Trong những năm qua, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc dạy học văn ở nhà trường phổ thông đang có những biểu hiện chưa được như mong muốn. Môn Ngữ văn đang mất dần vị thế vốn có của nó. Học trò chán văn đã trở thành tình trạng chung của nền giáo dục nước nhà. Vấn đề dạy học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông đã và đang là vấn đề thời sự nóng hổi khi trò chán học, thầy chán dạy, môn Ngữ văn trở thành gánh nặng đối với học sinh. Lẽ ra giờ học Văn là những giờ thầy trò say sưa, hứng thú từ những bài thơ lung linh hình ảnh, sắc màu, dạt dào nhạc điệu, ý tứ sâu xa, chắp cánh tâm hồn học trò. Đáng lẽ, mỗi giờ dạy học tác phẩm văn chương phải mang lại niềm vui lớn trong tâm hồn và trí tuệ học sinh, giáo viên thì ngược lại, không ít giờ Văn trở nên nặng nề, khô khan, nhàm chán. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do vấn đề phương pháp dạy học của người giáo viên. Trong đó phương pháp giảng bình phương pháp đặc thù trong dạy học văn đã bị quan niệm sai lệch, sử dụng yếu kém, không hiệu quả. Tất nhiên, giảng bình chỉ là một trong những phương pháp dạy học văn, nhưng nó là phương pháp quan trọng, cần được hiểu đúng, vận dụng linh hoạt, sáng tạo để vận dụng hết công năng của nó, từ đó nâng cao chất lượng, trả lại bản chất nghệ thuật kì diệu cho các giờ học văn. Nhưng, bằng phương hướng nào? Bằng con đường nào để giải quyết vấn đề rộng lớn và khó khăn trên? Tìm về những thành tựu văn hoá tinh thần truyền thống của dân tộc, nghiên cứu, vận dụng kinh nghiệm giảng bình thơ của các nhà nghiên cứu, nhà thơ, nhà giáo uy tín để đổi mới phương pháp giảng bình trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường Trung học phổ thông chính là một phương hướng, một giải pháp tích cực cho vấn đề vừa nêu.
Trang 1TÓM TẮT NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trong những năm qua, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc dạyhọc văn ở nhà trường phổ thông đang có những biểu hiện chưa được như mongmuốn Môn Ngữ văn đang mất dần vị thế vốn có của nó Học trò chán văn đã trởthành tình trạng chung của nền giáo dục nước nhà Vấn đề dạy học môn Ngữvăn trong nhà trường phổ thông đã và đang là vấn đề thời sự nóng hổi khi tròchán học, thầy chán dạy, môn Ngữ văn trở thành "gánh nặng" đối với học sinh
Lẽ ra giờ học Văn là những giờ thầy trò say sưa, hứng thú từ những bài thơ lunglinh hình ảnh, sắc màu, dạt dào nhạc điệu, ý tứ sâu xa, chắp cánh tâm hồn họctrò Đáng lẽ, mỗi giờ dạy học tác phẩm văn chương phải mang lại niềm vui lớntrong tâm hồn và trí tuệ học sinh, giáo viên thì ngược lại, không ít giờ Văn trởnên nặng nề, khô khan, nhàm chán
Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do vấn đềphương pháp dạy học của người giáo viên Trong đó phương pháp giảng bình -phương pháp đặc thù trong dạy học văn đã bị quan niệm sai lệch, sử dụng yếukém, không hiệu quả Tất nhiên, giảng bình chỉ là một trong những phương phápdạy học văn, nhưng nó là phương pháp quan trọng, cần được hiểu đúng, vậndụng linh hoạt, sáng tạo để vận dụng hết công năng của nó, từ đó nâng cao chấtlượng, "trả lại bản chất nghệ thuật kì diệu" cho các giờ học văn
Nhưng, bằng phương hướng nào? Bằng con đường nào để giải quyết vấn
đề rộng lớn và khó khăn trên?
Tìm về những thành tựu văn hoá tinh thần truyền thống của dân tộc,nghiên cứu, vận dụng kinh nghiệm giảng bình thơ của các nhà nghiên cứu, nhàthơ, nhà giáo uy tín để đổi mới phương pháp giảng bình trong dạy học tác phẩmvăn chương ở nhà trường Trung học phổ thông chính là một phương hướng, mộtgiải pháp tích cực cho vấn đề vừa nêu
2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến.
- Áp dụng cho các tiết học tác phẩm văn chương trong chương trình
- Thời gian: Năm học 2014 - 2015
- Đối tượng học sinh khối 10, 11, 12
Trang 23 Nội dung sáng kiến
Nguyễn Đăng Mạnh là người có ngòi bút phê bình tinh tế, sắc sảo, làngười có "con mắt xanh", có thể "đọc tính các nhà văn", có nhiều kinh nghiệm
về nghiên cứu và cảm thụ văn học mà chúng ta có thể học hỏi Chính vì thế,người viết đã chắt lọc những tinh hoa bổ ích trong nghệ thuật giảng bình củaNguyễn Đăng Mạnh, tìm ra những bài học quý giá về quan niệm và phươngpháp giảng bình của ông, vận dụng một cách phù hợp và sáng tạo vào phươngpháp giảng bình văn học ở nhà trường Trung học phổ thông
Sáng kiến đề xuất một số biện pháp tham khảo bổ ích giúp giáo viên, họcsinh giảng bình thơ hiệu quả hơn, qua đó nâng cao tình yêu và niềm say mê dạyhọc văn, khiến giờ dạy văn có "hồn văn", giờ học thơ đậm đà "chất thơ", khôngbiến thành "bát canh suông nhạt nhẽo" Từ đó khẳng định vị trí, tầm quan trọng,tính ưu việt của phương pháp giảng bình tác phẩm văn chương trong hệ thốngcác phương pháp dạy học văn
4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến
Khi vận dụng sáng kiến vào thực tế dạy học, tôi thấy có những thay đổitích cực trong quá trình học tập của học sinh Kết hợp với các phương phápkhác, bình giảng giúp giờ học trở nên sinh động, môn Văn có sức lôi cuốn vàphát huy được tính tích cực chủ động trong giờ học môn Văn của cả giáo viên vàhọc sinh
Mặt khác, bình giảng phát triển năng lực thưởng thức văn học và cảm thụthẩm mĩ ở học sinh Thông qua bình giảng, học sinh có thể cảm nhận vẻ đẹp củangôn ngữ văn học, nhận ra những giá trị thẩm mĩ được thể hiện trong tác phẩmvăn học từ đó bồi đắp tâm hồn, biết yêu cái thiện, cái đẹp, không thờ ơ, bàngquan với những cảnh đời xung quanh, biết đam mê và mơ ước cho cuộc sống tốt
đẹp hơn "Văn học là nhân học", thực sự bình giảng văn chương đã giúp các em
khám phá chính tâm hồn mình và ý thức sâu sắc hơn về văn chương và cuộc đời
5 Đề xuất, kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến.
Để sáng kiến được áp dụng sâu rộng, có hiệu quả tôi rất mong được sựủng hộ, quan tâm của các giáo viên dạy học bộ môn Ngữ văn Chúng ta cần có
Trang 3cái nhìn chính xác, toàn diện hơn về phương pháp giảng bình, tránh những quađiểm sai lệch, phiến diện, phủ nhận giảng bình như một phương pháp dạy họcvăn cũ.
Phương pháp giảng bình cần được áp dụng như một phương pháp đặc thùquan trọng, một "mắt xích" không thể thiếu trong "sợi dây xích" - phương phápdạy học ngữ văn để giảng bình phát huy hết tác dụng của nó Chỉ có như vậy,giờ học văn mới khơi dậy được những say mê, rung động sâu sắc trong tình cảm
và trí tuệ học trò, từ đó bồi đắp tâm hồn học trò, hướng các em tới những giá trịChân - Thiện - Mĩ
Trang 4MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
1.1 Môn Ngữ văn là một môn học có vị trí, vai trò quan trọng ở nhà trường phổthông Đây là môn chiếm số tiết học và lượng thời gian nhiều trong chương trìnhhọc Mặt khác, đây cũng là môn học trang bị cho học sinh những cảm xúc nhânvăn đẹp đẽ, có khả năng thanh lọc tâm hồn và hướng các em tới Chân - Thiện -
Mĩ Nhờ có văn học mà đời sống tinh thần của các em ngày càng giàu có, phongphú, tinh tế hơn, tâm hồn trở nên bớt chai sạn, thờ ơ trước những số phận, cảnhđời diễn ra xung quanh mình "Văn học là nhân học", môn Ngữ văn đóng vai tròquan trọng trong việc hình thành nhân cách cho học sinh
Tuy nhiên, hiện nay học sinh không còn mặn mà với môn Ngữ văn nữa.Theo khảo sát của các nhà giáo dục Việt Nam, trong mấy thập kỉ gần đây, chấtlượng học văn của học sinh Trung học phổ thông ngày càng giảm sút Môn Ngữvăn mất dần ưu thế của nó Học sinh không còn tha thiết với môn Văn Cónhững em yêu văn nhưng lại thất vọng vì thầy cô giảng chưa thực sự lôi cuốn
Lẽ ra mỗi giờ văn phải là một niềm vui lớn thì ngược lại, không ít giờ vănthơ bấy lâu nay thật là một "gánh nặng" Vậy nguyện nhân nào đã dẫn đến tìnhtrạng trên?
Có nhiều nguyên nhân khác nhau song nguyên nhân cơ bản chính làphương pháp dạy học của người giáo viên Giáo viên Ngữ văn vẫn chưa tậndụng hết những mặt tích cực của phương pháp dạy học văn Trong đó, giảngbình với tư cách là một trong những phương pháp đặc thù trong dạy học văn vẫnchưa được sử dụng một cách hiệu quả Những kĩ thuật về giảng bình vì thế vẫncần tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện để nâng cao năng lực giảng bình vănhọc của người giáo viên
1.2 Mặt khác, để khắc phục tình trạng học trò chán văn cũng như lấy lại vịthế của môn Ngữ văn trong nhà trường Trung học phổ thông, chúng ta phải nângcao chất lượng dạy học, trả lại bản chất kì diệu cho các giờ học văn Đây là yêucầu, đòi hỏi cấp thiết hàng đầu hiện nay, là vấn đề thời sự, khoa học, là nhiệm
vụ nóng bỏng trước mắt và lâu dài của đội ngũ giáo viên và toàn thể xã hội nói
Trang 5chung.
Để làm được điều đó, chúng ta cần tìm về những thành tựu văn hoá tinhthần của dân tộc, nghiên cứu, vận dụng kinh nghiệm giảng bình của các nhànghiên cứu, nhà thơ, nhà giáo ưu tú để nâng cao phương pháp giảng bình trongdạy học tác phẩm văn chương là một phương hướng, một con đường đúng đắn,một giải pháp tích cực với vấn đề vừa nêu
1.3 Nguyễn Đăng Mạnh là một nhà phê bình có uy tín Với hơn 50 năm phêbình văn học, ông đã đạt được những thành công lớn và để lại những kinhnghiệm quý báy về nghiên cứu và cảm thụ văn học mà chúng ta - thế hệ đi sau
có thể khai thác và vận dụng vào phương pháp giảng bình ở nhà trường Trunghọc phổ thông
2 Cơ sở lí luận của vấn đề.
Giảng bình là phương pháp quan trọng trong dạy học tác phẩm vănchương Những lời giảng bình của giáo viên trong giờ dạy học tác phẩm vănchương sẽ mang đến cho giờ văn những dư vị ngọt ngào, khơi gợi ở trái tim nontrẻ của học sinh tình yêu đời, yêu người, để các em biết hướng tới cái Chân -Thiện - Mĩ Mặt khác, phương pháp này cho phép giáo viên phát huy phẩm chấtnghệ sĩ của mình, cũng kích thích hứng thú học văn ở học sinh, tạo nên sự giaolưu cộng hưởng về tình cảm trong giờ văn
Giảng bình là phương pháp chủ đạo của việc dạy học tác phẩm vănchương Điều này xuất phát từ đặc thù của tác phẩm văn chương có tính chấthình tượng, người giáo viên phải cắt nghĩa, giảng giải làm sao truyền cho họcsinh thấy được cái hay, cái đẹp, sao cho học sinh cảm thụ được toàn vẹn hìnhtượng nghệ thuật đó Chỉ khi làm được như vậy, giờ Văn mới đạt hiệu quả, khơidậy trong các em lòng đam mê văn học Với giảng bình, các em sẽ thực sự đượcsống trong không khí văn chương, thực sự cảm thấy cái hay của văn chương, đểthấy tâm hồn mình được thanh lọc, và hướng tới Chân, Thiện, Mĩ là mục đíchcuối cùng của văn học
Không phải là phương pháp độc tôn trong dạy học tác phẩm văn chươnggiảng bình có một vị trí đặc biệt quan trọng, có thể coi giảng bình là một "mắt
Trang 6xích", "đinh ốc" trong "sợi dây xích" - phương pháp dạy học Ngữ văn Nó mócnối, liên hệ với các "mắt xích" khác tạo thành "dây xích" đồng bộ, hoàn chỉnh.Mục đích cuối cùng của phương pháp giảng bình là phối hợp với các phươngpháp dạy học khác góp phần đưa tác phẩm văn học tới bạn đọc học sinh mộtcách thuận lợi, có hiệu quả cao để giáo dục tư tưởng, tình cảm, thẩm mĩ, hìnhthành và phát triển nhân cách cho học sinh, giúp các em tự hoàn thiện các phẩmchất ấy.
Mặt khác, chúng ta có rất nhiều thuận lợi cho việc sử dụng tích cựcphương pháp giảng bình trong nhà trường phổ thông Một trong những thuận lợi
đó trước hết phải tính đến truyền thống bình văn thơ của các tao nhân mặckhách, của các ông nghè, ông cống Cho đến ngày nay, các nhà thơ, nhà giáo,nhà phê bình vẫn tiếp tục phát huy truyền thống này bằng những lời bình độcđáo Từ đó, chúng ta có thể học tập kinh nghiệm của họ vào giảng bình văn họctrong nhà trường Trung học phổ thông Ngoài ra, phải kể đến những thuận lợikhác như sự phát triển của ngôn ngữ học, tư liệu phong phú, Đây sẽ là nhữngcông cụ hữu hiệu phục vụ cho việc bình giảng văn học Với những thuận lợi đó,phương pháp giảng bình có nhiều điều kiện để phát triển, tiếp tục là phươngpháp hữu hiệu trong dạy học tác phẩm văn chương
3 Thực trạng của vấn đề
Thực tế cho thấy, lâu nay học sinh ít mặn mà với môn Văn vì không cảmnhận được nó hay ở chỗ nào Điều đó có lý do ở người dạy Nhiều thầy cô quênmất đặc trưng của văn học, suốt 45 phút không có một lời bình văn, học sinhkhông biết được tác phẩm đó hay ở chỗ nào, đâu là "điểm sáng thẩm mĩ" Mộtgiờ văn thầy trò vấn đáp rời rạc, thầy hỏi, trò trả lời Dạy như thế, học sinhkhông thể cảm thấy cái hay của văn học Nhiều giáo viên có đưa lời bình vàogiờ dạy học tác phẩm văn chương nhưng những lời bình đó không xuất phát từ
sự cảm, hiểu sâu sắc của bản thân, đôi khi còn thoát li văn bản, bình cho sướngmiệng, cho lọt lỗ tai trò nhưng thực sự trò chẳng nắm được gì Đó chính là dạyvăn theo "điệu sáo", theo kiểu "múa chữ" như cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đãtừng phê phán trước đây Đây cũng chính là nguyên nhân làm mất đi mặt tích
Trang 7cực của phương pháp giảng bình.
Bên cạnh đó phương pháp dạy học Ngữ Văn đã được đổi mới nhằm pháthuy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Từ đó, trong các giờ dạy học Ngữ Văn
hệ thống câu hỏi được đặt ra nhiều hơn, phong phú hơn, các đối tượng học sinhtrong lớp đều được huy động, được tổ chức theo nhóm, thảo luận theo hướngtích cực hóa dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tuy vậy chúng ta vẫn nhận thấyrằng, có nhiều giáo viên Ngữ văn đã vận dụng phương pháp này một cách "tháiquá" khiến giờ văn chỉ có "hỏi và hỏi", chỉ biết hướng dẫn học sinh chia nhóm,thảo luận và hầu như quên đi việc bình giảng cho học sinh thấy được cái hay củatác phẩm, không tạo được không khí văn chương trong giờ học
Từ những thực tế trên chúng ta có thể thấy rằng phương pháp giảng bìnhvẫn chưa được vận dụng đúng mức, chưa phát huy được vai trò của nó tronggiảng dạy tác phẩm văn chương
4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện.
4.1 Vận dụng phương pháp giảng bình văn học của Nguyễn Đăng Mạnh trong dạy học tác phẩm văn chương hiện nay.
4.1.1 Đọc văn bản, nắm bắt được "điểm sáng thẩm mĩ" của bài thơ.
Đọc văn bản, nắm được điểm sáng thẩm mĩ của bài thơ là con đường,biện pháp bình thơ độc đáo của Nguyễn Đăng Mạnh mà chúng ta cần học tập
Xuất phát từ quan niệm: "Tác phẩm văn học là một kết cấu nghệ thuật hết sức chặt chẽ", Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng "phải trên cơ sở nhận thức về toàn
bộ mà hiểu từng chi tiết Cái đẹp cũng như sự sống bao giờ cũng có tính chất hoàn chỉnh Trong chuyện xưa, thái tử Đan nước Yên cắt bàn tay đẹp của mĩ nhân để tặng Kinh Kha, đã làm cho chàng dũng sĩ này phải ghê sợ là vì thế".
Như vậy, khi tìm hiểu bài thơ cần phải có sự tổng hợp lúc đầu Sự tổng hợp banđầu này có thể chưa sâu sắc, đó chỉ là một nhận thức trực cảm về toàn bộ bàithơ, ghi lấy âm hưởng chung, diện mạo chung, ý tứ chung của tác phẩm Tuynhiên, bước tổng hợp sơ thủy này rất cần thiết, nó không chỉ đóng vai trò khai
mở bước đầu, mà trong các bước tiếp theo, nó vẫn đóng vai trò rất quan trọng,
có khi làm "trọng tài" cho các cách hiểu khác nhau khi bình giảng chi tiết Ví dụ
Trang 8phân định các cách hiểu khác nhau về câu thơ "Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng"trong bài "Tức cảnh Pắc Bó" của Hồ Chí Minh, hay câu thơ "Đáng khóc mà ta
cứ hát tràn" trong bài "Ốm nặng" của Bác Như vậy, trực cảm tham gia suốt quátrình cảm hiểu, giảng bình bài thơ, ngay cả khi đã nắm bắt được "cái thần", kháiquát được chủ đề tư tường rồi, vẫn cần dùng nó đề kiểm tra độ chính xác một lầnnữa, hoặc giúp cho việc phân tích, bình giảng "không lạc ra ngoài mối quan hệthống nhất của bài thơ với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật sinh động"
Cần phải thấy rằng, trực cảm còn giúp người bình thâm nhập rất sâu vàothế giới nghệ thuật của bài thơ, đến mức "nhập thân", "sống" với bài thơ để dựngdậy chữ nghĩa, cảm xúc, "hơn nữa như người nghệ sĩ, mình vừa là mình, vừa lànhân vật"
Trực cảm chính là cơ sở để giáo viên tìm hiểu chiều sâu tác phẩm, pháthiện, cắt nghĩa, lí giải cái hay, cái đẹp, cái "thần" của bài thơ Chiều sâu tưtưởng văn chương là có thật, khách quan Tác phẩm càng lớn, chiều sâu càngkhông cùng, nên khó ai dám nói mình đã hiểu cái đáy của mọi cái hay, cái đẹpcủa nó Chỉ có thể nói: đã cảm, đã hiểu hết sức mình
Như vậy, nhờ có trực cảm mà chúng ta có thể nắm được "cái thần",
"điểm sáng thẩm mĩ của bài thơ" Nhưng muốn có được điều đó, con đường duynhất là phải đọc tác phẩm Vì ở tác phẩm nghệ thuật, các yếu tố, các chi tiếtkhông thể tác động tới cảm quan của người đọc cùng một lúc được mà tiếp nốituần tự theo quá trình của người đọc Như thế chỉ có thể có cảm nhận chung về
bài thơ sau khi đọc hết dòng cuối cùng của bài thơ hay cuốn truyện, "lúc đó, nhờ trí tưởng tượng, người đọc có thể hình dung ra được trong cùng một lúc toàn bộ tác phẩm, giống như xem một bức tranh vậy" Khi đọc hết bài thơ, bài văn,
chúng ta mới có thể phát hiện ra nhưng "điểm sáng thẩm mĩ" của tác phẩm đó
Đọc văn bản để có cảm nhận chung, ấn tượng chung về tác phẩm, từ đóphát hiện ra những chi tiết then chốt, những "điểm sáng thẩm mĩ" của tác phẩm.Học tập biện pháp này của Nguyễn Đăng Mạnh, người giáo viên cần phải pháthiện ra những "câu thần", "chữ mắt" của bài thơ Có như vậy mới tạo cho họcsinh những ấn tượng sâu sắc vê tác phẩm Có thể nói, tác phẩm văn học là một
Trang 9tập hợp các chi tiết, nhưng không phải chi tiết nào cũng có giá trị nghệ thuật cao,chi tiết nào cũng có thể bình giảng Người giáo viên phải biết lựa chọn nhữngchi tiết "đắt", làm nổi bật chủ để tư tưởng của tác phẩm văn học Chẳng hạn, khi
tìm hiểu bài thơ "Từ ấy" của Tố Hữu giáo viên phải chú ý khổ thơ đầu Đây là
khổ thơ quan trọng nhất Ở khổ này, mỗi câu đều có những từ ngữ, những hìnhảnh, những cách so sánh, ẩn dụ có sức biểu hiện tình cảm, cảm xúc đột ngột vàmãnh liệt cần phân tích Hai khổ thơ sau có thể giảng lướt hơn Chú ý đến tâmtrạng của nhân vật trữ tình, muốn mở ra, tung trải ra mênh mông để ôm trùm tất
cả, gắn bó với tất cả, nhịp thơ hăm hở, náo nức, dồn dập
Khi bình giảng chi tiết người giáo viên cần phải chọn những chi tiết haynhất, có ý nghĩa nhất Cũng không bình giảng một cách bình quân, dàn đều nhưnhau Có chi tiết lớn, chi tiết nhỏ, tầm quan trọng khác nhau, nhưng có chi tiếtnhỏ cần bình giảng, chi tiết lớn bỏ qua… quan trọng là phẩm chất nghệ thuật
Mặt khác, người giáo viên phải thường xuyên tích lũy vốn sống, vốn văn
hóa thì mới có thể bình giảng hay được Vì "trực cảm ở đây không phải là cảm giác bề ngoài hay cảm tính hời hợt mà là đụng đến linh hồn của bài thơ rồi Đó
là trí tuệ, văn hóa, tư tưởng và vốn sống nhưng đã được tiêu hóa kĩ, nên đã thấm vào bên trong thành tấm lòng hồn nhiên trong sáng" Có vốn sống, vốn văn
hóa phong phú thì mới có thể lựa chọn và bình giảng các chi tiết một cách độcđáo được Học tập phương pháp giảng bình của Nguyễn Đăng Mạnh, chúng tacũng phải học tập tấm gương lao động nghệ thuật của ông, suốt đời tích lũy chomình một trường liên tưởng thẩm mĩ phong phú!
4.1.2 So sánh, đối chiếu.
Vận dụng phương pháp giảng bình của Nguyễn Đăng Mạnh, người giáoviên cần hiểu rằng bản thân so sánh không có mục đích tự thân, một thao tác,một biện pháp phân tích Nó phục vụ trực tiếp cho việc giảng bình đạt hiệu quảcao Cần phân biệt nó với biện pháp so sánh tu từ ngôn ngữ So sánh càng bấtngờ, mới lạ, càng thú vị nhưng cũng không nên so sánh cầ kì, khiên cưỡng Đặcbiệt, so sánh không được phép "quá độ", "vượt ngưỡng" Mọi so sánh đều phảinhằm mục đích làm sáng tỏ, nổi bật giá trị của bài thơ, câu thơ, tập trung xoay
Trang 10quanh nó, không được xa rời, so sánh không tương đồng Tuyệt đối không đượcdùng so sánh để khoe sự uyên bác của người bình, so sánh cốt để làm nổi bật cáihay cái đẹp của vấn đề bình giảng chứ không phải là phô trương kiến thức lanman, mất trọng tâm So sánh hay là so sánh khiến cho người đọc cảm thấy rất tựnhiên và vấn đề được nổi lên góc cạnh và màu sắc của nó.
Như vậy, muốn so sánh đạt kết quả cao, giáo viên phải đọc "thiên thu vạn quyển", sống nhiều, sống sâu sắc, tạo cho mình một vốn sống, vốn văn hóa, mộttrường thẩm mĩ sâu rộng thì đọc đến một bài thơ, giảng tới một câu thơ, lập tứcnghĩ ngay đến hàng chục bài thơ, bài văn khác
Học tập phương pháp so sánh của Nguyễn Đăng Mạnh, khi giảng bài thơ
"Câu cá mùa thu" của Nguyễn Khuyến, người giảng có thể đặt bài thơ trong
chùm ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến để thấy nét chung, thấy cái "thầnriêng", cái hồn thu buồn, cô đơn, lắng đọng sâu nhất nơi bài thơ này, lại mở rộng
ra trong hệ thống thơ mùa thu từ xưa đến nay như thu trong "Hồng đức quốc âmthi tập" thời Lê Thánh Tông, "Mùa thu" của Ngô Chi Lan, cảnh thu trong
"Truyện Kiều" cho đến "Đây mùa thu tới" của Xuân Diệu, mùa thu trong "Đấtnước" của Nguyễn Đình Thi và "Tháng tám mùa thu xanh thắm" trong thơ TốHữu… thì càng sâu sắc hơn, nhưng phải rất khéo, rất gọn, vì dễ say sưa mà quênmất nẻo về: "Ao thu lạnh lẽo" So sánh để thấy cùng là "ta là ta" kết bài chungnhưng tâm tình của bà huyện Thanh quan và Tam nguyên Yên Đổ gần mà khácnhau biết bao nhiêu Và vì sao người đọc rất thích bài thơ: "Một đèo, một đèo,lại một đèo", tinh nghịch đến tinh quái của Hồ Xuân Hương, lại cũng rất yêu nhàthơ: "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà" trang nghiêm, buồn đến thấu xương Haykhi giúp học sinh thấy được cái đắc địa trong nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ củaNguyễn Du trong hai câu thơ đầu của đoạn trích "Trao duyên", giáo viên có thểgợi ý học sinh so sánh cách dùng từ "cậy" cuảt thi hào dân tộc với những từđồng nghĩa như : nhờ, mong, xin…
Để giúp học sinh phát hiện và cắt nghĩa nội dung nhân đạo mới mẻ trongcác sáng tác sau cách mạng tháng Tám (Vợ chồng A Phủ, Vợ Nhặt, ), giáo viên
có thể yêu cầu học sinh so sánh cái kết của tác phẩm ấy với cách kết thúc của
Trang 11một số sáng tác trước cách mạng: Hai đứa trẻ, Tắt đèn, Chí Phèo…
Một điều cần lưu ý là giáo viên không được coi so sánh như một biệnpháp để ca ngợi bài thơ này, hạ thấp bài thơ kia, như vậy sẽ mất đi hiệu quả củabiện pháp này
4.1.3 Bình bằng tâm sự, hồi ức của người bình.
Nguyễn Đăng Mạnh là người có vốn sống phong phú, ông sống sâu sắcvới những điều đã đọc, đã rung cảm Ông cũng là người sống nhiều, đi nhiều,biết nhiều, tinh tế, lại giàu liên tưởng, kể chuyện rất chân thành, có duyên Vìthế, phương pháp bình này của ông rất hấp dẫn người đọc
Đọc những lời bình bằng hồi ức của Nguyễn Đăng Mạnh, chúng ta cảmthấy khâm phục nhà phê bình tài hoa, uyên bác
Những lời bình của ông rất có duyên, dí dỏm, tạo cho người đọc một sựchân thật, tin tưởng
Những lời bình tưởng như một chuyện riêng tư, tế nhị ấy đã được chọnlọc rất kĩ, vừa có ý nghĩa, vừa tiêu biểu nhằm làm sáng tỏ một giá trị tư tưởng -nghệ thuật nào đó của tác phẩm
Học tập cách giảng bình này của Nguyễn Đăng Mạnh, giáo viên có thể coiđây như một biện pháp đắc lực trong việc dạy học tác phẩm văn chương Vì
"bằng một câu chuyện, một lời tâm sự tưởng là chủ quan nhưng lại có tác dụng khiêu gợi rất sâu xa Người nghe có thể hòa mình vào dòng cảm xúc của người bình Cách bình này vừa có sức hấp dẫn mạnh mẽ, vừa tươi mát, thân mật, sâu sắc".
Nhưng không phải ai cũng thành công khi bình theo cách này Điều quantrọng là phải có hiểu biết sâu sắc về cuộc sống, phải tích lũy cho mình một vốnsống phong phú Ngay cả khi có vốn sống cũng cần phải biết chọn lọc chuyệnhay, phù hợp mới có thể làm cho lời bình thật sự hấp dẫn với người đọc Nếukhông có vốn sống, không hiểu sâu sắc cuộc sống mà cố học tập biện pháp bìnhgiảng này của Nguyễn Đăng Mạnh thì sẽ trở nên gượng ép, gây cho người đọccảm giác giả tạo, bịa đặt, chắp vá và vi phạm nguyên tắc tối kỵ của nghề nghiệp:trung thực và chân thành
Trang 12Song, chúng ta thấy rằng đây là biện pháp bình giảng rất nên học tập Cóđiều, không nên gượng ép mà nhất thiết xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể, đời sống,vốn sống, tâm trạng cụ thể của mỗi người Nếu thấy câu chuyện của mình chưa
đủ tiêu biểu, chưa đủ sức thuyết phục học sinh thì tốt nhất là chọn biện phápkhác Vấn đề là cứ sống, cứ tích lũy dần dần Theo năm tháng sẽ có lúc ta cóđược những câu chuyện hay, giàu ý nghĩa của chính ta, do ta đã từng nếm trải,thanh lọc
Chọn chuyện hay, tâm sự phù hợp, có ý nghĩa, kể gọn, hay, kể để giảng bình thơ chứ không phải kể chuyện trong giờ kể chuyện Đó mới thực là học tậpphương pháp giảng bình của Nguyễn Đăng Mạnh
4.1.4 Đưa ra những tiêu chí để bình giảng
Nguyễn Đăng Mạnh luôn tích lũy cho mình một vốn tri thức phong phúkhông chỉ trên lĩnh vực văn chương mà còn nhiều lĩnh vực khác như tâm lí học,
mĩ học, xã hội học… Dựa trên những kiến thức của những ngành khoa học này,ông đã vận dụng vào việc bình giảng tác phẩm văn chương một cách đắc lực.Khi bình giảng, ông đưa ra những tiêu chí khác nhau khiến cho các bài viết có
độ sâu, có sức thuyết phục, lời bình không chỉ giàu cảm xúc mà còn giàu chất trítuệ của người viết Người đọc không chỉ hiểu những vấn đề lí thuyết khác màqua đó hiểu sâu sắc hơn vấn đề mà người bình giảng đề cập đến Chính vì thế,đọc mỗi bài bình giảng của ông theo phương pháp này, người đọc đều thấy thíchthú vì mỗi vấn đề ông đều đưa ra một tiêu chí riêng, không có sự lặp lại Đặcbiệt, những tiêu chí đó đều phù hợp với đối tượng, lột tả được bản chất của đốitượng mà ông hướng tới Chẳng hạn, ông lấy tiêu chí "tình yêu" khi đánh giá thơ
ca của "ông hoàng thơ tình" - Xuân Diệu, lấy cái "vô úy" để làm nổi bật phẩmchất anh hùng của Huấn Cao trong tác phẩm "Chữ người tử tù" của NguyễnTuân… Bằng những tiêu chí khác nhau, Nguyễn Đăng Mạnh đã làm cho nhữngbài viết của ông "đa màu sắc", đem đến những cái nhìn mới mẻ về tác phẩm vănchương cũng như có một sức thuyết phục lớn đối với bạn đọc
Học tập phương pháp này của Nguyễn Đăng Mạnh, trước hết người giáoviên phải tích luỹ cho mình vốn kiến thức phong phú, sự thông hiểu lí thuyết
Trang 13trên các lĩnh vực khoa học cũng như nghệ thuật Không quá khi nói rằng, nếukhông có những hiểu biết như vậy, giáo viên sẽ không thể sử dụng phương phápbình giảng này của Nguyễn Đăng Mạnh.
Mặt khác, khi đưa ra những tiêu chí để bình giảng người bình cần phải có
sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo và phối hợp với các phương pháp giảng bìnhkhác Một bài bình giảng, có thể viết về nhiều khía cạnh khác nhau, nhưngkhông phải lúc nào cũng đưa ra tiêu chí bởi nếu như vậy sẽ gây ra sự khô khan,thiếu cảm xúc thậm chí người giáo viên có thể rơi vào tình trạng khoe kiến thứccủa bản thân Đồng thời, sự vận dụng đó phải phù hợp với đối tượng bình giảng,phải làm nổi bật được điều mà người bình muốn nói
Giáo viên có thể vận dụng phương pháp này khi dạy bài Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, vì trong tác phẩm này, tác giả đã sử dụng kiến thức
tổng hợp từ rất nhiều chuyên ngành khác nhau như: điện ảnh, quân sự, nghệthuật… Chẳng hạn, giáo viên có thể lấy tiêu chí "chất tài hoa, nghệ sĩ" hay
"phẩm chất anh hùng" để làm nổi bật hình tượng ông lái đò, lấy đặc điểm "trữ
tình" để làm nổi bật vẻ đẹp của con sông Đà Hay khi dạy bài Tây Tiến của
Quang Dũng, giáo viên có thể lấy tiêu chí "chất lãng mạn" để làm nổi bật vẻ đẹpcủa người chiến sĩ Tây Tiến Cũng như vậy, người giáo viên có thể lấy tiêu chí
"chất thơ" khi dạy bài Hai đứa trẻ của Thạch Lam… Việc đưa ra những tiêu chí
phù hợp và sáng tạo sẽ khiến cho lời bình thêm thuyết phục, giàu chất trí tuệ vàkhơi dậy trong học sinh niềm đam mê khám phá
Giáo viên cũng có thể hướng dẫn học sinh bước đầu làm quen với phương
pháp này của Nguyễn Đăng Mạnh Chẳng hạn, khi dạy bài Hạnh phúc của một tang gia của Vũ Trọng Phụng, giáo viên có thể đưa ra tiêu chí "đạo lí con người"
để học sinh có thể tự đánh giá xem những nhân vật trong tác phẩm đã cư xử theođúng đạo lí chưa, mỗi người có sự thể hiện như thế nào,… từ đó các em sẽ thấyđược bộ mặt gia đình đại bất hiếu, bất nhân, bất nghĩa được xây dựng trong tácphẩm Đây cũng là cách các em học tập phương pháp giảng bình của NguyễnĐăng Mạnh
Khi học tập phương pháp này của nhà nghiên cứu, điều cốt lõi là "phải
Trang 14thông hiểu nhiều vấn đề lí thuyết trong nhiều lĩnh vực của khoa học để vận dụngmột cách sáng tạo" Ý thức được điều này mới thực sự là học tập phương phápgiảng bình của Nguyễn Đăng Mạnh.
4.1.5 Diễn tả trực tiếp những ấn tượng và cảm xúc về tác phẩm
Đọc những bài bình giảng của Nguyễn Đăng Mạnh, chúng ta thực sự bịcuốn hút bởi cách viết sắc sảo, lập luận chặt chẽ, ngôn từ phong phú,… nhưngđặc biệt nhất vẫn là cảm xúc rất chân thực, sâu sắc Diễn tả trực tiếp những xúccảm chân thành, lối viết giản dị, chân thật, chính xác và sâu sắc của NguyễnĐăng Mạnh không những có sức lôi cuốn lớn và còn khơi dậy sự đồng điệu vềtâm hồn ở phía người đọc
Theo Nguyễn Đăng Mạnh "Lối bình này là đơn giản nhất vì không chú ý phân tích bình luận gì, chỉ diễn tả những cảm nghĩ chủ quan của mình trước một đoạn văn, một câu thơ hay Sức thuyết phục không ở lí lẽ phân tích bàn luận sắc sảo, mà ở chỗ cảm nghĩ có chân thật, chính xác và sâu sắc không và lời diễn tả có đạt không" Vì vậy, khi học tập cách bình giảng này của Nguyễn
Đăng Mạnh, người giáo viên phải có rung cảm thực sự, phải xuất phát từ nhữngcảm xúc rất chân thật mới có thể bình giảng theo cách này Và để có những cảm
xúc đó, điều chắc chắn người giáo viên phải thực sự hiểu văn "đọc văn hay phải cảm thấy lạnh xương sống, phải có nhu cầu rung đùi, ngâm nga, hoặc khóc, cười, tức tối, thậm chí muốn xông ra hành động" Chỉ hiểu văn mới có thể nảy
sinh cảm xúc thực, cũng chỉ có cảm xúc thực mới có thể bình giảng một cáchsâu sắc nhất Mặt khác, diễn tả trực tiếp những ấn tượng và cảm xúc về tác phẩmcũng chính là lúc người bình thực sự "nhập thân" vào tác phẩm, sống trongkhông khí cảm xúc của tác phẩm Mà người giáo viên, khi đã có sự "nhập thân"
đó, lại rất dễ đưa học sinh vào bầu không khí văn chương Đó cũng là cách tạobầu không khí văn chương trong giờ học Văn
Nhưng cần chú ý, chỉ bình giảng theo cách này trước những chi tiết thực
sự làm mình xúc động Mỗi tác phẩm văn học chỉ có một số yếu tố then chốt cóthể khơi dậy tình cảm của người đọc Đứng trước một chi tiết không hay màngười giáo viên cứ khen, cứ thể hiện sự xúc động thì dễ gây cảm giác sáo rỗng
Trang 15Khi bình văn cũng vậy, giáo viên chỉ nên chú ý đến những chi tiết làmmình xúc cảm nhất Đồng thời cũng cần phải có sự khéo léo khi diễn tả những
ấn tượng, những cảm xúc của mình Diễn tả cảm xúc cũng cần phù hợp với tâmsinh lí của học sinh Cảm xúc chân thật thôi chưa đủ, mà người giáo viên phảithể hiện cảm xúc đó một cách khéo léo để tác động đến học sinh một cách sâusắc nhất Cũng cần nhấn mạnh rằng, trong giờ dạy học tác phẩm văn chương,giáo viên khi sử dụng phương pháp này cần phải có sự phối hợp với các phươngpháp khác vì nếu chỉ thể hiện cảm xúc chủ quan của người giáo viên, giờ học sẽtrở nên đơn điệu, nhàm chán vì học sinh ít được khám phá, phải theo sự cảmnhận, cảm xúc chủ quan của giáo viên
Diễn tả cảm xúc cũng đồng nghĩa với việc giáo viên tạo điều kiện để họcsinh có thể thể hiện suy nghĩ, tình cảm của mình trước tác phẩm văn chương.Vìvậy, giáo viên có thể hướng dẫn các em vận dụng biện pháp này của NguyễnĐăng Mạnh Trước hết, giáo viên cần hướng dẫn để các em hiểu vấn đề, từ đómới có thể bày tỏ cảm xúc của bản thân Giáo viên nên để học sinh tự do thểhiện cảm xúc của mình trước vấn đề được nói tới, như vậy sẽ phát huy khả năngsáng tạo của học sinh, và để thấy rằng văn chương đã thực sự khơi dậy trong các
em những tiếng nói đồng điệu về tâm hồn Chẳng hạn, dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, khi cho học sinh đánh giá về nhân vật người
đàn ông trong tác phẩm, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh bày tỏ thái độ đốivới nhân vật này bằng các câu hỏi: Em có nhận xét gì về hành động đánh vợ củangười đàn ông này? Nếu cho rằng ông ta chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh thì theo
em người đàn ông này đáng thương hay đáng giận? Đặt bản thân vào vị trí thằngPhác, em có suy nghĩ gì về người đàn ông này?
Bằng hệ thống câu hỏi như vậy, giáo viên có thể khơi gợi lên cảm xúc củahọc sinh, tạo điều kiện để các em bày tỏ trực tiếp những ấn tượng và cảm xúc vềtác phẩm Chỉ khi làm được như vậy, giờ học văn mới thực sự có ý nghĩa
4.1.6 Bình giảng dựa vào quy luật tâm lí
Bình giảng dựa vào quy luật tâm lí là cách gắn với đời sống thực tiễn, dựatrên những cảm xúc tâm lí để bình giảng Cách bình giảng này đã được rất nhiều
Trang 16nhà phê bình sử dụng Nguyễn Đăng Mạnh cũng đã sử dụng cách bình giảng nàymột cách khá hữu hiệu Ông là người đi nhiều, sống nhiều và đặc biệt là sốngsâu sắc với những điều mình nghe thấy, trông thấy Ông cũng là người giàu cảmxúc, tinh tế, sâu sắc, đặc biệt có vốn sống lịch lãm Đây chính là những yếu tốtiền đề để có thể vận dụng phương pháp này.
Mặt khác, ở đây Nguyễn Đăng Mạnh cũng có sự am hiểu sâu sắc quy luậttâm lí của con người, những kiến thức về chuyên ngành tâm lí học Kiến thứcsách vở và quy luật đời sống đã được ông kết hợp khá linh hoạt để vận dụng vàobài giảng của mình Với cách giảng bình như vậy, Nguyễn Đăng Mạnh đã tạo ra
sự gần gũi, dễ hiểu cho bài viết của mình Bình giảng dựa vào quy luật tâm lícủa con người cũng giúp cho người đọc đi sâu vào tác phẩm Chính vì vậy, khi
sử dụng phương pháp này, cũng có nghĩa là người bình phải thật hiểu tác phẩm
Chỉ có hiểu tác phẩm mới thấy được những tình cảm, cảm xúc trong tácphẩm và dùng quy luật tâm lí của con người trong đời sống để soi sáng tình cảm,cảm xúc trong văn thơ
Học tập phương pháp này của Nguyễn Đăng Mạnh, người giáo viên trướchết phải bồi dưỡng cho mình những tình cảm nhân văn tốt đẹp, phải có vốn sốnglịch lãm Chỉ khi sống đẹp, có những cảm xúc lành mạnh, người giáo viên mới
có thể lấy những tình cảm cảm xúc đó tác động vào tâm hồn non trẻ của họcsinh
Lấy những quy luật tâm lí của con người ngoài đời sống cũng chính làcách giáo viên dạy văn gắn với thực tiễn đời sống "Văn học là nhân học", lấyvăn để nói chuyện đời, dạy văn cũng là dạy người ta biết sống thế nào cho đúng.Vận dụng những quy luật tâm lí, không những soi sáng tác phẩm mà còn bồidưỡng tâm hồn học sinh, giúp các em thanh lọc những tình cảm nhân văn tốtđẹp
Dạy bài Tôi yêu em của Puskin, giáo viên có thể lấy quy luật tình yêu trong cuộc đời để soi sáng những tình cảm, cảm xúc trong tình yêu của nhân vậttrữ tình trong tác phẩm Tuy nhiên, sự vận dụng ấy cũng cần được chắt lọc, cốtchỉ để học sinh thấy được tình yêu đơn phương nhưng nồng nàn, chân thành và