Biểu đạt không gian dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận

Nghiên cứu cách tri nhận không gian ở các cộng đồng ngôn ngữ và văn hóa khác nhau chắc chắn góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy-học ngoại ngữ nói riêng và hiệu quả của giao tiếp bằng ngoại ngữ nói chung.

BIỂU ĐẠT KHÔNG GIAN DƯỚI GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN

Đng Kim Hoa

Trường Đại học Ngoại ngữ - ĐHQG Hà Nội

niệm bao trùm nhất của hiện thực khách quan, ñược

thể hiện trong hầu hết các ngôn ngữ bằng những

phương tiện hết sức phong phú Tuy nhiên, nếu thời

gian là chủ ñề của nhiều công trình nghiên cứu thì

không gian vẫn ñang còn là mảnh ñất hoang sơ ñáng

ñược quan tâm nhiều hơn Mặc dù có thể có nhiều

ñiểm tương ñồng, giữa các cộng ñồng ngôn ngữ và

văn hóa khác nhau vẫn có cách tri nhận khác nhau về

không gian vì ñịnh vị không gian là một yếu tố ngữ

pháp-ngữ nghĩa bị chi phối không chỉ bởi ngữ cảnh

ngôn ngữ mà còn bởi hoàn cảnh giao tiếp Trong thời

kỳ giao lưu, hội nhập quốc tế mạnh mẽ hiện nay, việc

nghiên cứu cách tri nhận không gian ở các cộng ñồng

ngôn ngữ và văn hóa khác nhau chắc chắn góp phần

nâng cao chất lượng của việc dạy-học ngoại ngữ nói

riêng và hiệu quả của giao tiếp bằng ngoại ngữ nói chung

Với tiêu ñề “Biểu ñạt không gian dưới từ góc ñộ

ngôn ngữ học tri nhận”, tham luận này sẽ trình bày

những nét tương ñồng và dị biệt cơ bản (chỉ có ở ngôn

ngữ này mà không có ở ngôn ngữ kia) giữa hai cách

phản ánh không gian của người Việt Nam và người

Pháp dưới góc ñộ của ngôn ngữ học tri nhận theo cách

tiếp cận liên văn hóa và liên ngôn ngữ

Tuy nhiên, ñây là một ñề tài khá lớn, không thể giải

quyết một cách thấu ñáo trong một báo cáo nên tham

luận chỉ tập trung ñối chiếu hai phương thức sử dụng

giới từ không gian Pháp-Việt ñể góp phần làm nổi bật

một số ñặc trưng của từng ngôn ngữ Trước tiên, tham

luận sẽ ñiểm lại các xu hướng tiếp cận giới từ trong các

nghiên cứu ở Pháp cũng như trên thế giới, nhất là

ñường hướng ngữ pháp tri nhận liên ngôn ngữ, hiện

ñang cho chúng ta một cái nhìn toàn diện nhất về các

giới từ không gian Phần hai của tham luận sẽ ñối

chiếu hai cách ñịnh vị không gian của người Pháp và

của người Việt nam qua việc sử dụng giới từ

Đặt vấn ñề

Nghiên cứu phương thức biểu ñạt ñịnh vị trong không gian là một phần không nhỏ trong ngôn ngữ học tri nhận Với quan niệm cho rằng việc phản ánh hiện thực khách quan bằng ngôn ngữ luôn có mối quan hệ mật thiết với nhiều hoạt ñộng tri nhận khác, các nhà ngôn ngữ học thuộc trường phái này ñã dành một sự quan tâm ñáng kể cho những lĩnh vực liền kề và quan sát ñược của kinh nghiệm loài người; mô tả không gian bằng ngôn

từ ñã thực sự trở thành một mảng lớn trong phạm

vi nghĩa học của trường phái này Đó là lý do khiến cho việc nghiên cứu các biểu thức ñịnh vị không gian không thể bỏ qua việc tìm hiểu về ngôn ngữ học tri nhận

Nghiên cứu các biểu thức ñịnh vị không gian giữa các ngôn ngữ khác nhau, ñặc biệt giữa hai ngôn ngữ xa thuộc hai họ khác biệt như tiếng Pháp và tiếng Việt, cho thấy các cộng ñồng ngôn ngữ có những thế giới quan và phương thức biểu ñạt vô cùng phong phú Dựa vào quan ñiểm này của các nhà ngôn ngữ học tri nhận, chúng ta có thể hiểu ñược sự ña dạng và phong phú của các biểu thức ngôn ngữ diễn ñạt ñịnh vị không gian

Tham luận này bao gồm hai phần chính: phần thứ nhất tập trung giới thiệu tổng quan về ngôn ngữ học tri nhận; phần thứ hai sẽ ñối chiếu hai cách ñịnh vị không gian của người Pháp và của người Việt nam qua việc sử dụng giới từ Việc ñối chiếu ñược giới hạn trong các câu ñịnh vị cố ñịnh, chủ yếu tập trung vào ñối chiếu hệ thống mốc ñịnh

vị Từ những phân tích trên cơ sở lí thuyết, tham luận sẽ ñề xuất một số giải pháp sư phạm trong giảng dạy tiếng Pháp cho người Việt Nam

Sự ra ñời của ngôn ngữ học tri nhận

Ngôn ngữ học, với tư cách là ngành khoa học

về ngôn ngữ và lời nói, ñã chứng kiến sự hình thành và phát triển của các lý thuyết về tri nhận

Đó là một trường phái nghiên cứu ngôn ngữ bắt

nguồn từ một xu hướng ñược phát triển chủ yếu ở

vùng bờ Tây của nước Mỹ Đa số những học giả

ñi tiên phong trong ngôn ngữ học tri nhận là người

Mỹ Chính vì vậy mà trường phái này còn có tên

gọi là ngôn ngữ học Mỹ hay ngôn ngữ học

California Ngay từ khi mới xuất hiện, ngôn ngữ

học tri nhận ñã ñược cộng ñồng nghiên cứu quốc

tế ñón nhận một cách hào hứng với một loạt các

công trình nghiên cứu trong ñó có những học giả

có tiếng của Pháp như Vandeloise (1986), Fuchs

(1996), Fortis (2004), Victorri (1996), Desclés

(1994),…

Trong cuốn La linguistique cognitive,

Catherine Fuchs [ 3] ñã phác thảo những dấu mốc

lớn của các lý thuyết ngôn ngữ có tên gọi là tri

nhận Trường phái này ñã xuất hiện vào giữa

những năm 50 của Thế kỷ trước, khi phong trào

nghiên cứu tự ñộng hóa việc xử lý thông tin bằng

trí tuệ nhân tạo ñang phát triển mạnh mẽ Công

cuộc này ñược ñánh dấu bằng sự tham gia của

Noam Chomsky tại hai hội thảo diễn ra năm 1956

với nhan ñề “Chương trình tri nhận” Giả thiết cơ

bản của các chuyên gia ngôn ngữ học tri nhận hồi

ñó là sự tri nhận của con người có thể ñược mô tả

theo cách máy tính tiếp nhận, tính toán và xử lý

thông tin mà con người thực hiện Vì vậy, mục

tiêu của chương trình là mô tả các ñặc trưng của

sự vận hành của trí tuệ con người qua những khả

năng của bộ óc, ñặc biệt là thông qua khả năng

ngôn ngữ vì ñây là một lĩnh vực hoàn toàn có thể

quan sát ñược ñể từ ñó ñi sâu nghiên cứu não người

Các nhà ngôn ngữ học theo quan ñiểm của

Chomsky cho rằng ngữ pháp của một ngôn ngữ có

thể cho ta một số thông tin về sự tri nhận của con

người và họ ñề nghị ñặt tên cho ngành ngôn ngữ

này là ngôn ngữ học tri nhận, ñồng thời ñề cao

một cách tiếp cận mới “tự nhiên tính” trong

nghiên cứu ngôn ngữ Với cách tiếp cận này, ngôn

ngữ ñược coi là một bộ “óc-máy”, phản ánh một

cách ñầy ñủ hiện thực khách quan ở cấp ñộ ngữ

nghĩa học Nói cách khác, ban ñầu, ngôn ngữ học

tri nhận coi ngôn ngữ với ñặc trưng là các phép

tính (cú pháp) về sự phản ánh hiện thực khách

quan vào óc người chỉ là những cái nhãn cố ñịnh của hiện thực khách quan mà thôi

Từ giữa những năm 1960 ñến giữa những năm

1970 trở ñi, nhiều học giả (Talmy 1972, Langacker 1974b, Langacker & Munro 1975) ñi vào nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận nhưng ñồng thời cũng ñưa ra những cách nhìn khác với cách nhìn nhận của Chomsky: Ngôn ngữ là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan

Thời kỳ những năm 1980 ñã ñược chứng kiến bước ngoặt của ngôn ngữ học tri nhận Các học giả của nhiều trường ñại học ở California của Mỹ, xuất thân từ trường phái ngữ pháp tạo sinh của Chomsky, ñã xây dựng những hình thức khác nhau của “ngữ pháp tri nhận” ñể phản bác các loại ngữ pháp hình thức và ngữ pháp cấu trúc luận Trong số các học giả này có Ronald Langacker, với tập một của tác phẩm "Foundations of Cognitive Grammar" (Langacker 1987), Leonard Talmy, với 2 bài báo cơ bản nhan ñề: "Force Dynamics in Language and Thought" và "The relation of grammar to cognition" (Talmy 1988a et 1988b), (về sau, hai bài báo này ñược tập hợp trong cuốn Towards a Cognitive Semantics (Talmy 2000)), Georges Lakoff, với Women, Fire and Dangerous Things (Lakoff 1987), và cuối cùng là Gilles Fauconnier, với một cuốn sách, ban ñầu ñược viết bằng tiếng Pháp, Espaces mentaux (Fauconnier 1984), và ngay sau ñó ñược dịch sang tiếng Anh (Fauconnier 1985), rồi tái bản 10 năm sau ñó Cuối những năm 1980, trong ngôn ngữ học tri nhận xuất hiện thêm Givón (1989), một người theo quan ñiểm “tân chức năng luận”, ñề cao chức năng giao tiếp của ngôn ngữ, cố gắng miêu tả những sự tương ứng giữa các hình thức biểu hiện của một hệ thống ngôn ngữ với những chức năng của những hình thức ñó

Theo các học giả này, ngôn ngữ ñược coi như một công cụ ñể khái niệm hóa một cách chủ ñộng thế giới khách quan và như là một công cụ giao tiếp Nghĩa của mỗi ñơn vị ngôn ngữ (từ vị, từ, cụm từ và thậm chí là cả một biểu thức cú pháp) hàm ẩn những hiểu biết của con người về thế giới khách quan, và ngôn ngữ phải tương thích với

những gì mà người ta biết ñược về trí tuệ con

người Các xu hướng ñã tìm cách ñể cập nhật câu

hỏi về tính tương ñối của ngôn ngữ mà Sapir

(1949) và Whorf (1956) ñã ñặt ra

Tên gọi “ngôn ngữ học tri nhận” ñược chính

thức ghi nhận tại Hội thảo quốc tế ñầu tiên của

ngành này, tổ chức tại Duisburg của Đức năm

1989 và xuất hiện lần ñầu năm 1990 khi tạp chí

Cognitive Linguistics ra số ñầu tiên Kể từ ñó, tên

gọi này ñược dùng ñể ñặt tên cho Hiệp hội quốc tế

về ngôn ngữ học tri nhận (International Cognitive

Linguistics Association) Hiệp hội này thường

xuyên tổ chức các hội thảo về chủ ñề ngôn ngữ

học tri nhận, cũng như chăm lo cho việc công bố

các công trình nghiên cứu và xuất bản tạp chí

Cognitive Linguistics

Định vị không gian bằng giới từ trong tiếng

Pháp và tiếng Việt

Trong hoạt ñộng giao tiếp hàng ngày, con

người thường xuyên phải ñịnh vị sự vật trong

không gian Định vị không gian trong ngôn ngữ

ñược ñịnh nghĩa là “… cách xắp xếp các ñiểm

không gian của ngữ cảnh giao tiếp bằng việc sử

dụng một phương tiện ngôn ngữ nào ñó ñể có thể

xác ñịnh ñược vị trí của một vật so với một ñiểm

không gian chiếu vật.” [4]

Các phương tiện ngôn ngữ ñược dùng ñể ñịnh

vị không gian rất ña dạng trong mọi ngôn ngữ

song trong tiếng Pháp, hầu hết các nghiên cứu ñều

tập trung vào hai nhóm từ vựng: ñộng từ chỉ trạng

thái và giới từ chỉ vị trí

Khi nghiên cứu các giới từ chỉ vị trí trong tiếng

Pháp ñã có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau

Nhìn chung, các cách tiếp cận ñều tập trung

nghiên cứu mối quan hệ giữa các yếu tố tham gia

vào việc xác ñịnh vị trí sự vật Theo Isabelle

Verjat [6], có bốn yếu tố tham gia vào việc người

nói lựa chọn phương tiện ngôn ngữ này hay

phương tiện ngôn ngữ khác ñể ñịnh vị một vật

trong không gian: chủ thể phát ngôn, vật ñược ñịnh

vị, không gian chiếu vật và ngữ cảnh giao tiếp

Cách tiếp cận của ngữ pháp truyền thống về

giới từ chỉ vị trí thường chỉ xét tới mối quan hệ

của vật ñược ñịnh vị với không gian chiếu vật Quan ñiểm này cho rằng việc lựa chọn một giới từ, ngoài những qui tắc từ vựng, còn phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh ngôn ngữ (ngôn cảnh), nghĩa

là bị qui ñịnh bởi mối liên kết cú pháp của giới từ

ñó trong câu: hoặc với ñộng từ chỉ trạng thái sự vật ñứng trước nó hoặc/và với danh từ chỉ vị trí ñứng sau nó Chẳng hạn, ñể diễn ñạt cùng một hướng ñịnh vị, ta có thể có hai ñộng từ khác nhau

se lever (1a) [hướng lên] hoặc s’orienter (1b) [hướng về], song mỗi ñộng từ lại lựa chọn cho

mình một giới từ riêng biệt ñể kết hợp1

1a et son regard levé sur moi [cái nhìn của

anh ấy ngước lên phía tôi]

1b … son regard orienté vers Marie [cái nhìn

của anh ấy hướng về phía Marie]

Như vậy, trong các bối cảnh ngôn ngữ khác

nhau, ta sẽ có các giới từ khác nhau (sur, vers)

nhưng ý nghĩa ñịnh hướng không thay ñổi Cũng như vậy, cùng một trạng thái sự vật nhưng không gian chiếu vật khác nhau thì giới từ ñược sử dụng cũng khác nhau (2a 2b) mà ý nghĩa vị trí của các giới từ này cũng gần như không thay ñổi:

2a Dans cette rue se trouve un restaurant

chinois

[Trong phố này / có / một nhà hàng

Trung Quốc]

2b Sur cette avenue il y a de nombreuses

boutiques

[Trên ñại lộ này / có / rất nhiều cửa hàng]

Tuy nhiên trên thực tế của hoạt ñộng ngôn ngữ,

ta có thể liệt kê rất nhiều câu có cùng ngôn cảnh nhưng có thể sử dụng những giới từ khác nhau chứng tỏ việc sử dụng các phương tiện ngôn ngữ không chỉ giới hạn bởi các yếu tố trong ngôn ngữ như quan niệm truyền thống mà còn bị ảnh hưởng rất nhiều bởi các yếu tố ngoài ngôn ngữ

Quan ñiểm của ngữ pháp phát ngôn

1 Các ví dụ ñược lấy từ nhiều nguồn khác nhau: tác phẩm văn học, báo, tạp chí, các bài nghiên cứu, sách ngôn ngữ,…

(Grammaire énonciative) ñã chỉ rõ hoàn cảnh giao

tiếp cũng là một nhân tố tham gia vào ñịnh vị

không gian Các cặp giới từ devant/derrière

[trước/sau], à gauche de/à droite de [bên trái/bên

phải] ñược sử dụng không những chỉ phụ thuộc

vào vị trí của vật ñược ñịnh vị với chiếu vật mà

phụ thuộc cả vào vị trí của chủ thể tham gia giao

tiếp Bình thường người Pháp vẫn dùng “Il est

devant l’ordinateur” [Anh ta ngồi trước máy vi

tính], nhưng ta cũng có thể gặp câu “Vous

travaillez toute la journée derrière l’ordinateur?”

[Anh làm việc suốt cả ngày sau máy vi tính vậy

sao?] Trong trường hợp này, người nói coi cái

máy vi tính ñang ở trước mặt mình và như vậy

người nghe phải ở sau máy vi tính, nghĩa là ở phía

bên kia máy vi tính so với người nói Trên thực tế,

cả hai câu này, dù sử dụng hai giới từ trái nghĩa

nhưng lại chỉ cùng một vị trí là anh ta ñang ngồi

trước màn hình của máy vi tính Charaudeau [2]

cũng chỉ ra rằng tiếng Pháp còn có cặp giới từ

ñồng nghĩa en dehors de/hors de cùng thể hiện vị

trí của một vật nằm ngoài ñiểm chiếu vật nhưng

cách dùng của mỗi từ lại phụ thuộc vào vị trí của

chủ thể Nếu chủ thể (x) nằm trong ñiểm chiếu vật

(o) thì ta dùng hors de (3a), ngược lại ta dùng en

dehors de nếu chủ thể nằm ngoài ñiểm chiếu vật (3b)

3a Il passe les trois quarts de son temps hors

de la maison

[Ba phần tư thời gian anh ấy ở /bên ngoài/ nhà

mình]

3b Certains préfèrent vivre en dehors de la ville

[Một số người thích sống ở bên ngoài thành

phố]

X Quan ñiểm của ngữ pháp phát ngôn ñã có chú ý

tới chủ thể giao tiếp khi nghiên cứu ñịnh vị không

gian song chỉ mới ñề cập tới vấn ñề vị trí chỗ

ñứng của chủ thể giao tiếp chứ chưa ñi sâu vào các yếu tố tâm lí, văn hoá xã hội của họ Trên thực

tế, việc sử dụng giới từ ñể ñịnh vị phụ thuộc rất nhiều vào ý ñịnh giao tiếp, vào sự tri nhận không gian và vào cả thói quen ngôn ngữ của chủ thể phát ngôn Cùng một ngôn cảnh, cùng một ý nghĩa

vị trí nhưng ta có thể gặp các giới từ khác nhau:

4a … de 40 à 50 mm de pluie tombent sur la

ville

[từ 40 ñến 50 mm nước mưa trút / lên / thành

phố] 4b …il était tombé 76 centimètres de pluie

dans la ville

[76 cm nước mưa ñã trút / vào / thành phố]

Hiện tượng này chỉ có thể ñược giải thích rõ

trên quan ñiểm của ngôn ngữ học tri nhận Cách

tiếp cận này cho thấy, trong các yếu tố tham gia vào ñịnh vị không gian, chủ thể nhận thức là yếu

tố quan trọng nhất trong ñó cách nhìn của chủ thể nhận thức ñể sắp xếp không gian mang tính chất quyết ñịnh tới việc sử dụng một phương tiện ngôn ngữ nào ñó Chủ thể phát ngôn tùy theo ý ñịnh giao tiếp có thể thể hiện không gian chiếu vật là không gian hai chiều (4a) hay ba chiều (4b) Yếu tố chủ quan trong việc lựa chọn giới từ của chủ thể còn thể hiện ở sắc thái ý nghĩa mà chủ thể muốn truyền ñạt Quả vậy, chúng ta biết rằng trong ngôn ngữ, ñại ña số các từ ñều là từ ña nghĩa

Đường hướng ngữ nghĩa ñã có ñược rất nhiều thành tựu trong nghiên cứu giúp chúng ta có thêm

sự hiểu biết về các nét nghĩa khác nhau của các giới từ chỉ vị trí trong tiếng Pháp Lấy ví dụ hai câu sau:

5a … il se trouvait dans la tente qui lui sert de

logement

[Anh ấy ở / trong / lều ñược dùng làm nơi cư

trú]

5b Je voulais dormir sous la tente…

[Tôi ñã ñịnh ngủ / dưới / lều]

X

Câu (5a và 5b) chỉ cùng một vị trí nhưng giới

từ sử dụng trong hai câu khác nhau Tuy nhiên, sự

khác nhau khi sử dụng giữa hai giới từ này không

phải ở sự tri nhận không gian chiếu vật là hai

chiều hay ba chiều Theo các nhà ngữ nghĩa, "dans

la tente" [trong lều] (5a) chỉ là sự ñịnh vị thuần

túy, còn "sous la tente" [dưới lều] (5b) là sự ñịnh

vị có hàm ẩn cả ý nghĩa ñược bảo vệ Như vậy,

quan ñiểm ngữ nghĩa giúp ta phân biệt ñược

những nét nghĩa khác nhau của một giới từ cụ thể

mà người nói muốn truyền tải Ví dụ ý nghĩa của

giới từ sur [trên] trong tiếng Pháp, như các ví dụ

sau ñây của Vandeloise [5], không chỉ giới hạn

trong nghĩa gốc biểu ñạt vị trí bên trên của một vật

có tiếp xúc ñối với vật ñỡ nó Trên thực tế, giới từ

này có thể diễn ñạt sự tiếp xúc của vật ñược ñịnh

vị với chiếu vật ở bên trên (6a) song cũng có thể

hàm ẩn nhiều hướng tiếp xúc khác nữa (6b, 6c)

6a Le livre est sur la table [Quyển sách ở trên

bàn.]

6b Le tableau est sur le mur [Bức tranh ở trên

tường]

6c L'araignée est sur le plafond [Con nhện ở

trên trần nhà]

Như trên ñã trình bày, mỗi cách tiếp cận ñều

góp phần làm sáng tỏ một khía cạnh nào ñó của

vấn ñề, song với tư cách là người dạy và học

ngoại ngữ, chúng ta ñã không chỉ một lần bất ngờ

với cách ñịnh vị của chính người Việt Nam mình

Hãy so sánh câu tiếng Pháp (7a) với câu tiếng Việt

(7b):

7a … la majorité des enfants qui mendient

dans la rue sont issus de familles normales

[Phần lớn trẻ / ñi ăn xin / trong phố / xuất

thân từ những gia ñình bình thường.]

7b Người ñi ñi ngoài phố (Lời nhạc Anh Việt

Thu) Nếu như trong câu tiếng Pháp (7a), “dans la

rue” [trong phố] diễn ñạt vị trí so với không gian

chiếu vật thì trong câu tiếng Việt (7b), “ngoài phố” không có nghĩa là bên ngoài không gian chiếu vật, nghĩa là giới từ không diễn ñạt vị trí so với không gian chiếu vật Như vậy, sự không tương ñồng trong sử dụng giới từ của hai ngôn ngữ ở ñây không phải trên phương diện ngữ nghĩa, cũng không phải ở quan niệm về không gian mà là

ở cách thức tổ chức các ñiểm không gian khác nhau Giới từ tiếng Việt không phải bao giờ cũng

mô tả mối quan hệ của vật với không gian hiển ngôn nhưng giới từ tiếng Pháp thì lại luôn như vậy Như vậy, với cách tiếp cận liên ngôn ngữ chúng ta có thể sẽ có những phát hiện khác về các giới từ chỉ vị trí trong tiếng Pháp, như tác giả Lý

Toàn Thắng ñã khẳng ñịnh: “Trong bất cứ ngôn ngữ nào cũng có những phương tiện ñể miêu tả một cách trực quan, hình ảnh các thuộc tính và quan hệ không gian của các sự vật, và nếu tiến hành một sự so sánh ñối chiếu liên ngôn ngữ chúng ta dễ dàng nhận ra cái ñặc thù của một ngôn ngữ nào ñó về phương diện này” [9]

Một số nhà nghiên cứu tiếng Việt ñã chỉ rõ người Việt Nam có cách ñịnh vị khá ñặc biệt so với người nói tiếng Anh, tiếng Nga và cả tiếng Pháp Cách ñịnh vị khác biệt của người Việt ñó là cách ñịnh vị kép, theo cách nói của tác giả Trần

Quang Hải nghĩa là “ cùng một cấu trúc bề mặt nhưng diễn ñạt hai quan hệ không gian khác nhau” [8] Thực vậy, các ñịnh ngữ như trong xóm/ngoài làng, trước sân/sau vườn, bên Tây/bên Tàu, trên trời/dưới biển… vừa biểu thị cách xắp xếp sự vật với không gian khách quan hiển thị trong phát ngôn vừa biểu thị cách xắp xếp sự vật với không gian chủ quan ẩn ngôn ñược hiểu là vị trí của người nói hoặc một vị trí ngầm ñịnh nào ñó

Chẳng hạn, “ngồi làng” nghĩa là ở trong làng và

ngồi xĩm Trong tiếng Pháp, thường thì một

phương tiện ngơn ngữ chỉ biểu thị một mối quan

hệ khơng gian: Các trạng từ biểu đạt cách định vị

chủ quan cịn các giới từ biểu đạt cách định vị

khách quan Nếu người nĩi muốn qui chiếu tới cả

hai đối tượng khơng gian thì họ phải dùng tới hai

phương tiện ngơn ngữ khác nhau Ví dụ:

8 Nous sommes ici, dans l'atelier de

préparation du bois…

[Chúng tơi đang ở đây, trong xưởng gỗ]

Tuy nhiên, chúng ta cũng cĩ thể gặp một số

giới từ trong tiếng Pháp cĩ thể biểu đạt cả hai mối

quan hệ trong một định vị kép:

9a A cette station, descente à gauche!

(annonce SNCF)

[Ở bến này, lối ra bên trái]

9b Le message qui apparaỵt en haut à gauche

de l'écran …

[Dịng chữ hiện ở phía trên bên trái màn

hình…]

Câu (9a) là định vị đơn qui về vị trí bên trái của

đồn tàu chứ khơng phải của người nĩi hoặc của

người đi tàu, nhưng câu (9b) rõ ràng là định vị kép

vì bên trái của màn hình ở đây cũng chính là bên

trái của người nĩi và chỉ cĩ thể được xác định

trong mối quan hệ với người nĩi

Tĩm lại, cách định vị kép vẫn cĩ trong tiếng

Pháp nhưng rất hạn chế và chỉ gặp ở một số giới

từ hoặc giới ngữ biểu thị mối quan hệ khơng gian

theo các trục trước, sau, phải, trái Ngược lại,

trong tiếng Việt, cách định vị kép là rất phổ biến

và khơng chỉ giới hạn ở các giới từ chỉ chiều

khơng gian mà ở cả các giới từ topo khơng mang

tính định hướng như trong/ngồi, hoặc các giới từ

chỉ khoảng cách như trong câu “Ở tận Sơng Hồng

em cĩ biết…”

Điều đáng chú ý là tiếng Việt khơng giống

tiếng Pháp ở chỗ, giữa hai cách định vị – định vị

đơn và định vị kép – thì giới từ cĩ vai trị khác hẳn

nhau trong việc xác định ý nghĩa vị trí của vật

Với cách định vị đơn, giới từ là một trong những yếu tố quyết định ý nghĩa vị trí của phát ngơn Cùng một khơng gian qui chiếu, nếu vị trí khác

nhau thì phải sử dụng giới từ khác nhau (trước

cách định vị kép, cùng một khơng gian qui chiếu

mà giới từ khác nhau thì vị trí so với khơng gian

qui chiếu cĩ thể vẫn là một (trước sân, trong sân, ngồi sân, dưới sân), bởi lẽ giới từ trong định vị kép nhằm mơ tả mối quan hệ của vật với khơng gian ngầm định chứ khơng phải với khơng gian hiển ngơn như trong tiếng Pháp Do thĩi quen định vị như vậy nên nhiều khi người Việt nam ta khơng để ý đến cách sử dụng giới từ mà chú trọng nhiều hơn đến việc sử dụng các từ chỉ khơng gian hiển ngơn Nếu như trong tiếng Pháp, các cụm từ

dans le bus, sur le bus, au dessus du bus là ba vị trí khác nhau được phân biệt nhờ các giới từ khác nhau thì khi chuyển các cụm từ trên sang tiếng

Việt, chúng ta phải dịch là trên xe, trên thành xe, trên nĩc xe – nghĩa là cĩ thể sử dụng một giới từ nhưng các từ chỉ khơng gian qui chiếu là khác nhau Ta nhận thấy rằng, do nhu cầu cần đa dạng hĩa các từ chỉ khơng gian nên trong tiếng Việt thường cĩ sự kết hợp của các từ chỉ vị trí với các

từ chỉ bộ phận khơng gian như trên mặt bàn, dưới gầm ghế, bên vệ đường, ngồi bờ đê, trong lịng đất, trước mũi xe, sau lưng đồi,… Một mặt, sự kết

hợp của các giới từ chỉ vị trí với các từ chỉ bộ phận khơng gian cũng dễ dàng như khi chúng kết hợp với các từ chỉ khơng gian vậy Ta cĩ thể nĩi

trên mặt bàn, dưới mặt bàn, ngồi mặt bàn, giữa mặt bàn,… đều được Mặt khác, giới từ khi kết hợp với danh từ khơng gian hay với danh từ chỉ bộ phận khơng gian thì ý nghĩa vị trí nĩi chung khơng

thay đổi như các ví dụ sau: trên bàn/trên mặt bàn, sau đồi/sau lưng đồi, bên đường/bên vệ đường,…

Hiện tượng định vị khơng gian với các từ chỉ

bộ phận cũng đã được nghiên cứu trong tiếng Pháp Theo André Borillo [1], tiếng Pháp cĩ tới gần 100 danh từ chỉ bộ phận Tất cả các danh từ

này đều kết hợp một cách tự nhiên với giới từ à

[ở] - là một giới từ trung tính, không ñịnh hướng,

không ñịnh hình Chúng kết hợp với nhau tạo

thành một hệ thống ngữ giới từ và trở thành những

phương tiện ñịnh vị thông dụng của tiếng Pháp: au

fond de, au bord de, au milieu de, au sommet de, à

l’intérieur de, au coin de, … [ở phía cuối, ở bên lề,

ở giữa, ở trên ñỉnh, ở bên trong, ở trong góc…]

Tuy nhiên, các danh từ chỉ bộ phận trong tiếng

Pháp cũng vẫn có thể kết hợp ñược với các giới từ

ñịnh hướng khác, chỉ có ñiều khác với tiếng Việt,

ñó là với các cách kết hợp từ khác nhau thì ý

nghĩa vị trí sẽ khác nhau Sau ñây là ví dụ về ba

cách kết hợp của giới từ chỉ vị trí trong tiếng Pháp

với danh từ chỉ không gian chiếu vật khi miêu tả

vị trí sự vật ở trạng thái tĩnh, ba công thức kết hợp

này thể hiện những sắc thái khác nhau về vị trí của

vật ñược ñịnh vị:

10a Giới từ + danh từ chỉ không gian

VD: A la fin du rêve, il se trouve devant la

voiture puissante

[Cuối giấc mơ, anh ta thấy mình ñứng trước

cái xe] (có thể bên sườn xe)

10b Giới ngữ + danh từ chỉ không gian

VD: … les coursiers qui courraient au devant

de la voiture

[những người nhân viên chạy trước mũi xe]

(không có tiếp xúc)

10c Giới từ + danh từ chỉ bộ phận không gian

VD: La diode lumineuse située sur le devant

de l'appareil

[Cái ñèn ñặt ở trên mặt trước của máy] (có

tiếp xúc)

Kết luận và ñề xuất sư phạm

Mỗi phương tiện ñịnh vị không gian trong

ngôn ngữ sẽ cho chúng ta sự tri nhận về một mối

quan hệ không gian khác nhau Việc sử dụng các

phương tiện này không những bị chi phối bởi các

qui tắc ngữ nghĩa, cú pháp mà còn chịu ảnh hưởng

của rất nhiều yếu tố ngoài ngôn ngữ, các yếu tố

mang tính nhân chủng, văn hóa dân tộc và cá nhân

sâu sắc Bản sắc văn hóa của một ngôn ngữ chưa

hẳn ñã là sự khác biệt mà nhiều khi chỉ là "thiên hướng nổi trội hay ưa thích một kiểu nào ñó" [7] Không thể khẳng ñịnh trong cách sử dụng giới từ tiếng Pháp không có sự lựa chọn kép song sự lựa chọn kép là rất hạn chế Ngược lại, ñịnh vị kép lại

là thói quen của người Việt Nam mà những người

sử dụng tiếng Việt ñều bị ảnh hưởng Tương tự như vậy, nếu như danh từ chỉ bộ phận không gian trong tiếng Pháp thường kết hợp nhiều với một

giới từ trung tính à và kết hợp rất hạn chế với các

giới từ còn lại thì trong tiếng Việt chúng lại kết hợp một cách dễ dàng và phổ biến với tất cả các giới từ ñịnh hướng Tóm lại, muốn hiểu ñược cách thức nhìn nhận thế giới khách quan nói chung và cách thức ñịnh vị không gian nói riêng trong một ngôn ngữ ta cần phải ñặt nó bên cạnh một ngôn ngữ khác, nhất là bên cạnh những ngôn ngữ không cùng họ Nghiên cứu cách ñịnh vị không gian qua việc sử dụng giới từ trong tiếng Pháp ñối chiếu với tiếng Việt cho phép ta khám phá nhiều ñiều

mà các nhà nghiên cứu Pháp ngữ thuần túy hoặc các nhà nghiên cứu các ngôn ngữ Ấn-Âu còn chưa

ñề cập tới

Từ những tương ñồng, những khác biệt và cả những dị biệt của tiếng Việt so với tiếng Pháp, chúng ta có thể có ñược những kết luận về ứng dụng

sư phạm trong việc giảng dạy tiếng Pháp cho người Việt Nam Trong khuôn khổ có hạn của bài viết, chúng tôi chỉ khái quát một vài ñề xuất như sau: Việc sử dụng các phương tiện ñịnh vị không gian là một thói quen ngôn ngữ, phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố văn hóa xã hội và hoàn cảnh giao tiếp chứ không phải chỉ là ý nghĩa từ ñiển của

từ Cho nên, ñể có thể hiểu ñược bản chất một mối quan hệ không gian biểu ñạt qua ngôn ngữ cần phải cung cấp cho người học những hiểu biết cộng ñồng, như là trong tiếng Pháp, nếu như tay trái của một người ñược xác ñịnh dựa vào hướng mặt của người ñó thì mạn trái của một con tầu lại dựa vào hướng chuyển ñộng của vật, bờ trái của một dòng sông dựa vào hướng của dòng chảy, còn cánh trái của một cái tủ lại dựa vào vị trí ñối diện của người nói Cũng như vậy, có một số giới từ không gian

tiếng Pháp còn hàm ẩn ý nghĩa khác trong một vài

tình huống nên cần phân biệt khi các giới từ này

cạnh tranh với các giới từ khác như trong trường

hợp sous la tente [dưới lều] khác dans la tente

[trong lều] vì còn mang nghĩa ñược bảo vệ, sur les

bras [trên tay] khác dans les bras [trong tay] vì

còn mang nghĩa trách nhiệm, dans le lit [trong

giường ] khác sur le lit [trên giường] vì còn mang

nghĩa tiện nghi, v.v…

Quan niệm về không gian của người Việt Nam

chúng ta không phải bao giờ cũng tương ñồng với

người Pháp, bởi vậy khi giảng dạy ngoại ngữ cần

phải nhấn mạnh vào những thói quen tương ñồng

và khác biệt này thì hiệu quả giảng dạy sẽ tốt hơn:

nếu như chúng ta nói áo trong/áo ngoài thì người

Pháp lại dùng survêtement/sous-vêtement [áo

trên/áo dưới ], nếu ta dùng trên phố/trên ñại lộ thì

người Pháp lại dùng dans la rue/sur l’avenue

[trong phố/trên ñại lộ], trên cánh ñồng/trên sa

mạc sẽ ñược dịch sang tiếng Pháp thành dans le

champ/dans le désert [trong cánh ñồng/trong sa

mạc], v.v…

Liên quan ñến phương thức ñịnh vị ñộc ñáo

của người Việt: ñịnh vị kép qui chiếu về không

gian ẩn ngôn Điều này dễ dàng dẫn người học

ñến những chuyển di tiêu cực trong các hoạt ñộng

thực hành ngoại ngữ sản sinh Chúng ta rất dễ bắt

gặp những lỗi của học sinh như *monter sur le

train [trèo lên trên tàu] ou *regarder sur la

télévision [xem trên vô tuyến] Do ñó cần hạn chế

các chuyển di tiêu cực này bằng cách rèn cho

người học một thói quen ngôn ngữ khác Một

trong những phương pháp dạy ngoại ngữ hiệu quả

là giảng dạy trên cơ sở những lỗi của học sinh, phân tích ñược nguyên nhân học sinh mắc lỗi ñể khắc phục hiệu quả Tuy nhiên, nghiên cứu về phương thức ñịnh vị kép mang ý nghĩa nhiều hơn trong giảng dạy dịch thuật Dịch sao cho thoát các

cụm từ như trên phố/dưới quê quả là vấn ñề cần

bàn luận nhiều

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 BORILLO A., "Partition et localisation spatiale: les

noms de localisation interne", In: Langages, 33e année,

Sémantique lexicale et grammaticale n° 136 (53-75)

2 CHARAUDEAU P., Grammaire du sens et de

l’expression, Hachette Education, Paris, 1992

3 FUCHS C., La linguistique cognitive, Ophrys/MSH,

2004

4 GREIMAS, A.J et COURTE, J., Sémiotique -

Dictionnaire raisonné de la théorie du langage, Hachette, Paris, 1993

5 VANDELOISE, C., L'espace en français, Edition

du Seuil, Paris, 1986

6 VERJAT, I., "Confrontation de deux approches de

http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article /psy_0003-5033_1994_num_94_3_28774

7 PHẠM Văn Đức, "Ngôn ngữ Việt -Văn hóa Việt:

http://www.buddhistedu.org/viet/van-hoc/42-ngon- ngu-hoc/317-ngon-ngu-viet-van-hoa-viet-linh-hon-nguoi-viet

8 TRẦN Quang Hải, "Những khác biệt cơ bản trong

sử dụng giới từ ñịnh vị chỉ các quan hệ không gian

trong tiếng Anh và tiếng Việt", In: Tạp chí khoa học và

công nghệ Đại học Đà Nẵng, số 5 (40) 2010

9 LÝ Toàn Thắng, "Hai hình thức phản ánh và hai cách nhìn không gian trong ngôn ngữ", http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:8wtWv2 wysGoJ:www.hcmussh.edu.vn/