Con số bốn trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao nhìn từ góc độ ngôn ngữ - văn hóa

Bài viết trình bày con số bốn trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao nhìn từ góc độ ngôn ngữ - văn hóa được biểu trưng như: Biểu trưng cho những sự vật, hiện tượng tồn tại mang tính quy luật, biểu trưng cho sự khái quát gắn với thời gian, không gian rộng lớn, mang tính toàn thể, biểu trưng cho những sự vật cân đối, hài hòa, đẹp đẽ.

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 20 (45) - Tháng 9/2016

ca dao

–

The number four in Vietnamese idioms, proverbs and folk verses from the

linguistic-cultural view

, ThS Tr n Th Nhật

ườ g Đại họ Tran Thi Lam Thuy, Ph.D., Tran Thi Nhat, M.A

Saigon University

T

g ạ g g g ậ ạ g

ư g g g ư g ư

- B ư g g ậ ệ ư g ồ ạ g í q ậ

- B ư g q g ờ g g g g g í

- B ư g g ậ

Đ ệ g g ệ

Từ khĩa: con số bốn, biểu trưng của số bốn

Abstract

The number four in Vietnamese idioms, proverbs and folk verses, besides its denotation, is also used as the symbol for:

- Objects and phenomena existing according to natural law

- The generalization of large-scale time and space as a whole

- Well-proportioned, balancing and beautiful objects

This fact proves the richness of the Vietnamese language and culture

Keywords: number four, symbolization

g g ươ g ệ ứ

ma g í xã ĩa

í g g g

ư ư g g

“ g g ừ ệ ồ ạ ừ

ả ẩ ĩa ạ Bở ậ

g ọ g ứ g g

ế ũ g ả í ĩa là

ư g ì ” ( 1960 -

ừ ư g

ì g ệ

ế

ế g ư g

g g g ế

ư ệ ế ọ g

í g g ư ạ g

ư g g ì ả

Bở ậ

ọ ì q g

g g ư g g

ì ế ạ g g

Đ ã ơ ở í ậ

ọ

ồ ạ g q

ệ g

ế g g g ệ

ươ g ệ ờ g ạ g

q ệ ậ í gư

ì g

g g g ằ í

g ả g ỏ g g q

ệ ồ g ờ g ư

q ì g ứ ư g g

g - ệ g

2 Mộ số qua iệ co số bố

2 a a

h

gườ g Q ư ù g

ậ ệ ư g g

g gườ g Q ư q

ằ g ệ ệ B

gườ g Q ườ g

ẵ ũ g

ẵ (Tứ oản bát -

ọ gườ

xứ g ọ K ế gườ g

Q ũ g ế B ở

g (Tứ i n, Tứ i

ng ư ng ậ g g

ọ ũ g ườ g ư q ằ g

ệ ệ ẩ

gườ q ư ư g ằ g

ạ ( ù g

g ệ ậ g

ì ọ Tứ

t ư; ồ ậ q gườ í ứ

Tứ bảo; trong muôn ngàn loài hoa,

gườ g Q ũ g ạ

ơ ở ạ Dươ g H

ở Dươ g K ế

ở H g ế g ơ

ở Đạ í … ù ũ g

ạ oa phù dung mùa

x ả ườ g ù ạ

ù ạ ù g gườ ọ ũ g -

Tứ i mĩ nhân ậ g g Q

ũ g gũ Đ ở

ơ ( gũ Đ ơ g ở ứ

X ( g ơ H ở A

H ( H ơ ổ Đ ở ế

g ( ổ Đ ơ ọ

ư ệ ư g ư x g q

ổ ẳ ũ g ư ệ

Bạ Đ g ạ ạ ổ

Ứ g ổ ế gườ g

Q ũ g K ả

ả ệ ệ g

ạ ế gườ g Q

ũ g ệ Tứ i

bộ c âu, Tứ i t iên ương, Tứ ải long ương, Tứ i b tát g ả g

ế ổ ế g Tây du kí ũ g

ậ í K Đườ g g

g K g ư B g

ậ í ế g gườ ế ũ g

g ỏ g ổ g

g , tr 38 - 42] … Tuy nhiên, ngườ ậ Bả H Q

ù g ở Q ả g Đ g B K ( g Q ệ ạ g í

ế ứ ế gườ ả g ậ

ì ệ ệ ở ậ Bả H

Q g g ệ

ườ … g ở ậ Bả

g gọ g ứ ườ ( gườ

gọ … ậ í g

ả g ù ũ g g ồ g g

í g ả g

ứ ế g ế g ậ tứ (

tử ( ế ừ ồ g gườ ậ Bả ưở g ế g ừ ồ g

tử g g gườ g g ế ế ì ậ g

ườ g ũ g ươ g H Q B K ù g ở Q ả g Đ g ( g Q , tr 44; 1, tr 43] a

Q ệ g

ệ g Q

ươ g ồ g í ạ ờ g gườ ệ g ì

g ì ả q ế

2.2.1 Trong i sống tâm lin g ờ g gườ ệ

ệ ệ ũ g ư

g g g

ư “ ứ ” ( ù Đổ g

ươ g Đồ g g ả

ơ Hạ g ế ì ậ g ư ạ “ ứ ” ( g Q

ư g g ờ g ờ

g ì ọ ũ g g ạ

ờ (gồ K ả - Cha

ì Ô g ổ - gườ

ì Ô g ằ g ổ - gườ g ì Ô g ổ - gườ

ằ g ổ … g ậ g

q ệ ế í ậ g Tứ lư ng tâm, Tứ i u , Tứ ; ũ g ư xế ạ g ậ

g ờ ườ g ũ g gườ ư x gồ gườ ạ ứ gườ g ệ gườ

ẩ ọ ư

gườ g …

2.2.2 Trong i n tr c g ế g ườ g

gườ ệ ọ ệ í g ẵ ũ g ư

g ì

ế ế q ế ư ậ Bì Đ ù -

H ế í ẩ

q ở g ù

( g g - H x g

ế g ( g

( g ì g

q g ì ( ồ

í gọ

ư g ( ươ ừ ư 0

g ệ ở gườ ệ g ư ệ g g

Đ ươ g ồ g

q ệ q ì

ậ g Kin ịc Dịc ằ g

ậ g ả q ì Sinh - Lão - B n - Tử (hay Thành - T ịn - Suy - Hủy) Nế ư ừ g ạ ở ậ ứ ư ã ư g ạ tử hay ủy ồ ì ậ g g ì ế ậ

ườ g ư ( ậ

( ậ ( ậ

sinh, g g ườ g ồ

sinh sôi phá

g g g

ồ xư ằ g í q ậ ả Sinh - n - o - Tử g ờ ạ ậ (Sinh ư ì g ệ ( ở ế

g g ạ ư …

ư q ư n ế o ( ưở g ọ ã ồ ế 00 ổ (Tử ì ậ gườ ệ ườ g

( Sinh - g sin s i, át triển ( l o - g bác niên giai l o, ọ ệ g ( ì ạ q Sinh … gư ạ g ở

ồ ạ ế

ẵ g ậ

g ồ g ờ ũ g

ẵ Họ ằ g

gườ ế ( ả g

g ẵ í g

Đ ũ g ệ

ư g ư

gườ ệ ừ í

g q ệ

2.2.3 Trong i sống sin o t

g ờ g ạ

ũ g ư ậ ế ế

g ươ g ệ

ư g ứ ạ ậ ạ

ồ g xư ư ằ g ồ g ì

ở g g ạ

ồ g ( ờ Hậ Cản

Hưng t ng bảo ờ ơ Bảo Đ i

t ng bảo ở g Q ờ Đườ g

Khai Nguyên t ng bảo ờ Tuyên

T ống t ng bảo g ì

ư gườ ì

ạ ỉ ứ

g g ổ ứ ọ g gọ “ ứ

ì g”

Q ệ ỉ ế

g g xư ũ g ù g -

“ ứ ạ g g” - ế g

gồ ứ ỏ g

ứ g g g ả

ạ Bở ế ế “ g ạ ”

(Sống gửi t ác ề) K ì ạ

giao ế ì g ệ g

gườ xư ù g gọ “ ứ ả g

ệ” (

ạ ứ ẩ gườ

ậ ũ g ườ g ệ

ả i u, ể,

trung, t n ả công, dung,

ngôn, n ẩ ạ ứ

ì g gườ l , ng ĩa, liêm, s ; g

ạ ẩ gườ

ư ỏ g ũ g q ế

tửu, s c, t i, ; ậ í

g ư g gườ ũ g

ư ệ Tứ oái.v.v

ế xã ệ

ư g g í q ậ ũ g q

g g

ươ g ng, tây, nam, b c ờ g

ù (tứ u , tứ t i) uân, , t u, ng; g g g xư ũ g ư

q g ngư, tiều, can ,

m c; xã xư ũ g g

sĩ, n ng, c ng, t ương.v.v

ệ ư g ỏ g ờ g

xã ũ g ư g

í ở g g (H gườ

ơ q ệ ư g

q ế Tứ tr n (gồ H

ũ - B ã

Đ g g

ơ Tứ

(gồ g Q Đ - g ạ ù

Bả - í Q

ư ư g ồ g ũ - Q

ư g - ư g

ườ ờ ở ù B Đ H ệ

g ứ í ỉ ư g ồ g

ũ Tứ uan (gồ D Đồ g

Y Tứ (gồ Hồ

Hồ H K ế Hồ Bả Hồ B

( ả Tứ t ái (

ạ g g ư ả

Tứ ị (gồ g ế

ả Đồ g ì ả

ã ọ g … ỉ ỉ

ư g ã g ạ

ệ ư ư g

ứ g ỏ g q ệ

ã ở ư ậ g

ứ gườ ệ

3 Co số bố ro g hà h gữ, ục

gữ à ca dao gười Việ

g g g

ừ ã ư q g ứ ừ

g

ừ ươ g ệ

g ả ư

A A

gọ g Đ g D … ừ

ươ g ệ g

Kí H … ừ ươ g ệ

g g ế g g ọ

g ế g ệ ậ

ế ư ừ ạ g

ế g ệ g g ư

q ế g g

g g ọ g g ứ

Q ả g g

g g g

g ệ g

0 ( ế 0

( ế g

( 0 g g

g

g g

ũ g g g

3 dù v hĩa

Trong Từ iển ti ng Vi t,

ư g ả í ế g

ã ột năm có bốn mùa Ba

bề bốn bên Bốn ương tám ướng, bốn

i ai ng n ồ ạ tứ, tư:

T áng tư; T ứ tư; Trống l u iểm can

tư T i c n t an n láo lư i n ng; ớc

g an bi n ra cau m óa ra b n au

tứ mùa; Tam tứ n i c ng tr o [10]

gườ ệ g ù g “ ư” ỉ

ư g ỉ ù g ỉ ứ

( g ạ ừ ứ ứ ườ ù

ư gườ ệ mư i tư g

ế g ổ ế )

Hẳ g g ừ g

g g -

ư g ơ ờ g

ả g í g ệ ậ -

ũ g ư g g g

ả g g

3.1.1 Con số ư c sử ng trong

n ững in ng i m liên uan n t i gian

Đ g g ệ

g ả x g ờ

gian: ưa t áng tư ư t; Rét t áng tư,

n ng ư t áng tám H g

g ệ q ế

g Vui n t m ng bốn

Đ ng Viên, l m b c n iều tiền l ội Hiền Quan; ng bốn t áng ba, trở o ội áng, trở ra ội T y ờ g ở

ờ g g í í x Đ g

g g g ệ … g

í ổ g g ờ g

dân gian

3.1.2 Con số bốn trong n ững in

ng i m c n n sự o m c n ác: C t

tứ c t n , t ù t ba ( g ệ

g Giư ng bốn t ước ai, uan t i bốn t ước tư; i t ư ng bốn

t ước năm, m i ng năm t ước c ẵn (nói

ạ ù g ù g v.v

í x

ế ư ù g g ạ g -

ế í ệ g g í í

- g g g í x

ươ g ( g

3 dù v hĩa

ể Biểu trưng ( g g g

ọ ư ù g g

1) Biểu trưng l i u (signe) có t n õ oán; 2) Biểu trưng l i u m uan

ới uy c i u l có nguyên o

ư g ư g ứ

3.2.1 Con số bốn biểu trưng c o

n ững sự ật, i n tư ng t n t i mang t n

uy luật

g g g

í q ậ ệ ở

g ờ g Trên tr i có ng sao t n/ Bốn mùa c lối c o ân ăn l m; g

g gian: Bốn ương tám ướng

(thng) ồ ạ ậ g

ở ư ế

g g

ổ ư Hồ ã ừ g ư

g ậ x g ờ g

ạ ứ Tr i có bốn mùa: uân,

, t u, ng Đ t có bốn ương: ng,

tây, nam, b c Ngư i có bốn ức: c n,

i m, liêm, c n / T i u một mùa ng

gọi l tr i/ Thi u một ương ng gọi l

t T i u một ức ng gọi l ngư i ế

ế g ổ g

ậ g ồ ạ ư g ả

x ệ

g g ờ g g ả

ì g

ọ g Hồ ư

ờ í q ậ

g ạ ứ gườ ẳ

ở ã g g

ư g

3.2.2 Con số bốn biểu trưng c o sự

khái quát

3.2.2.1 Con số bốn g n ới t i gian,

ng gian rộng lớn, mang t n to n t ể

H ư g g ả

ì ả ư ưở g ư ạ g

g g g ì g g

g g

g q ệ g

gườ ệ Tứ ải giai uyn

n em bốn bể một n ; Bốn biển gây nên

một n ; K ệ í Đi

c o bốn ương tr i C o tr n bi t

m t, c o i bi t tên; Có t ân trước ải

li u ư ng m trai c ở bốn ương mới

l ; g ì ả

ươ g g ì g g g

ở g T m

m trong bốn ương tr i Đ ng tây ay

nam b c m gửi l i n ớ t ương; B n ng

gióng giả ra ề T uyền uyên ngó ọi bốn

bề c ơi ơi; Đ ệ g g

g g ẳ g g í

Nón c e tay ngo t

c ơi ơi ng an t ương cảm bốn a

tr i ều ay; T i ra ề nón c e tay ngo t, con m t ngó ọi c ơi ơi ng

t ương n au cảm ộng, bốn ương tr i

ều ay.v.v

B ạ g g

ư g

ờ g Bốn mùa uân, , t u,

ng T i ng i can cửi c tr ng bóng

c ng; ả ậ n

có ruộng tứ bề Có ao t m mát, có

ng ề o n a

ậ í ả ơ

g gườ g

ơ ế g

g g g g g

Gió ưa t u lá tan t n m uyên i bán, bốn a t n ều ay; Gió

ưa t u lá tan t n m em uyên i bán, bốn cửa t n ng ai mua.v.v

Q ả g

g g ư

g g g q ế

bốn ương, bốn a, bốn bên, tứ bề,

tứ ương,… ế 0 (

g ờ g q ế bốn mùa,

tứ mùa ỉ ệ g

g g ả

g ư g ì

3.2.2.2 Con số bốn g n ới n ững suy luận mang t n ái uát ề n ững i n

tư ng trong cuộc sống

g g ư g

g ạ ế ư ế

g ệ ư g g g

ư q ế

ệ ậ gườ q ệ

g ong, lao, c , l i, tứ c ứng nan y; ế ậ ạ gườ g

q ệ ổ ũ g

ổ ứ x g T n,

tu t, sửu, mùi: tứ n ung; ế

ệ ư g g g g ì Hai

c ng son ẻ một con t n bốn;

q g ệ ư g ệ

g g Đ ng Nai có bốn r ng

ng: ộc o , , Sang n, Ng ĩa

t i; Nước Nam có bốn mĩ miều: Ng n c ,

T i n ẽ, Tam tiêu, Dùng n ậ í

i có bốn c uy n ngu: l m mai, lĩn n ,

gác cu, c m c u Đ ằ g ế

gườ g g ì ồ g

ơ “r ng ng”,

“mĩ miều”, “c uy n ngu”

ơ g

q ậ ệ ư g

ệ ư g ( ư g

ã ì ở ư ệ

g ạ ẳ g ạ ứ

ứ gườ

ận gái tứ ức n tuyền/ Công, ung,

ng n, n giữ g n c ớ sai H

ạ Song t ân bên t i c ng n ư

m u bên c ng/ Đ ng t n bốn c ữ

cưu mang ẽ t i ta ảm t ng t

chung B g ư ế

ũ g g ỏ

ì ả Ngó n n T y i li n

/ Có bốn c ữ ng T n suy an c ưa

bi t, t y n ng ội t ương (cd)

3.2.3 Con số bốn biểu trưng c o sự

to n n, cân ối, i a, ẽ

ườ g g g x

ệ ậ ậ ì

ỉ ư ở

g gườ

ạ ì g ì ậ

ì ì … ậ g

Bở ế g ậ

gườ ư g

g g gì

K g ả g g

ệ ơ ư ạ

ế g g ả

H g H [4] ơ 0

g ạ ế Đ g

ơ g

ậ g ư g

ư g ả

ế ã g g

g ờ ế g

ù ở ươ g ệ ờ

g ì

g ế g g

ươ g ẳ g ạ Ngư i sao bảy

t i năm t ê Ngư i sao c i c t sớm uya c ịu s u ( g ơ

Hồ Hươ g Năm t mư i ọa c ăng

ay c ớ/ ột t áng i l n có c ng ng;

g ơ ươ g ột uyên ai n

âu n ận/ Năm n ng mư i mưa g ng uản c ng; ả g g

ơ ệ ạ Năm tao bảy ti t an

n Để cả mùa uân c ng l l ng ( g Bí K u ố ngo i ô C ân

t, i áo nối vai e te c H m, c Mai/ Đ u t t m t tối ( g K

Đ Trong ca dao, s ậ

q ế ũ g ệ

g ọ g ng ta mở ội ui mừng C u ng êu, trống óng ang lừng

i bên ong ngai T án ngự ở trên Tả

ăn ữu õ bốn bên r ng c u … H

g g

g g í g Bốn cửa

an c m bốn con ng ê/ Bốn con ng ê ực

c u ề ứ ng Bốn cửa c m bốn con

r ng/ Ngày t i r ng , tối t i r ng leo/ Bốn cửa c m bốn con mèo Đêm t i b t

c uột ng y leo n Ngày mai khi anh

ề n Trăm năm em gọi an l c ng em

H K en ai éo é ăn u ng/ Khéo

ột c t m, éo lu n c anh K ăn

u ng bốn góc r n r n giữa con n n bốn n t êu oa ừ

ậ gườ g ọ

g í ì ậ

gườ g ọ

ậ g ũ g g

ơ ư ọ g ạ

ứ

Mộ ài u

ằ g ệ ươ g

Đ g ệ ế ả

ưở g ừ ồ g

Đ í ạ g ạ

g ư gườ ệ

q ệ

gườ ệ ã ả ưở g

g ư ù g í g H

B ạ g ế

ừ g v ừ

í ế í ươ g gườ ệ

ả g ạ ứ

ỉ g

Đ ệ

ệ

ả ế g

g g ẳ g

ạ g gươ g

ả ế g

ũ g ơ ư g g

g ế ư

ạ g g thêm cho

g g í ọ

Dư g ậ

g g ã g

ư gườ ệ

ạ ọ ỏ ế

g g ọ ứ g x xã

g ì

ả ư ệ gườ ũ

ế g g

ệ g x g q ã

ế g q

q ế g ờ g

g ạ g g

xư Trê ế ậ ư

g g

ệ q ì ạ g

g g ằ g g ế

q ả ế g ì g

ả ệ q

g ạ q

ọ

M

1 A ( 00 Con số ân gian, Nxb

2 ậ ả ( 00 t uy t t ực

n ăn bản ti ng Vi t, x ĐHQ H

3 Ngu Đ g D ( 00 , Văn óa tâm

linh, x – Thông tin

4 H g H ( 00 T n ngữ ọc

ti ng Vi t, x K ọ ã H

5 g Kí - Đ g ậ

(2002), K o t ng ca ao ngư i Vi t ( ậ ,

Nxb VH – TT, H

6 g Kí ( 00 - , Kho

t ng t c ngữ ngư i Vi t ( ậ , Nxb VH –

TT, H

7 Q ( 00 , Văn óa ứng ử

truyền t ống của ngư i Vi t, x –

Thông tin

8 gọ ( Cơ sở ăn oá

Vi t Nam, x

9 T ( 0 Đ c iểm ngữ

á ngữ ng ĩa của con số trong t n ngữ, t c ngữ, ca ao Vi t Nam, ậ

ế Đạ ọ

10 ệ KH H ệ - ệ g g ọ

(1992), Từ iển ti ng Vi t, g ừ

g g H

11 A

(1997), Từ iển biểu tư ng ăn óa t giới,

x Đ ẵ g ườ g ế g D

g ậ 0 B ậ x g 0 D ệ ng: 20/9/2016