Giáo trình bảo hiểm

Đây là biện pháp mà con người tự chấp nhận tổn thất khi gặp phải rủi ro, điều đó cũng có nghĩa là họ tự báo hiểm.. Có nghĩa là, nhiều người cùng có khả năng gặp phải rủi ro đóng góp tiền

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

BỘ MÔN KINH TẾ BẢO HIỀM

Lời giói thiệu

LỜI GIỚI THIỆU

ron g cỏtĩiỊ cuộc dổi mời của đất nước, bào hiểm Ici một troỉLỊ những ngành dịch vụ phút triển khá toàn diện và có những

b iíờ tiên đáng k ể cả vẻ qui mô, tổc độ vù phạm vi hoạt dộng

B ảo hiểm không chỉ thực hiện việc huy dộng vốn cho nén kiỉỉlỉ tê\ tích thích đầu tư, mà c òn íỊÓp phẩỉi dâm báo ổỉi (Ịịiỉlỉ ÎCÜ

d ú m cho các c ú nhản, gia dinh, cho mọi t ổ chức Vil doanh

nghẽp d ể ổn dinh đời sốỉiiỊ vù khôi phục sản xu á ĩ kin lì doanh

Kim t ế càng phá! triển, dời sôhẹ của nhản dãn CCUÌÌỊ cao thì ììlìH

cẩu b ã o hiểm càng lớn và các loại lĩìỉĩh bảo hiểm cíĩnẹ nqày

càn dược hoàn thiện.

) ể đ á p ứng yêu cẩu giảng dạy, nghiên cứu và học tập của

căn lộ giáo viên và sinh viên, Bộ môn Bão hiểm - Trườnq Đại học (inh t ế quốc dân đã biên soạn cuốn “Giáo trình Báo hiểm "

và o lăm 2000 Đ ể hoàn thiện và cập nhật những vân đ ề mới

pháỉsinh trong thực tế, Bộ môn tiến hành chỉnh sửa và viết lại

m ộ t ô chương của cuốn giáo trình này

ly vọng lấn chỉnh sửa này, cuốn giáo trình s ẽ đáp ứỉỉiỊ kịp

th ờ i'h o công tác giảng d ạy, nghiên cứu và học tập troỉìíỊ Nlìà rrưàg, đồng tlìời còn là tài liệu h ổ ích clỉ'> các nlià khoa học,

n h à ỉu ả n lý kinh t ế và những ĩìgưcri quan tám đến lĩnh vực bảo

hiểrìi

h a m gia biên soạn g iáo trình ììíìy ẹồm có:

-PGS TS Nguyễn Văn Định chủ biển và viết các chương /,

/ UI, XII và XJ.

~ r s P h ạ m Thị Định viết chươnq VII và XIII

Trường Đạí học Kinh tế Quốc dân 31

Giáo trình BẢO HIEM

- TS Nguyễn Thị Hải Đường viết các chương V ìlĩ, X vàà

- ThS Nguyễn Thị Chính viết các chương X, XI

Trong quá trình chỉnh sửa và biên soạn lại, mặc dù tip thkể tác giả đ ã có nhiều c ố gắng và đã qua nhiều lần trao đổi,góp ỷ

ỏ Bộ môn, nhưng chắc chắn không tránh khỏi những :hiếv'rn khuyết Xin chân thành cảm ơn bạn đọc gần xa tiếp tục 'óp } ý, xây dựng Những ý kiến đóng góp xin gửi về: B ộ m ôn B ả i hiểỉỉm

-Trường Đ ại học Kinh t ế quốc dân - Hà Nội.

Hà Nội, ngày 22 tháng 2 năm 2)08 ’

Chủ biên PGS TS Nguycn Văn Điịm

4 Trường Đậi học Kỉrih ^ Ẹ ịụ ố ẹ đân

Một s ố tử viết tắt trong giáo trình

MỘT SỐ TỪ VIÉT TẮT TRONG GIÁO TRÌNH

13 KTS & KSTV - Kiến trúc sư và kỹ sư tư vấn

Chưong í Tổng quan về bảo hiểm

CHƯƠNG I TỎNG QUAN VỀ BẢO HIỂM

ỉ SỤ' C Ằ N THIÉT KHÁCH QUAN CỦA BẢO HIỂM

Tronịg cuộc sống cũng như trong sản xuất, con người luôn

có nguy *cơ gặp phải rủi ro vì những nguyên nhân khác nhau nht: bão lụt, hạn hán, ốm đau, bệnh tật, tai nạn Mỗi khi gặp phũ rủi r o thường gây nên những hậu quả khó lường làm ảnh hưmg đếm đời sống, sản xuất và đến sức khoẻ của con người

Bỏ vậy, mgay từ khi xã hội loài người xuất hiện thì nhu cầu an toài đối wới con người cũng xuat hiện và nó là một trong những nht cầu 'vĩnh cửu Lúc nào con người cũng tìm cách bảo vệ chnh bảm thân và tài sản của minh trước những rủi ro trong cuộc sốig cũng như trong sản xuất Phương pháp bảo vệ lúc đầu là rất đon giản và đôi khi là mù quáng, bằng cách họ luôn luôn cầu xii các điấng thần linh và chúa trời phù hộ để được yên ổn, an t-oài Và ichẳng bao lâu con người đã tìm ra cách thức bảo vệ

m ậ cách (CÓ tổ chức C ác n hu khảo cổ học đ ã tìm thấy những vết

tíci chứng minh sự tồn tại của các tổ chức cứu hộ tương hỗ đối với các tlhợ tạc đá Ai Cập cổ đại từ 4.500 năm trước công lầgiyèn H a y người Ba-Bi-Lon đã đưa ra những quy tắc trong vi& tổ chiức các phương tiện v£n Mnơ xe kéo và đặc biệt đã

q u ' định Ịp h ân chia các thiệt hại do mất cắp và bị cướp cho các tihiơng gũa cùng gánh chịu Thời La Mã cổ đại đã có những hội (Soai kết ttương trợ của các tập đoàn lính có cùng nhu cầu, bằng Qádi ngườíi ta đã dùng quy chế của đoàn tang lễ Lanuvium tổ chíc tang lễ cho tất cả các thành viên đã có tiền đóng góp cho hộ: tù khi họ còn sống Đ^n thời Trung cổ, các quy tắc về bảo

Giáo trình BẢO HIEM

hiểm hàng hải đã được hình thành và phát triển với bằng chúng'

là người ta dã tìm thấy các bản hợp đồns bảo hiểm cổ xưa nhát ỞJ

các cản° biển Địa Trung Hải và Đại Tây Dương

Khi cuộc sống và sản xuất ngày càng phát triển thi nhu cầui

an toàn cũng được con người ngày càng quan tâm nhiều hơn

Đặc biệt là khi khoa học, kv thuật và công nghệ phát triển, niộít

mặt đã làm tăng năng suất lao động và tạo điều kiện thuận tợii

cho cuộc sống của con người, nhưng mặt khác nguy cơ gặp rủii

ro của con người cũng ngày càng nghiêm trọng Để đối phó vớ(i rủi ro và khắc phục hậu quả tổn thất, lúc này con người đã tìm r;a nhiều cách thức khác nhau để phòng vệ Theo quan điểm củia các nhà quản lý rủi ro, những cách thức này thể hiện chủ yếu cở hai nhóm biện pháp là kiểm soát rủi ro và tài trợ rủi ro

- Nhóm các biện pháp kiểm soát rủi ro bao gồm biện pháịp tránh né rủi ro, ngăn ngừa tổn thất, giảm thiểu rủi ro

+ Tránh né rủi ro là biện pháp được sử dụng phổ biến tronịg cuộc sống Mỗi cá nhân, mỗi tổ chức đều có thể lựa chọn nhữnịg biện pháp thích hợp để né tránh rủi ro có thể xảy ra nhằm loạú trừ nguy cơ dẫn đến bị tổn thất Chẳng hạn, để né tránh tai Iiạin giao thông, người ta đã hạn chế việc đi lại, hay để phòng tránlh tai nạn iao động, người ta sẽ chọn những ngành nghề ít ngu)y hiểm hơn Tuy vậy, trong cuộc sống mà nhất ỉà cuộc sống hiệín đại như ngày nay, biện pháp này rất khó thực hiện và thậm ch ú không thể thực hiện được

+ Ngăn ngừa tổn thất Đây là biện pháp khá chu động bánjg cách thực hiện các hành vi và hành động cụ thể mà các cá nhâm

và tổ chức đưa ra nhằm giám mức độ thiệt hại khi gặp rủi 1(0 Chẳng hạn, để giảm bớt TNLĐ, người ta đã tổ chức các khoiá học cho người lao động về an toàn, vệ sinh lao động Huy điể phòn^ chống hoả hoạn, người ta đã thực hiện tốt công tác phònig cháy chữa cháy

+ Giảm thiểu tổn thất Cho dù khi đã gặp phải rủi ro, ngưcời

Chuung I Tống quan vểbầohiểm

ta vẫn có thể có các biện pháp làm giảm thiểu tổn thất Ví dụ, khi hoả hoạn xảy ra, để giảm thiểu tổn thất, người ta đã sử dụng biện pháp cứu hoả Hay khi bị tai nạn, để giảm thiểu các thiệt hại về người, người ta đã đưa những người bị thương đi cấp cứu kịp thời và điều trị

- Nhóm các biện pháp tài trợ rủi ro bao gồm chấp nhận rủi

ro và bảo hiểm

+ Chấp nhận rủi ro Đây là biện pháp mà con người tự chấp nhận tổn thất khi gặp phải rủi ro, điều đó cũng có nghĩa là họ tự báo hiểm Chắnq hạn, người ta có thể tự lập ra quỹ dự trữ, dự phòng và quỹ này chỉ được sử dụng để bù đắp tổn thất khi gặp phải rủi ro Hoặc khi rủi ro xảy ra, người ta có thể đi vay mượn tiền bạc để khắc phục hậu quả

+ Bảo hiểm Đây là biện pháp chuyển giao rủi ro rất có hiệu quả Có nghĩa là, nhiều người cùng có khả năng gặp phải rủi ro đóng góp tiền bạc để hình thành quỹ bảo hiểm và quỹ này được dùng chủ yếu vào mục đích bồi thường hoặc chi trả khi một hay một số người tham gia đóng góp gặp phải rủi ro tổn thất

Theo đà phát triển của lịch sử và của các hình thái kinh tế xã hội cho thấy, trong số tất cả các biện pháp thuộc hai nhóm biện pháp nêu trên, biện pháp bảo hiểm mà con người áp dụng là phổ biến và có hiệu quả nhất Bởi lẽ, hậu quả của rủi ro thông qua bảo hiểm sẽ được phân tán cho nhiều người cùng gánh chịu Hơn nữa, bảc hiểm không chỉ thuần tuý là sự chuyển giao, sự chia sẻ rủi ro,

m à nó còn là sự giảm thiểu rủi ro, giảm thiểu tổn thất, thông qua các chương trình quản lý rủi ro được phối hợp giữa các cá nhân, các tổ chức kinh tế - xã hội với các tổ chức bảo hiểm

Từ thực tế diễn ra nêu trên đã chứng minh rằng, bảo hiểm ra đời là một đòi hỏi khách quan của cuộc sống và sản xuất Xã hội càng phát triển và văn minh thì hoạt động bảo hiểm cũng ngày càrg phát triển và không thể thiếu được đối với mỗi cá nhân, tổ

ch ic và mỗi quốc gia

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

- Dưới góc độ tài chính, nsười ta cho rằng: "Bảo hiểr.n Là một hoạt động dịch vụ tài chính nhằm phân phối lại những chi phí mất mát không mong đợi".

- Dưới góc độ pháp lý, giáo sư Hemard đưa ra khái niiệm:

"Bảo hiểm là một nghiệp vụ, qua đó, một bên là người đươc báo hiểm chấp nhận trả một khoản tiền (phí bảo hiểm hay điórig góp bảo hiểm) cho chính mình hoặc cho một người thứ ba kliátc để trong trường hợp rủi ro xảy ra, sẽ được trả một khoản tiền bồi thường từ một bên khác là người được bảo hiểm, ngiưòi (Chịu trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro, đền bù những thiệt hại ttheo Luật Thống kê"

- Dưới góc độ kinh doanh bảo hiểm, các công ty, các; tập đoàn bảo hiểm thương mại trên thế giới lại đưa ra k h ái niiệm:

"Bảo hiểm là một cơ chế, theo cơ chế này một người, m ộ t dcoanh nghiệp hay một tổ chức chuyển nhượng rủi ro cho côn;.g ty bảo hiểm, công ty đó sẽ bồi thường cho người được bảo hiểrm c á c tổn thất thuộc phạm vi bảo hiểm và phân chia giá trị thiệt hại 'giỉữa tất cả những người được bảo hiểm"

Có thể nói, các khái niệm trên ít nhiều đã lột tả đíược bản chất của bảo hiểm trên các khía cạnh về rủi ro, sự chuyển giiao rủi ro giữa người được bảo hiểm và người bảo hiểm thiông CỊỊua phí bảo hiểm và số tiền bồi thường hoặc chi trả khi ngulời cđurợc bảo hiểm gặp phải rủi ro tổn thất Cũng trên cơ sở các klhía icạinh

đó, khái niệm về bào hiểm có thể được hiểu như sau: "Bỉảo Hú<ểm

là một hoạt động dịch vụ tài chính, thông qua đó m ộ t cú rnbuin hay một tổ chức có quyển được hưởng bồi thường hoặcc ch li trả

10 Trường Đại học Kỉnh tế Quốc dân

Chưong I Tông quan về bào hiểm

tiền bảo hiểm nếu rủi ro hay sự kiện bảo hiểm xảy ra nhờ vào khoản dóng góp phí bảo hiểm cho mình hay cho người thứ ba Khoản tiền bổi thường hoặc chi trả này do một tổ chức đảm nhận, tổ chức này có trách nhiệm trước rủi ro hay sự kiện bảo hiểm và bù trừ chứng theo quy luật thông kê"

Đây là khái niệm mang tính chung nhất của bảo hiểm, bới

vì nó đã bao quát được phạm vi và nội dung của tát cả các loại hình bảo hiểm (BHTM, BHXH, BHTN và BHYT)

2.2 Bản chất của bảo hiềm

Mục đích chủ yếu của bảo hiểm là góp phần ổn định cuộc sống và sản xuất cho những người tham gia và kiến tạo nguồn vốn để phát triển kinh tế và xã hội của đất nước Chính vì vậy, bản chất của bảo hiểm là quá trình phân phối lại tổng sản phẩm quốc nội giữa những người tham gia bảo hiểm nhằm đáp ứng nhu cầu về tài chính phát sinh khi rủi ro hay sự kiện bảo hiểm xả) ra với đối tượng bảo hiểm Tuy nhiên, phàn phối trong bảo hiểm chủ yếu là phân phối khôn« đều và phần lớn không mang tính bồi hoàn trực tiếp (loại trừ một số loại hình bảo hiểm như: bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm tiền hưu trí)

Ngoài ra, bản chất của bảo hiểm còn được thể hiện ở cấc

k h á cạnh cụ thể sau đây:

- Rúi ro và sự tồn tại của rủi ro là nguồn gốc của bảo hiểm

Có nhiều cách tiếp cận khái niệm rủi ro, song theo nghĩa thông dụrg nhất thì rủi ro là biến cố gây thiệt hại và không mong đợi

Để đối phó với rủi ro, con người luôn phải tìm cách phòng vệ Troig bảo hiểm hiện đại, bên cạnh rủi ro còn có các sự kiện liên quai đến bảo hiểm như: sự kiện sinh đẻ của lao động nữ, người lao động đến tuổi nghỉ hưu hay người được bảo hiểm còn sống đến một thời điểm xác địnli trên hợp đồng BHNT

- Cơ chế chuyển giao rủi ro trong bảo hiểm được thực hiện giữi bên tham gia bảo hiểm và bên bảo hiểm thông qua các cam

Trưòng Đạj học Kinh tế Quốc dân 11

Giáo trình BẢO HIỂM

kết bảo hiểm Theo cơ chế này, bên tham gia phái nộp phí bảơ) hiểm và bên bảo hiểm cam kết bồi thường hay chi trả tiền báO) hiểm khi đối tượng bảo hiểm hay người được bảo hiểm gặp phảii rủi ro hay sự kiện bảo hiểm Tất nhiên, rủi ro hay sự kiện bảoD hiểm phải là ngẫu nhiên, khách quan mà hai bên đã thoả thuậr)

- Phí bảo hiểm mà bên tham gia nộp cho bên bảo hiểm phảiii được thực hiện trước khi rủi ro hay sự kiện bảo hiểm xảy rai Ngược lại, khoản tiền mà bên bảo hiểm trả cho bên tham gia ha)y cho người thứ ba chỉ được thực hiện sau khi sự kiện bảo hiểrr-n hay rủi ro xảy ra gây lổn thất Khái niệm người thứ ba trong bảco hiểm thường được pháp luật quy định trong loại hình BHTM

- Việc san sẻ rủi ro, bù trừ tổn thất trong bảo hiểm được bêr^n bảo hiểm tính toán và quản lý dựa vào số liệu thống ké rủi ro vi/à tình hình tổn thất, cũng như quỹ bảo hiểm mà họ thiết lập đượợc dựa trên nguyên tắc số đông bù số ít

- Bảo hiếm là một hoạt động dịch vụ tài chính chứ khónng phải là hoạt động sản xuất Chính vì vậy, lợi ích của các bêíìn phải được luật hoá rất cụ thể và vai trò quản lý Nhà nước tronng lĩnh vực này là rất quan trọng và không thể thiếu được đối vóới mỗi quốc gia

III SỤ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BẢO HIÈM

Hiện nay trên thế giới có 4 loại hình bảo hiểm, dó là: Bả,ảo hiểm thương mại (BHTM); Báo hiểm xã hội (BHXH); Bảo hitểtím

y tế (BHYT) và Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) Tuỳ theo điiềều kiện kinh tế - xã hội và mô hình tổ chức ngành bảo hiểm mà 1‘ĩUiỗi nước có thể triển khai tất cả hoặc chỉ triển khai một số loại htìnnh trong số 4 loại hình bảo hiểm nói trên

3.1 Bảo hiêm th uong mại

Là loại hình bảo hiểm kinh doanh nhằm mục tiêu chínlh \ là lợi nhuận Hoạt động kinh doanh BHTM chịu sự chi phối (Chhủ

12 Trường Đại học Kình tế Quốc dân

Chương L Tổng quan vể bảo hiểm

yếu của Luật Kinh doanh Bảo hiểm, các điều ước và tập quán qucc tế Phạm vi hoạt động kinh doanh BHTM rất rộng do đối tuợig của nó chi phối BHTM là loại hình bảo hiểm chủ yếu và rát :>hát triển Đã từ lâu, BHTM không chỉ xãm nhập vào các

ho ạ động kinh tế - xã hội ở phạm vi một nước mà nó còn phát triểi và mở rộng ra phạm vi thế giới thông qua hoạt động tái bảc hiểm và đồng bảo hiểm Sự ra đời và quá trình phát triển của BHTM được thể hiện ở những loại hình bảo hiểm chủ yếu dưri dây:

- Bảo hiểm hàng hải Bảo hiểm mà chúng ta biết tới hôm na\ bắt đầu từ loại hình bảo hiểm hàng hải Tại Genor và Venice tinl Lombardy nước Italia, người ta đã tìm thấy bản HĐBH đầu tiêi ký kết giữa các thương gia, các chủ tàu với các nhà bảo hiển vào ngày 23/10/1347 Đến nãm 1385, người ta lại tìm thấy

mộ bản HĐBH nhằm bảo hiểm cho những tổn thất của hàng ho; va tàu thuyền do các nguyên nhân bất khả kháng, tai nạn trêi biển, hoả hoạn, hàng hoá bị vứt bỏ xuống biển, bị chính qirền hoặc các cá nhân tịch thu, bị trả đũa hay do gặp phải bất

kỳ rủi ro nào (CLayton, Bảo hiểm Anh 1971) Tại nước Anh, HEBH đầu tiên được tìm thấy và còn lưu giữ đến ngày nay được

ký vết năm 1547 Đây cũng là một HĐBH hàng hải

- Bảo hiểm nhân thọ Đây là loại hình bảo hiểm rất thôngđụig và phát triển khá nhanh trên thế giới Hợp đồng BHNT đầu tiêi được ký kết tại nước Anh vào năm 1583 Các công ty BHNT cũig xuất hiện lần đầu tại nước Anh vào giữa thế kỷ 17 Ngày na; BHNT đã được triển khai ở hầu hết ;;ước trên thế giới

- Bảo hiểm hoả hoạn Các nhà bảo hiểm trên thế giới đều ch< rằng, BHHH xuất hiện lần đầu tại Hamburg (CHLB Đức) Tu' nhiên, điều làm cho BHHH phát triển nhanh chóng cho đến ng.y nay là vụ cháy lớn tại Luôn Đôn nãm 1666 Sau vụ cháy nà;, các thương gia, các tổ chức bắt đầu quan tâm đến rủi ro bảo hién Vào năm 1670, ông Barbon người Anh đã thành lập công

Trường Đạí học Kinh tế Quốc dân 13