Bài viết này sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề nêu trên chủ yếu dưới góc nhìn của ngôn ngữ: Hệ thống từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ và hy vọng bài viết sẽ giúp bạn đọc phần nào có cái nhìn toàn diện hơn về đất nước, con người Nga trong quá khứ, hiện tại và trong tiến trình phát triển chung của xã hội.
Trang 11 ĐẶT VẤN ĐỀ
Nước Nga là đất nước có nền văn hóa lâu đời Trải qua
nhiều thế kỷ, ngày nay nền văn hóa Nga vẫn giữ được
bản sắc riêng và được các nước trên thế giới ca tụng,
ngưỡng mộ Nói đến nước Nga là nói đến tính cách
Nga, tâm hồn Nga Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến
việc hình thành tính cách con người và đối với người
Nga thì môi trường, địa lý, đặc điểm khí hậu, nhân tố
lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng… đã ảnh hưởng mạnh
mẽ hơn cả tới tính cách của dân tộc vĩ đại này Có thể
tìm thấy minh chứng cho nhận định trên trong các tác
phẩm văn học nghệ thuật, trong ngôn ngữ Nga như
hệ thống từ vựng, thành ngữ, tục ngữ, cũng như các
công trình nghiên cứu về địa lý, tâm lý Đó là những ý
kiến đánh giá, những lời nhận xét về sự ảnh hưởng to
lớn của các yếu tố tự nhiên và xã hội lên tính cách, tư
duy dân tộc Nga Song có lẽ, dưới góc nhìn của ngôn
ngữ, những nét đặc trưng của các yếu tố nêu trên sẽ
ĐẶC TRƯNG TÍNH CÁCH NGA DƯỚI GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ
TÓM TẮT
Nước Nga là đất nước có nền văn hóa lâu đời, trải qua nhiều thế kỷ, ngày nay nền văn hóa của quốc gia này vẫn giữ được bản sắc riêng biệt, được nhiều dân tộc trên thế giới ca tụng và ngưỡng mộ Nói đến nước Nga là hàm ý đến tính cách mạnh mẽ, đến tâm hồn cao thượng, phong phú mang những sắc thái đặc trưng của dân tộc Nga Vậy điều gì có thể tạo nên những nét đặc trưng của tính cách Nga? Môi trường, địa lý, đặc điểm khí hậu hay những nhân tố như lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng…? Bài viết này sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề nêu trên chủ yếu dưới góc nhìn của ngôn ngữ: hệ thống từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ và hy vọng bài viết sẽ giúp bạn đọc phần nào có cái nhìn toàn diện hơn về đất nước, con người Nga trong quá khứ, hiện tại và trong tiến trình phát triển chung của xã hội
Từ khóa: bản sắc riêng biệt, nền văn hóa lâu đời, thành ngữ, tính cách Nga, tục ngữ
giúp chúng ta có cái nhìn rõ nét hơn, cụ thể và toàn diện hơn về đất nước, con người Nga trong quá khứ, hiện tại và tương lai
2 NHỮNG NÉT TÍNH CÁCH ĐẶC TRƯNG CỦA DÂN TỘC NGA THỂ HIỆN QUA THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ TIẾNG NGA
2.1 Dân tộc Nga là một dân tộc thông minh, cần cù, tài năng, dũng cảm
Người Nga rất tài năng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Trí tuệ, kiến thức khoa học của người Nga được thể hiện rõ nét trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên, kỹ thuật và nhân văn, trong đó có triết học Và phương tiện thể hiện tư duy của người Nga
là ngôn ngữ Nga Những giá trị lớn của tiếng Nga như tính chính xác, sắc bén, biểu cảm – là minh chứng xác đáng cho tài năng của người Nga
LƯU BÁ MINH
Đại học Ngoại ngữ - ĐHQG Hà Nội
ĐOÀN THỤC ANH
Học viện Khoa học Quân sự
Trang 2Nhà văn I.X Turghenhep đã gọi tiếng Nga là thứ tiếng
hùng mạnh, chân thực và trôi chảy: “Không thể tin
được nếu như thứ tiếng này lại không được dành tặng
cho một dân tộc vĩ đại!” (K.G Iund, 1992, tr.45) Trong
hệ thống ngôn ngữ có một số lượng lớn các thành
ngữ đề cập tới trí tuệ, sự sáng suốt, thông thái của
người Nga:
Умный как чёрт (Thông minh như quỷ)
Мудрый как Соломон (Thông thái như Xalômôn).
Có rất nhiều đơn vị tục ngữ Nga biểu thị thang độ
dương trong tư duy của người Nga như khả năng
quan sát, óc tưởng tượng, sự sắc sảo, khả năng phản
ứng với môi trường xung quanh, nắm bắt và phân
tích thông tin, xử lý công việc:
Умный смыслит с полуслова (Người khôn nói ít hiểu
nhiều)
Умный учится на чужих ошибках, а дурак-на своих
(Người khôn ngoan học qua sai lầm của người khác,
kẻ ngu dốt chỉ biết của chính mình)
Ум хорошо, а два лучше (Một cái đầu đã tốt, hai cái
đầu còn tốt hơn)
На ошибках учатся (Có dại mới nên khôn).
Ngoài ra, trong số những nét tính cách quan trọng
nhất của người Nga nổi lên sức mạnh của ý chí, sự gan
dạ và lòng dũng cảm Sức mạnh, ý chí lớn lao, lòng
quả cảm, sự kiên cường của người Nga được bộc lộ rõ
nét và sinh động trong các cuộc đấu tranh giải phóng
dân tộc Chủ nghĩa anh hùng và đức hy sinh được biết
đến rộng rãi qua các cuộc đấu tranh giành tự do và
độc lập đất nước Có thể liệt kê những thành ngữ, tục
ngữ chứa phẩm chất trên như sau:
Храбрый как лев (Dũng mãnh như sư tử)
Непоколебимый как утёс (Kiên cường như mỏm đá).
Храброму счастье помогает (Người can đảm được
vận may phù trợ)
Người Nga cần cù lao động, sự cần mẫn của họ được
so sánh với các hình ảnh đặc trưng sau:
Трудолюбивый как пчела (Chăm chỉ như con ong)
Mрудолюбивый как пчела строит гнездо (Chăm chỉ
như con ong xây tổ)
Трудолюбивый как муравей (Chăm chỉ như kiến tha mồi)
2.2 Dân tộc Nga hiếu khách, phóng khoáng
Lòng hiếu khách, sự hào hiệp, phóng khoáng và cởi mở trong bản năng gốc của người Nga được khắc họa rõ nét qua khả năng biểu cảm của ngôn từ Tiếng Nga có khối lượng lớn những danh từ dạng âu yếm, trừu mến
như: голова, головушка, головка; земля, земелька,
земелюшка; Иван, Ваня, Ванечка, Ванюшка…
Người Nga quan niệm:
Гости на порог - счастье в дом (Khách đến cửa là
chở may mắn vào nhà) Người Nga dành cho khách mọi thứ trong nhà mình có, chăm sóc, quan tâm, nhường cho khách cả vị trí ngồi và món ăn ngon Khi tiếp đãi khách họ nói:
Будь как у себя дома (Cứ tự nhiên như ở nhà).
Khi ở bên người Nga có thể tìm thấy sự thông cảm, chia sẻ, an ủi:
С миром и беда не убыток (Có người ở bên không sợ
khổ – Ngựa chạy có bày, chim bay có bạn)
Thậm chí ngay cả thời điểm hiện tại, khi điều kiện kinh tế thị trường tác động tới đời sống vật chất, tinh thần, tâm lý và đạo đức của người dân khiến đời sống của họ gặp nhiều khó khăn, thì lòng hiếu khách vẫn không thay đổi Có lẽ mùa đông Nga khắc nghiệt ảnh hưởng đến truyền thống hiếu khách của người Nga
Từ chối người đi đường trong điều kiện khí hậu mùa đông có nghĩa là đẩy họ vào cái chết lạnh Vì vậy, tính hiếu khách được người Nga hiểu là xuất phát từ lương tâm và trách nhiệm cao cả Rất nhiều những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc Nga đã được hình thành bởi khoảng không bao la của đất trời và khí hậu, cũng như bởi cuộc đấu tranh khắc nghiệt để sinh tồn
2.3 Người Nga say mê và tuyệt vọng, có thể làm những điều bất ngờ nhất, biết yêu mạnh mẽ và đồng thời cũng biết căm thù tột độ, cảm xúc cao trào cách mạng, sẵn sàng lập chiến công, khả năng huy động sức mạnh vào giây phút xác định
Trang 3Điều kiện khí hậu khắc nghiệt khiến hiện tượng băng
giá và tuyết thường xuyên xuất hiện – điều này được
thể hiện rõ nét trong các thành ngữ so sánh Nga:
Белый как снег (Trắng như tuyết).
Растаять как снег (Tan như tuyết).
Cвалиться как снег на голову (nghĩa đen: Đổ xuống
như tuyết trút xuống đầu; nghĩa thành ngữ: Bất thình
lình, đánh đùng một cái)
Pасти как снежный ком (nghĩa đen: Mọc lên như
nấm tuyết; nghĩa thành ngữ: Mọc nhanh)
Xолодный как лёд (Lạnh như băng).
Cũng chính vì điều kiện tự nhiên khắc nghiệt mà
người Nga hình thành nên tâm lý chống chọi với khó
khăn, quyết tâm vượt qua mọi trở ngại và bằng lao
động, bằng trí tuệ, người Nga đã xây dựng nhà nước
hùng cường với nền công nghiệp vững mạnh Dân tộc
Nga có khả năng chịu đựng ở mức độ cao những khó
khăn, mất mát và đau khổ Theo K.G.Iund, người Nga
thuộc tuýp người có giác quan nhạy cảm và có tâm
lý hướng nội Không phải ngẫu nhiên mà khái niệm
mang tính chất nền tảng của người Nga là душа (tâm
hồn) Từ này xuất hiện nhiều trong các thành ngữ, tục
ngữ và ngạn ngữ Nga Ngoài ra, khác với từ истина
(chân lý) mang tính khách quan và lý tính, người Nga
dùng từ правда (sự thật) (K.G Iund, 1992) Người
Nga có tâm lý đánh giá theo cảm tính Nói đơn giản
hơn thì người Nga có khả năng dự báo đặc biệt và
tri giác cuộc sống bằng tình cảm Người Nga thường
có những đợt cao trào và thoái trào về cảm xúc tâm
hồn – điều này có nguyên nhân do sự thay đổi của
các mùa trong năm Cảm xúc của họ thường chế ngự
lý trí và niềm đam mê, sự ngẫu hứng được đặt cao
hơn lợi ích vật chất Người Nga thường đa sầu, chậm
chạp hơn người Tây Âu, do người Nga phải bảo tồn
và tích lũy năng lượng của mình, nguồn năng lượng
cần thiết cho cuộc đấu tranh chống cái lạnh Điều này
được giải thích bởi số lượng lớn các động từ biểu thị
trạng thái thể chất và tinh thần của con người trong
hệ thống thành ngữ Nga như:
Влюбляться как кошка (Yêu thương như con mèo)
Pыдать как над покойником (Khóc nức nở như khóc
người quá cố)
Một trong những nét quan trọng nhất của tính cách Nga được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhận định là cảm xúc cao trào cách mạng, đỉnh cao anh hùng, sẵn sàng lập chiến công, khả năng huy động sức mạnh vào giây phút nhất định Đặc điểm này được quy định bởi tính chu kỳ trong nếp sống của người Nga, được hình thành dưới sự ảnh hưởng của mùa đông kéo dài và sự cần thiết thu hoạch nhanh chóng mùa màng Trong một khoảng thời gian khá dài người Nga tích lũy hoặc tiết kiệm năng lượng,
cố gắng không gắng sức một cách lãng phí, ít quan tâm tới những việc đang diễn ra và vào khoảng thời gian đó như một chú gấu ngủ đông: Nhu cầu đối với chất lượng cuộc sống xuống thấp đến mức tối thiểu, người Nga hài lòng với những điều nhỏ nhặt và tránh thất thoát Người nước ngoài nếu nhìn thấy người Nga trong giai đoạn này sẽ kết luận ngay rằng, họ lười biếng, thời ơ, lơ là, biết chịu đựng và có bản chất
nô lệ Nhưng sự thụ động, ít tích cực chỉ diễn ra theo giai đoạn với thời gian kéo dài khác nhau: ở phạm
vi đất nước – được tính hàng năm, hàng thiên niên
kỷ, trong khuôn khổ gia đình – được tính hàng tuần, hàng tháng Tuy nhiên, sau thời điểm này sẽ là giai đoạn người Nga chuyển sang “chế độ lập chiến công” Cái cớ cho những hành động tích cực có thể là chiến tranh, cách mạng, công nghiệp hóa, xây dựng đất nước… Trong những giai đoạn này, người Nga thể hiện những nét tính cách tốt đẹp nhất: Chủ nghĩa anh hùng mang tính chất đại chúng, sự hy sinh, tình đồng chí, đồng đội, tình yêu lao động, sự cần mẫn, tố chất lãnh đạo Người Nga cũng được coi là những nhà lãnh đạo điển hình trong những tình huống khẩn cấp Chính người Nga tự tạo ra cho mình những khó khăn
để rồi sau đó vượt qua tất cả một cách phi thường ví như có thể thực hiện kế hoạch của một tháng ở tuần cuối cùng
Có thể dẫn ra thành ngữ để minh họa cho nhận định này:
“Русские долго запрягают, но быстро ездят”
(Người Nga lên dây cương lâu nhưng đi rất nhanh) Nhà sử học, nhà văn, nhà báo M.P Pogodin (1800-1875) viết:
“Dân tộc chúng ta, cũng như chính phủ, hoàn toàn được hóa thân vào hình tượng của hoàng tử Ivan trong câu chuyện cổ tích Ivan nằm trên lò sưởi và ngủ trong khi các anh của mình thì bận rộn; anh ta chỉ cảm nhận được
Trang 4sức mạnh tráng sĩ và sự thông minh, nhanh trí của mình
khi tai họa đang đe dọa hoặc khi có thêm một chiến
công vĩ đại; nhưng chỉ ngay sau khi kết thúc công việc
của mình, anh ta lại nằm dài và ngủ giấc ngủ vùi, lười
biếng” (K Xkalkovxki, 1992, tr.11)
Quả thật, dân tộc Nga ẩn chứa sức mạnh tiềm tàng,
có thể bất ngờ làm nên những điều phi thường – như
M.N Katkov đã nhận định:
“Sức mạnh trong mỗi chúng ta rất nhiều, nhiều tới nỗi
khi thấy những nhu cầu thiết yếu đòi hỏi phải nỗ lực để
đạt được thì chúng ta dừng lại suy ngẫm: Có cần tập
trung sức mình vào việc gì nữa không Chúng ta cảm
thấy trong mình có nhiều sức mạnh tới nỗi hoàn toàn
không đánh giá được hết và phung phí một cách ngu
ngốc” (K Xkalkovxki, 1992, tr.13).
2.4 Lòng tốt, sự nhẫn nhịn, tâm hồn đau khổ và
lòng trắc ẩn
Nói đến người Nga là nói tới lòng tốt, tính nhân văn và
sự trong sáng, mềm mại của tâm hồn Điều này được
thể hiện trong sự nhân từ, lòng trắc ẩn, sự tự nguyện
giúp đỡ những người lâm vào hoàn cảnh khó khăn,
sẵn sàng chia sẻ với họ cả thứ cuối cùng mình còn lại:
Добрый как ангел (Tốt như thiên thần)
Доброе не забывается (Đường mòn, ân nghĩa không mòn).
Доброму Савве добрая слава (Người tốt và tiếng
cũng tốt – Danh bất hư truyền)
Доброе дело без награды не остаётся (Việc tốt bao
giờ cũng được thưởng – Gái có công, chồng chẳng phụ)
Như nhà triết học Nga N.O Loxxki đã nhận định: “Lòng
tốt là một trong những thuộc tính cơ bản hàng đầu của
dân tộc Nga Lòng tốt được duy trì và củng cố bởi việc
tìm kiếm lòng tốt tuyệt đối và tôn thờ tín ngưỡng gắn
liền với lòng tốt của dân tộc” (A Trimopheev, tr.3) Theo
Ph.M Doxtoievxki thì “người Nga không biết thù lâu”
giáo là khái niệm nhẫn nhịn của người Nga Dân gian
có câu: “Sự nhẫn nhịn – sự hài lòng cho Chúa, sự khai
sáng cho trí tuệ, sự cứu rỗi cho tâm hồn, sự cầu phúc
cho ngôi nhà và sự an ủi cho con người”. Sự nhẫn nhịn
– được hiểu theo nghĩa tích cực Sự nhẫn nhịn – đó là
sự trái ngược với lòng tự hào và nổi loạn, đó là sự cứu
vớt tâm hồn con người Ph.M Đoxtoievxky kêu gọi:
“Hãy nhẫn nhịn đi, hỡi con người kiêu hãnh!” Gắn với
tư tưởng nhẫn nhịn là truyền thống tha thứ tuyệt vời của người Nga Vào ngày chủ nhật cuối cùng trước
tuần đại trai mang tên là “Прощенное воскресенье”
(ngày chủ nhật tha thứ), khi chuẩn bị cho sự thử thách
về tâm hồn và thể chất bằng tuần chay, người Nga hoàn toàn rửa sạch tâm hồn mình, trút bỏ khỏi lương tâm những hành động và suy nghĩ khổ sở, nặng nề
Để làm được điều này thì người Nga một mặt phải tha thứ cho người và mặt khác phải tha thứ cho chính mình Có lẽ gắn liền với tư tưởng nhẫn nhịn như phẩm hạnh thiên chúa, quan trọng nhất là sự tương phản rõ nét trong tính cách của dân tộc Nga Các nét tính cách trái ngược nhau tạo nên sự tương phản này Sự mâu thuẫn trong tính cách thì dân tộc nào cũng có, tuy nhiên, ở người Nga thì đôi khi lại lên tới đỉnh điểm Niềm say mê, sự mãnh liệt, sự hoang dã, sự rộng rãi và quy mô, “cái đầu dữ dội” khi gắn kết với chính thống giáo, cùng với sự cần thiết thường xuyên kìm nén bản tính của mình, đã dẫn đến sự xuất hiện trong tính cách dân tộc những nét tính cách mâu thuẫn lên tới đỉnh cao và loại trừ nhau: Sự nghi ngờ và ngây thơ, niềm say mê và sự thụ động…
Khái niệm “đau khổ” và “lòng trắc ẩn” trở thành một
phần quan trọng của thế giới quan dân tộc Nga Ph.M Doxtoievki cho rằng, điều cốt lõi nhất, nhu cầu tinh thần gốc rễ là nhu cầu đau khổ, nỗi đau khổ thường trực và khôn nguôi, ở mọi nơi và trong mọi việc Và khát vọng đau khổ có cảm giác được lan truyền từ ngàn đời Dường như dân tộc Nga thưởng thức sự
đau khổ Trong “Дневник писателя” (Nhật ký của nhà văn) (1873), ông đã chọn ví dụ rất tiêu biểu: “Người
Đức say rượu nhưng say trong hạnh phúc và không bao giờ khóc; người Đức hát những bài hát tự khen mình và rất tự hào về bản thân Họ về nhà say mềm người nhưng vẫn tự hào về mình Còn người Nga say thì thích uống trong đau khổ và khóc” Còn một tư tưởng phổ biến
hơn là “lòng trắc ẩn”: Lòng trắc ẩn với người thân, sự thương xót, biết tha thứ những lỗi lầm của người khác
3 MỘT SỐ NÉT TÍNH CÁCH TRÁI NGƯỢC
Tuy nhiên, bên cạnh những nét tính cách tích cực được dùng để mô tả con người, còn có những từ chỉ mặt trái của tính cách Nga Thường thì nhược điểm là
sự tiếp nối của ưu điểm Chính điều này đã tạo nên
sự mâu thuẫn trong tính cách người Nga Trong cùng
Trang 5một con người “trái tính trái nết” luôn tồn tại những
nét tính cách đối lập nhau, cùng tồn tại cả cái thiện
lẫn cái ác Nhà nghiên cứu nghệ thuật Nga Roovinxki
nhận định: “Người Nga đã quen với bị đánh đến nỗi từ
nào cũng có thể cấu tạo nên “động từ chiến đấu” (K
Xkalkovxki, 1992, tr.16) Nghiên cứu lịch sử đấu tranh
dựng nước và giữ nước của người Nga, có thể nhận
thấy: bên cạnh bản năng hướng thiện của người Nga,
trong con người còn tồn tại cả cái ác: “Trong quá khứ
xa xôi của nước Nga, sự độc ác được thể hiện qua những
hiện tượng như bạo loạn, nội chiến Nét tính cách này
được tiền định bởi điều kiện sống, chính sách ngu dân
của những kẻ có quyền lực, sự nghèo đói của người dân,
những bất công và những cuộc đàn áp từ phía chủ nô
và chúa đất” (Iu.A Viunov, 1998, tr.189).
Các hiện tượng bất công trong xã hội đã dẫn tới mức
độ tột cùng của sự căm phẫn:
Жестокий как зверь (Độc ác như con thú).
Хищный как у ястреба (Hung ác như diều hâu).
Кровожадный как волк (Khát máu như sói)
Tiếng Nga có rất nhiều những đơn vị thành ngữ chứa
các từ biểu thị nét tính cách tiêu cực trên Lòng tốt
được coi như nét tính cách cơ bản của người Nga
cũng có mặt trái của nó Vì không muốn gây xung đột,
để không làm mất lòng người đối thoại, để giữ hoà
hiếu và mối quan hệ tốt đẹp, lòng tốt xui khiến con
người lừa dối nhau:
Лукавый как бес (Xảo quyệt như yêu tinh).
Nhà thơ, nhà phê bình văn học Nga M Dmitriev cho
rằng: “Người Nga mặc dù quỷ quyệt nhưng lại thích
người ta đối xử công bằng với mình Trong con người
có sự mâu thuẫn kỳ lạ: Sẵn sàng lừa dối nhưng lại đòi
hỏi sự công bằng cho mình” (K Xkalkovxki, 1992, tr.12)
Bên cạnh những phẩm chất tốt đẹp của người Nga là
những nét tính cách tiêu cực, mà ở đây phải nhắc tới là
sự lười biếng Đó dường như là mặt trái của tình yêu lao
động, là sức mạnh của ý chí, trí tuệ, mơ ước đạt tới sự
hoàn thiện, nhạy cảm với những khiếm khuyết của mình
và của người khác Có lẽ trong những điều kiện nhất
định người Nga có thể thực hiện một cách tự nguyện
và chính xác bất kỳ nhiệm vụ nào, dù đó có thể là việc
họ không muốn làm Tuy nhiên, sức ỳ trong con người
vẫn hiện hữu Điều này thể hiện trước tiên ở sự không
cẩn thận, không chính xác, cẩu thả và vô trách nhiệm:
Ленивый как тюлень (Lười như con hải cẩu).
Инертный как тюлень (Ỳ như con hải cẩu).
Trong tâm hồn người Nga ngự trị rất nhiều những giá trị tốt đẹp đặc trưng cũng như những thiếu sót,
nhược điểm, trong đó có “cả sự lười nhác, sự vô tư quá
mức, thiếu sáng kiến và thiếu tinh thần trách nhiệm”
(N.А Bergiaev, tr.61) Nhà sử học D.I Ilin trong cuốn
sách: “Историческая судьба и будущее России” ( “Số phận lịch sử và tương lai của nước Nga”) chia sẻ: “Người Nga rất tài năng, họ có thể tạo nên điều kỳ diệu từ đôi bàn tay trắng Nhưng tất cả diễn ra như tự phát, bất ngờ
và dễ dàng, chính vì vậy mà cũng dễ vứt bỏ và dễ đi vào quên lãng Nhưng ở đây cũng ẩn chứa điều rất nguy hiểm đó là chính vì suy tưởng thái quá thì tâm hồn sẽ trở nên mơ mộng, lười nhác, thiếu ý chí, lười lao động” (D.I
Ilin, 1992, tr.9) Nhà thơ N.Ph Serbina cũng nhận định:
“Chúng ta nói theo kiểu châu Âu và hành động thì theo kiểu châu Á” (K Xkalkovxki, 1992, tr.14) Nhà sử học và
nhà hoạt động chính trị nổi tiếng P Miliucov (1859-1943), khi nhấn mạnh sự ảnh hưởng lớn của châu Á và phương Đông tới số phận của nước Nga, thậm chí đã
đưa vào thuật ngữ “Азиопа” với hàm ý mỉa mai vì ông
cổ xuý châu Âu Sự mâu thuẫn, thất thường của người Nga được ví như thời tiết:
Переменчивый как погода (Thay đổi như thời tiết) непостоянный как погода (Thất thường như thời tiết)
Thói quen uống rượu mang tính “truyền thống” được phản ánh rõ nét trong kho tàng thành ngữ Nga:
Пить как бочка (Uống như cái thùng)
Пить как лошадь (Uống như ngựa).
Пить как воду (Uống rượu như uống nước).
Пить как сапожник (Uống như anh thợ giày).
Пить как свинья (Uống như lợn).
Напиваться как сапожник (Uống say như anh thợ giày).
Ở người Nga có tâm lý “họa may”, luôn tiết kiệm nụ cười và không thường xuyên có tâm trạng hứng khởi,
vẻ mặt ít hớn hở, tươi vui V.O Kliuchevxki - nhà sử
học thế kỷ 19 viết: “Ở châu Âu không có dân tộc nào
lại ít được nuông chiều, ít đòi hỏi, quen với việc ít trông chờ vào thiên nhiên, vào số phận và chịu đựng hơn người Nga” Người Nga vẫn tin vào một điều rằng,
cần quý trọng ngày làm việc sáng sủa mùa hè, rằng,
thiên nhiên “dành cho mình rất ít thời điểm thuận
lợi để làm nghề nông và mùa hè của Nga Điều này buộc người nông dân phải vội vã, ráng sức lao động
Trang 6để kịp làm nhiều việc trong khoảng thời gian ngắn…”
(A.Trimopheev, tr.16)
Khi đã buộc phải quen với thói đỏng đảnh của thời
tiết, người Nga phát triển cao độ khả năng quan sát và
sự mưu trí Điều này được đặc biệt thể hiện ở những
điềm báo là sản phẩm của những quan sát nhiều thế
kỷ về thời tiết Nhưng cũng như V.O Kliuchevxki đã
nhận định: “Thiên nhiên thường cười nhạo những tính
toán kỹ lưỡng nhất của người Nga: Sự thất thường của
khí hậu và nguồn Thiên hướng trêu chọc hạnh phúc,
đùa vận may cũng là tâm lý: “họa may của người Nga”
(A.Trimopheev, tr.18)
Tục ngữ Nga cũng có câu: “Người Nga yêu thích từ
“авось” (hoạ may), “небось” (có lẽ là), “как-нибудь”
(như thế nào đó)” Cùng chung với nhận định trên,
A.V Xergeeva đã viết như sau: “Có thể viện dẫn ra đây
tính cẩn thận của người Đức, niềm say mê của người Tây
Ban Nha, sự ga lăng của người Pháp, nghi lễ của người
Tàu và khái niệm “авось” (hoạ may) của người Nga”
(A.V Xergeeva, 2005, tr 81)
Có rất nhiều công trình nghiên cứu cho thấy: khí hậu
khắc nghiệt, ít ánh nắng mặt trời và nhiều những ngày
mây mù ảm đạm đã đặt dấu ấn lên vẻ bề ngoài của
người dân sinh sống nơi đây: người Nga tiết kiệm nụ
cười và không thường xuyên có tâm trạng hứng khởi,
có vẻ mặt hớn hở, tươi vui Và chính những dòng thơ
trong bài “Родина” (Tổ quốc) của I.A.Bunhin
(1870-1953) là lời khẳng định cho những nhận định trên:
Под небом мертвенно-свинцовым
Угрюмо меркнет зимний день,
И нет конца лесам сосновым,
И далеко до деревень.
Один туман молочно-синий,
Как чья-то кроткая печаль,
Над этой снежною пустыней
Смягчает сумрачную даль.
(Bầu trời xám xịt giữa tầng không
Ngày đông ảm đạm chẳng nắng hồng
Xa tắp xóm làng đâu chẳng thấy
Chỉ là bất tận những rừng thông
Mây giăng xanh đục đến não lòng
Xa xăm, ảm đạm có thấy chăng
Trời đất buồn chìm trong biển tuyết
Nỗi sầu man mác, có thấu không?)
(Bản dịch: Tác giả)
Tuy nhiên, người Nga rất yêu vẻ đẹp thiên nhiên khắc nghiệt của quê hương Bàn về điều này, nhà sử học
và nhà văn N.M.Karamdin (1766-1826) đã viết: “Quê
hương thân thương với trái tim không phải bởi cảnh sắc, không phải bởi bầu trời trong xanh, không phải bởi khí hậu dễ chịu, mà là vì những kỷ niệm mê hồn, bởi những người quanh ta…”.
4 KẾT LUẬN
Nói về văn hóa, không thể không quan tâm đến khía cạnh địa-văn hóa, trong đó, con người và thiên nhiên, văn hóa và địa lý tương tác qua lại với nhau, tạo nên những nét tính cách, ứng xử văn hóa khác nhau Tính cách dân tộc Nga được hình thành từ nhiều thế kỷ dưới sự ảnh hưởng của các nhân tố như khí hậu khắc nghiệt với mùa đông lạnh giá và sự thay đổi mùa rõ rệt, khoảng không gian bao la, tính chất đa sắc tộc của quốc gia Điều kiện để duy trì sự sống trên khoảng không Á-Âu là khí hậu, địa lý và địa chính trị đã để lại dấu ấn lên tính cách của người Nga Sự độc đáo của thiên nhiên – từ khoảng không, từ việc cách xa biển, sông, khí hậu, thổ nhưỡng và thực vật đã hình thành ở người Nga cả niềm say mê, cả tính trực quan,
cả sự mất cân bằng, cả khát vọng tự do, cả thói quen lười biếng, cả tình đoàn kết anh em… Ngoài ra, nét đặc trưng trong tính cách của dân tộc Nga được hình thành dưới sự tác động của yếu tố lịch sử Cuộc đấu tranh giành sự sống trong các điều kiện khó khăn đã hình thành nên các phẩm chất tốt đẹp của người Nga Bên cạnh đó, đạo chính thống giáo – tôn giáo phổ biến nhất và là cơ sở nền tảng của thế giới quan trong suốt nhiều thế kỷ của người Nga, cũng đóng vai trò đáng kể trong sự hình thành tính cách dân tộc Tính cách Nga mang những đặc điểm, tính chất độc đáo của nền văn hoá đa dạng vì người Nga không phân biệt ranh giới Âu-Á mà biết cân bằng giữa hai phương thức phát triển Trong con người Nga luôn luôn tồn tại những nét tính cách trái ngược và mâu thuẫn, tuy nhiên, vượt lên trên tất cả vẫn là những phẩm chất tốt đẹp, cao cả như sự tháo vát, nhanh trí, kiên định, chịu đựng, quả cảm, kiên cường, hào hiệp, nhẫn nhịn, khát khao công bằng, tinh thần tập thể, khả năng thực hiện những chiến công, không đầu hàng, không chùn bước trước khó khăn, không kiêu ngạo, không
tự cao, biết tìm thấy ngôn ngữ chung với những đại diện của các dân tộc khác./
Trang 7Tài liệu tham khảo:
1 Бердяев Н.А (1990), Судьба России.-М.
2 Волыкина В.М. Менталитет русского
народа при изучении геoграфии России в
8-9-ом классаx.- <http://geo.1september.ru/article.
php?ID=200300405>
3 Вьюнов Ю.А (1998), Рус штрихи к портрету.
Учебное пособие, изд-во ИКАР, М.
4 Гоголь Н.В (1834), Отрывок из Истории
Малороссии Том I, книга I, глава 1.
5 Ильин, И.А (1992), Историческая
судьба и будущее России Статьи 1948-1954 годов; В
2 томах. ; Изд-во: М.: Рарог
6 Карамзин Н.М (1802), О любви к Отечеству и
народной гордости Вестник Европы, номер 2.
7 Сергеева А.В (2005), Русские: стереотипы
поведения, традиции, ментальность Изд 3-е,
изд-во Флинта и Наука, М
8 Скальковский К (1993), Русские о русских
Мнения русских о самих себе, изд-во Петро-Риф,
Санкт-Петербург
9 Тимофеев A Корни и ветви Русского Мира
Русский характер, <http://www.iarex.ru/
articles/52122.html>
10 Юнг К.Г (1992), Об отношении аналитической
психологии к поэтикохудожественному творчеству /Феномен духа в исскустве и науке, М.
LOOKING AT RUSSIANS, CHARACTERIATICS FROM THE ANGLE OF LINGUISTICS
LUU BA MINH DOAN THUC ANH Abstract: Russia is a country with ancient culture, through many centuries, today the culture of this
country retains a separate identity and many peoples of the world praise and admiration Russia is said
to imply to the strong personality, to the noble soul, rich bearing characteristic nuances of the Russian
people So what might make up the personality characteristic of Russia? Environmental, geographic,
climatic characteristics or factors such as history, culture, religion ? This article will help to clarify the
issues raised mainly on the perspective of the language: the system of words, idioms, proverbs and will
definitely help you read somewhat more comprehensive perspective on land and people of Russia in
the past, present and in the process of social development
Keyword: sdistinct identities, ancient culture, idioms, russian personalities, proverbs
Ngày nhận: 08/9/2016 Ngày phản biện: 02/9/2016 Ngày duyệt đăng: 20/9/2016