán bộ quản lí, giáo viên về giáo dục kĩ năng sống cho họcsinh phổ thông, hướng dẫn tích hợp kĩ năng sống trong các môn học ở phổthông
Mặt khác, mục tiêu và nội dung của môn Ngữ văn đã chứa đựng nhữngyếu tố của giáo dục kĩ năng sống, phù hợp với các nội dung cơ bản của giáo dục
kĩ năng sống, phù hợp với cách tiếp cận làm thay đổi hành vi của người học trên
cơ sở nhận thức về các nội dung của môn Ngữ văn Đặc biệt, văn bản "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" là một tác phẩm chứa đựng những triết lí nhân sinh,
chứa đựng những yếu tố phù hợp trong việc hình thành kĩ năng sống cho họcsinh
Trang 8Hiện nay, hầu hết giáo viên đã nắm rõ đặc trưng cực các phương pháp dạyhọc tích cực và vận dụng linh hoạt trong các giờ dạy học Ngữ văn Nếu được sửdụng phù hợp, mềm dẻo thì việc giáo dục kĩ năng sống sẽ phát huy hiệu quả tốiđa.
3.2 Khó khăn
Tuy nhiên, trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông, văn bảnkịch là một thể loại không mới song khó, hơn nữa chiếm tỉ lệ quá khiêm tốn sovới các văn bản thơ và văn xuôi Kinh nghiệm thưởng thức kịch hạn chế, kĩ nănggiảng dạy chưa nhiều Ý thức học tập và sự yêu thích kịch chưa trở thành niềmđam mê của học sinh, mặt khác các em ít hoặc chưa từng được trực tiếp xembiểu diễn kịch trên sân khấu
Mặt khác, thời gian dạy 2 tiết rất ngắn, nhất là với trích đoạn kịch mang
tính triết lí thâm trầm, sâu sắc như "Hồn Trương Ba, da hàng thịt", việc lồng
ghép kĩ năng sống cũng chỉ trong một thời gian hạn hẹp, vậy giáo viên khó kếthợp nếu không khéo léo
Qua số liệu điều tra sơ bộ nhận thức của học sinh về tác dụng của kĩ năngsống của môn Ngữ văn ở 2 lớp dạy (80 học sinh) và đã thu được kết quả nhưsau:
ST
T
1 Theo em, học Văn có giúp em nâng cao giá trị
nhận thức không?
Có nhưng khôngthực tế
Dựa trên những số liệu thống kê, có thể thấy đa số các em nhận định vănhọc là môn học bổ ích, có ý nghĩa nhưng chủ yếu các em cho rằng học vănkhông thực tế Các em còn mơ hồ về khả năng áp dụng thực tiễn của môn học vàcho rằng văn học thuần tuý là món ăn tinh thần, không có ý nghĩa thiết thực đốivới cuộc sống Chính vì vậy, cần có những giải pháp giúp các em nhận ra giá trịcủa môn Văn, đồng thời hình thành những kĩ năng sống cơ bản, cần thiết để pháttriển con người toàn diện
4 Các giải pháp thực hiện
Giáo dục kĩ năng sống qua việc sử dụng các phương pháp dạy học tíchcực là một trong những con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất Song, tiết học cóthành công hay không phụ thuộc vào sự linh động, sáng tạo của người giáo viên
Trang 9trong việc lựa chọn, vận dụng các phương pháp sao cho phù hợp với đặc trưngthể loại và nội dung của từng bài học Vì thế, có thể nói mỗi phương pháp đều
có những điểm rêng mà người giáo viên bằng kinh nghiệm và năng lực của mìnhphải lựa chọn, ứng dụng sao cho hiệu quả nhất Trong khuôn khổ một sáng kiếnkinh nghiệm, người viết chỉ trình bày một số vận dụng mà bản thân nhận thấy cóhiệu quả tích cực trong giáo dục kĩ năng sống cho học sinh ở ba phương pháp:phương pháp trò chơi, phương pháp dạy học nhóm, phương pháp đóng vai
4.1 Phương pháp dạy học nhóm
Tổ chức học sinh làm việc theo nhóm là một biện pháp hữu hiệu để họcsinh chiếm lĩnh các đơn vị kiến thức một cách chủ động, dân chủ Hình thức làmviệc hợp tác, theo hình thức nhóm sẽ tạo ra sự tương tác mạnh mẽ giữa các họcsinh trong nhóm, trong lớp, tạo bầu không khí đối thoại dân chủ, cởi mở Tuynhiên hình thức này cũng cần phối hợp với các biện pháp khác và không phảigiờ học nào cũng có thể tổ chức cho học sinh thảo luạn nhóm Mặt khác, ngườigiáo viên phải biết cách tổ chức, định hướng hoạt động nhóm của học sinh saocho hiệu quả, không khiên cưỡng, áp đặt mang tính hình thức
Trong phương pháp dạy học nhóm, có rất nhiều cách phân chia nhómkhác nhau Nếu hoạt động nhóm diễn ra trên lớp học thì nên tạo các nhóm nhỏ,tối đã 10 học sinh một nhóm để học sinh có điều kiện để thảo luận với nhau Cácnhóm này cũng không nên trùng lặp trong suốt quá trình dạy của giáo viên Việcphân chia nhóm linh hoạt sẽ giúp học sinh hứng thú hơn, đồng thời tạo cơ hộicho các học sinh được học hỏi, giao lưu với các bạn trong lớp Ví dụ, giáo viên
có thể chia nhóm theo cách gộp hai bàn kế nhau làm một nhóm, với mô hình lớphọc phổ biến trong trường phổ thông ở Việt Nam hiện nay thì cách chia này hiệuquả vì học sinh dễ dàng xoay chuyển để thảo luận cùng nhau, hoặc trong trườnghợp vấn đề cần thảo luận không quá khó, ta có thể chia theo nhóm đơn vị mộtbàn là một nhóm, ngoài ra cũng có thể chia nhóm theo ngày sinh, theo sở thích,theo đặc điểm, Tuỳ từng mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm đượcphân chia ngẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trongtừng phần của tiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác
Khi thực hiện nhiệm vụ trong thảo luận nhóm, nhóm tự bầu nhóm trưởngnếu thấy cần Trong nhóm có thể phân công mỗi người một phần việc Trongnhóm, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ý lại vào một vàingười hiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ lẫn nhautìm hiểu vấn đề nêu ra trong bầu không khí thi đua với các nhóm khác Kết quảlàm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp Đểtrình bày kết quả làm việc của nhóm trước toàn lớp, nhóm có thể cử ra một đạidiện hoặc phân công mỗi thành viên trình vày một phần nếu nhiệm vụ giao chonhóm phức tạp
Trang 10Giáo viên có thể áp dụng phương pháp thảo luận nhóm khi dạy đoạn trích
"Hồn Trương Ba, da hàng thịt" theo các bước:
Bước 1: Giáo viên giao nhiệm vụ: Cuộc đối thoại giữa Trương Ba và xác hàng thịt
-> Thời gian: 3 phút
-> Phương tiện hỗ trợ: phiếu học tập
PHIẾU HỌC TẬP
Tên nhóm:
Thành viên trong nhóm:
Lớp:
Trường:
Nhiệm vụ:…
Trả lời:
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
- Giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:
+ Nhóm 1: Mục đích cuộc đối thoại
+ Nhóm 2: Cử chỉ của hồn Trương Ba và xác hàng thịt
+ Nhóm 3: Xưng hô, giọng điệu
+ Nhóm 4: Vị thế
- Học sinh thảo luận
Bước 4: Trình bày kết quả
- Đại diện nhóm trình bày kết quả thảo luận, các thành viên của nhóm có thể bổ sung thêm
- Các nhóm khác nhận xét, bổ sung
- GV đúc kết, bổ sung ý kiến, nhấn mạnh nội dung quan trọng bằng trình chiếu
Trong quá trình học sinh trình bày, giáo viên nên khuyến khích các nhóm tham gia thảo luận để bảo vệ quan điểm của mình Đồng thời khi nhận xét, cho điểm giáo viên cũng nên hướng các em đến các kĩ năng xử lí tình huống như: không trừ điểm nếu học sinh không trả lời được câu hỏi của học sinh khác nhưng có cách xử lí hay Chẳng hạn, nếu học sinh biết cách chất vấn ngược lại hoặc tìm cách hứa hẹn trả lời sau Với những giải pháp này, học sinh sẽ dạn dĩ hơn, xử lí tình huống nhanh, đồng thời hạn chế được việc học sinh tìm cách né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm cho bạn trong nhóm
Trang 11Với phương pháp dạy học nhóm, giáo viên sẽ rèn luyện cho học sinh kĩnăng đảm nhận trách nhiệm, thể hiện sự tự tin, chủ động và có ý thức chia sẻcông việc với các thành viên khác trong nhóm Mặt khác, kĩ năng hợp tác cũngđược hình thành trong quá trình thảo luận, vì học sinh cùng chung sức làm việc,giúp đỡ hỗ trợ lẫn nhau trong một công việc, vì mục đích chung Đồng thời, vớiphương pháp này, kĩ năng lắng nghe tích cực được phát huy Khi các nhóm trìnhbày kết quả thảo luận, học sinh sẽ thể hiện được sự tập trung chú ý, thể hiệnđược sự quan tâm lắng nghe ý kiến hoặc phần trình bày của người khác, biết cho
ý kiến phản hồi mà không vội đánh giá, đồng thời hồi đáp trong quá trình giaotiếp
4.2 Phương pháp trò chơi.
Trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn đề haythực hiện những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một tròchơi nào đó
Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chức cho thanh thiếuniên vui chơi một cách hợp lí, lành mạnh thì đều mang lại hiệu quả giáo dục.Qua trò chơi, lớp trẻ không những được phát triển về các mặt trí tuệ, thể chất,thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất và hành vi tích cực Chính vìvậy, trò chơi được sử dụng như một phương pháp dạy học quan trọng
Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể hiện những thái độ, hành vi Chínhnhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở các em niềm tin và những thái độ
và hành vi tích cực, tạo ra động lực bên trong cho những hành vi ứng xử trongcuộc sống Mặt khác, qua trò chơi học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyếtđịnh lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong mọi tình huống,hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi
Phương pháp trò chơi có thể tổ chức đầu tiết dạy để tạo tâm thế hứng thúcho học sinh đi vào tìm hiểu bài học hoặc để kiểm tra những kiến thức đã họcqua, hoặc sử dụng ở cuối giờ để củng cố nội dung bài học Nhưng giáo viêncũng có thể thực hiện phương pháp trò chơi này ở giữa tiết học để nối kết cáchoạt động của bài học, tạo sự chuyển ngoặt sôi nổi, hợp lí Đặc biệt, giáo viên cóthể tổ chức các trò chơi trong các bài ôn tập nhằm củng cố, khắc sâu và hệ thốngcác kiến thức đã học theo những đơn vị nhất định
Việc tổ chức trò chơi rất đa dạng, học sinh có thể tham gia chơi dướinhiều hình thức Luật chơi phụ thuộc vào nội dung và mục đích, bởi cùng mộtnội dung nhưng có thể chơi với nhiều cách khác nhau như: Ghép đáp án đúng,ghép tranh đoán nội dung, giải ô chữ
Người tổ chức chơi thông thường là giáo viên, nhưng trong một số trườnghợp giáo viên có thể gợi ý, khuyến khích các em xây dựng trò chơi
Trang 12Tuy nhiên, để học sinh làm tốt vai trò của mình, giáo viên phải có nhữngchỉ dẫn cụ thể như đưa ra hình thức chơi mà học sinh có thể áp dụng và hìnhdung ra phải làm như thế nào, cách thiết kế câu hỏi, Bên cạnh đó, giáo viêncũng phải kiểm tra trước hệ thống câu hỏi học sinh các nhóm đã xây dựng đểgiúp học sinh có những điều chỉnh đúng hướng, đáp ứng yêu cầu của bài học Dĩnhiên là giáo viên cũng chỉ dẫn dắt, góp ý chứ không nên áp đặt hay cầm tay chỉviệc để học sinh được phát huy khả năng sáng tạo của mình Giáo viên có thểcho học sinh các nhóm lần lượt triển khai trò chơi của mình rồi chốt lại cuốicùng nhưng vẫn có thế xen kẽ phần thực hiện của học sinh với phần củng cố củagiáo viên.
Với phương pháp trò chơi này, không những việc học trở nên hứng thúhơn mà học sinh còn được rèn luyện, nâng cao các kĩ năng như hợp tác, tổ chức,dẫn dắt vấn đề, xử lí tình huống, Nhưng khi tổ chức hình thức dạy học bằngphương pháp trò chơi, giáo viên phải nghĩ ra các hình thức chế tài nhất định đểhọc sinh chơi trong luật, có ổn định trật tự bởi với mô hình lớp học trong trườngphổ thông của chúng ta hiện nay rất khó cho giáo viên tổ chức phương pháp này
mà không ảnh hưởng đến các lớp học xung quanh Đây cũng là điều mà ngườiviết gặp khó khăn nhất khi tổ chức phương pháp dạy học bằng phương pháp tròchơi, bởi khi đã chơi là có thắng - thua vì vậy học sinh dễ phấn khích và ồn àohơn các giờ học thông thường, ngoài ra cũng không ngoại trừ trường hợp họcsinh cố tình gây rối Dù có những khó khăn nhất định nhưng phương pháp dạyhọc này đã khắc phục phần nào nhược điểm học tập thụ động ở học sinh, là mộttrong những phương pháp hiệu quả trong việc tạo hứng thú cho học sinh tronggiờ học môn Văn và rèn luyện KNS hữu hiệu cho các em
Với đoạn trích "Hồn Trương Ba, da hàng thịt", khi tổ chức hoạt động dạy
học giáo viên có thể áp dụng phương pháp trò chơi như một phương pháp tối ưu.Phương pháp trò chơi có thể áp dụng ngay từ đầu tiết học dưới sự hướng dẫncủa giáo viên Chẳng hạn, khi cho học sinh tìm hiểu về tác giả Lưu Quang Vũ,giáo viên có thể tổ chức trò chơi với tên "Ai nhanh hơn" Cụ thể: Giáo viên cho
HS xem một video giới thiệu Tiểu sử Lưu Quang Vũ Sau khi xem xong, ngườitham gia chơi sẽ ghi nhanh lên bảng những thông tin về nhà văn Lưu Quang Vũ.Thời gian chơi: 2 phút Số người tham gia: 3 người chơi Mỗi thông tin đúng sẽđược 2 điểm, thông tin sai sẽ không có điểm
Hoặc giáo viên cũng có thể sử dụng phương pháp trò chơi khi củng cốkiến thức cho học sinh ở cuối bài Giáo viên có thể chia bảng làm hai phần vàghi tiêu đề "Nên" và "Không nên", sau đó chia lớp thành hai nhóm Học sinhmỗi nhóm thay nhau lên bảng ghi ra những bài học nên hay không nên trongcuộc sống mà mình rút ra từ đoạn trích “Hồn Trương Ba da hàng thịt” Thời gianquy định là 3 phút Sau đó, học sinh của nhóm này nhận xét, đánh giá mức độ
Trang 13đúng sai, phù hợp của các bài học nhân sinh của nhóm kia Giáo viên sẽ là ngườinhận xét và qua đó củng cố kiến thức trong bài.
Khi tham gia vào trò chơi, các em sẽ được hình thành kĩ năng một số kĩnăng cần thiết như kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng giảiquyết căng thẳng, biết ứng xử linh hoạt, quan hệ tích cực và hợp tác,
4.3 Phương pháp đóng vai
Phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp tối ưu, giúp họcsinh phát triển trí tuệ, phát huy các kĩ năng và thao tác tư duy thông qua hoạtđộng "đóng vai", ứng xử tình huống
Trong môn Ngữ văn, phương pháp đóng vai được thực hiện trong một sốnội dung học tập sau: vào vai một nhân vật kể lại câu chuyện đã học, chuyển thểthành một văn bản văn học thành kịch bản sân khấu, xử lí một tình huống giaotiếp giả định,
Giáo viên khi sử dụng phương pháp đóng vai phải đảm bảo các yêu cầu:
- Tình huống đóng vai phải phù hợp với chủ đề giáo dục (chủ đề bài học),phù hợp với lứa tuổi, trình độ học sinh và điều kiện, hoàn cảnh lớp học
- Tình huống nên để mở
- Người đóng vai phải hiểu rõ vai của mình trong tình huống của bài tập
để đóng vai không lạc đề
- Nên khích lệ học sinh nhút nhát cùng tham gia
Sử dụng phương pháp đóng vai sẽ giúp người học phát huy được tính tíchcực, tự giác, độc lập chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng kĩ xảo một cáchvững chắc, phát triển trí tuệ người học và đặc biệt hình thành những kĩ năngsống tích cực cho học sinh
Áp dụng phương pháp đóng vai khi dạy văn bản "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" của Lưu Quang Vũ, giáo viên có thể cho học sinh đóng vai nhà văn kể
lại câu chuyện của mình hoặc đóng vai một nhân vật nào đó trong vở kịch kể lạicâu chuyện Hình thức này sẽ giúp học sinh thấy hấp dẫn khi tưởng tượng mìnhchính là tác giả hay nhân vật của tác phẩm văn học, tránh tình trạng nhàm chántrong giờ học văn Mặt khác, giáo viên không chỉ định hướng học sinh tìm hiểu
về tác giả mà còn giúp các em rèn luyện khả năng thuyết trình, khả năng trả lờiphỏng vấn, rèn luyện sự tự tin vào bản thân
Hoặc giáo viên cũng có thể tổ chức một cuộc phỏng vấn ở cuối bài học,giúp học sinh củng cố lại kiến thức đã học Trong hoạt động này, giáo viên cóthể cho học sinh đóng vai người phỏng vấn:
Học sinh 1: Bạn vừa được học đoạn trích vở kịch "Hồn Trương Ba, dahàng thịt", bạn có cảm nghĩ gì về đoạn trích trên?
Học sinh 2 (dự kiến): Tôi rất ấn tượng với đoạn trích được học, đặc biệt lànhững trăn trở, suy nghĩ và quyết định của Trương Ba
Trang 14Học sinh 1: Điều gì ở Trương Ba đã khiến bạn xúc động đến vậy?
Học sinh 2 (dự kiến): Trương Ba là một người làm vườn tốt bụng, nhânhậu, có tâm hồn thanh cao, trong sạch Dù Trương Ba rơi vào hoàn cảnh bi kịchsong ông vẫn luôn cố gắng đấu tranh với chính thể xác phàm tục của anh hàngthịt Dù cuộc đấu tranh đó căng thẳng, mệt mỏi như thế nào, Trương Ba cũngkhông hề chùn bước Tôi đặc biệt xúc động trước quyết định của Trương Ba,ông đã chấp nhận ra đi vĩnh viên Đây không phải là một quyết định dễ dàng,nhưng quyết định đó đã giúp tâm hồn ông thanh thản,
Với cách thức trên, giáo viên không chỉ củng cố cho học sinh những kiếnthức cơ bản mà còn giúp cho giờ học không trở nên khô khan, nhàm chán, thụđộng Đặc biệt, bằng phương pháp đóng vai, giáo viên sẽ giáo dục học sinh số kĩnăng cơ bản như:
- Kĩ năng giao tiếp: Đóng vai đòi hỏi học sinh phải chủ động trong quátrình học tập Mặt khác, trong quá trình tham gia đóng vai, học sinh sẽ đượchình thành kĩ năng trong giao tiếp giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể,
từ đó giúp học sinh biết cách giao tiếp, ứng xử với bạn bè cùng trang lứa, vớinhững người xung quanh
- Kĩ năng giải quyết tình huống: Thông qua đóng vai, học sinh thể hiệnnhận thức, thái độ của mình trong tình huống cụ thể và học sinh phải có cáchứng xử sao cho phù hợp với tình huống đó Đồng thời thông qua vai diễn, HSđược bộc lộ khả năng giao tiếp, khả năng tự giải quyết các vấn đề về sức khoẻ,các tình huống trong cuộc sống
- Kĩ năng thuyết trình: Thông qua việc hoá thân vào vai diễn, học sinh sẽtrở lên tự tin hơn khi đứng trước đám đông Nếu được thực hành nhiều, bản thânhọc sinh sẽ tự rút ra kinh nhiệm cho bản thân để làm sao thuyết phục được ngườinghe, để "truyền lửa" cho "khán giả" của mình
- Kĩ năng nhận thức và cảm thông: Khi học sinh có thể hình dung và đặtmình trong hoàn cảnh của người khác sẽ giúp các em hiểu và chấp nhận ngườikhác, có thể hiểu rõ cảm xúc và tình cảm của người khác và cảm thông với họ,
từ đó các em sẽ hình thành kĩ năng thể hiện sự cảm thông Đây cũng là những kĩnăng quan trọng, cần thiết trong cuộc sống mà các em có thể được hình thànhthông qua bài học
Như vậy, việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ tạo điều kiện,
cơ hội cho học sinh được thực hành, trải nghiệm kĩ năng sống trong quá trìnhhọc tập Với cách tiếp cận này, sẽ không làm nặng nề, quá tải thêm nội dung bàihọc mà ngược lại còn làm giờ học trở nên hứng thú, thiết thực và bổ ích với họcsinh