Bài viết trình bày đánh giá kết quả điều trị bảo tồn và các yếu tố ảnh hưởng hội chứng bắt chẹn vai nguyên phát bằng phác đồ điện trị liệu kết hợp vận động trị liệu.
Trang 1ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ BẢO TỒN HỘI CHỨNG BẮT CHẸN VAI BẰNG PHÁC ĐỒ ĐIỆN TRỊ LIỆU KẾT HỢP VẬN ĐỘNG TRỊ LIỆU
Mai Văn Thu*, Đỗ Phước Hùng**
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Điều trị bảo tồn thường là chọn lựa đầu tiên trong điều trị hội chứng bắt chẹn dưới mỏm cùng
vai
Mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá kết quả điều trị bảo tồn và các yếu tố ảnh hưởng hội chứng bắt chẹn vai
nguyên phát bằng phác đồ điện trị liệu kết hợp vận động trị liệu
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: 129 bệnh nhân hội chứng bắt chẹn vai nguyên phát (ICD: M 75)
được điều trị từ 1 đến 3 tháng, phát Bệnh nhân được chỉ định điện trị liệu kết hợp vận động trị liệu khớp vai tổn thương Đánh giá kết quả theo thang điểm VAS và Constant -Murley
Kết quả nghiên cứu: Điểm VAS trung bình trước điều trị là 7,16±2,00; Điểm VAS trung bình sau điều trị
là 1,71±1,73; Điểm Constant –Murley trung bình trước điều trị là 20,12±3,28 sau điều trị là 55,50±10,16 Sự khác biệt trước và sau điều trị có ý nghĩa thống kê với p < 0,05 Kết quả khá tốt đạt 84,5%, thất bại điều trị 15,5% Các yếu tố tuổi, thời gian mắc bệnh, nghề nghiệp, tổn thương trên MRI ảnh hưởng đến kết quả điều trị có ý nghĩa thống kê p < 0,05 Giới tính không ảnh hưởng kết quả điều trị
Kết luận: Điều trị hội chứng bắt chẹn vai bằng phác đồ điện trị liệu kết hợp vận động trị liệu mang lại hiệu
quả Cần lưu ý yếu tố tuổi, thời gian mắc bệnh, nghề nghiệp, tổn thương trên MRI trong tiên lượng
Từ khoá: Hội chứng bắt chẹn vai, điều trị bảo tồn, chóp xoay
ABSTRACT
EFFECTIVENESS OF COMBINED ELECTROTHERAPY AND THERAPEUTIC EXERCISE
ON SUBACROMIAL IMPINGEMENT SYNDROME
Mai Van Thu, Do Phuoc Hung
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Supplement Vol 21 - No 2 - 2017: 127 - 132
Background: Conservative treatment is usually the first choice for primary subacromial impingement
syndrome
Purpose: To evaluate outcomes of conservative treatment in subacromial impingement syndrome, using
electrotherapy in combined with therapeutic exercise, and to identify the factors that affect the outcomes
Materials and Method: 129 patients suffering primary shoulder impingement syndrome (ICD M75) were
involved in the study We applied the combination of electrotherapy and professional therapy The duration of treatment was within 1 to 3 months The outcome was evaluated by VAS and Constant –Murley scale
Results: The average pre-treatment VAS was 7.16±2.00 and post-treatment VAS 1.71±1.73 The average
*Bệnh viện Chỉnh hình & Phục hồi chức năng TP Hồ Chí Minh,
**Bộ môn Chấn thương chỉnh hình – Phục hồi chức năng, Đại học Y Dược TPHCM
Trang 2pre-treatment and post-treatment Constant – Murley score were 20.12±3.28 and 55.50±10.16, respectively The final outcome was 84.5% of fairly well and 15.5% of failure The Pre-and post-treatment outcome were different
in term of statistical significance with p<0.05 Age, duration of suffering, job and lesions found in MRI could affect the outcome
Conclusion: The combination of electrotherapy and therapeutic therapy to treat subacromial impingement
syndrome was effective Age, duration of suffering, job and lesions found in MRI should be noted in prognosis
Keywords: subacromial impingement syndrome, conservative treatment, rotator cuff
ĐẶT VẤN ĐỀ
Hội chứng bắt chẹn vai là hậu quả của tình
trạng bệnh lý chỉnh hình diễn tiến do sự thay đổi
cơ sinh học hoặc bất thường cấu trúc vùng vai
hoặc cả hai Sự thay đổi bất thường này dẫn đến
mô mềm bị “kẹt” giữa các cấu trúc không hoặc
kém đàn hồi (xương, dây chằng, sụn viền…)
Diễn tiến lâu dài làm cho “mô mềm” bị tổn
thương (viêm, rách bán phần, rách toàn phần…)
Thay đổi tổn thương “mô mềm” này có thể
ngược lại làm hội chứng bắt chẹn vai nặng nề
hơn Dù do nguyên nhân gì, khởi đầu điều trị
hội chứng bắt chẹn vai nguyên phát thường là
phục hồi chức năng bao gồm vật lý trị liệu và
vận động trị liệu, có hoặc không kết hợp phương
pháp khác như thuốc, tâm lý trị liệu…Tuy nhiên
vai trò của phục hồi chức năng đối với hội chứng
bắt chẹn vai vẫn chưa thống nhất Việt Nam
chưa có báo cáo chính thức về kết quả điều trị
bảo tồn hội chứng này Do đó, chúng tôi tiến
hành đề tài: “Đánh giá kết quả điều trị bảo tồn
hội chứng bắt chẹn vai bằng phác đồ điện trị liệu
kết hợp vận động trị liệu”
Mục tiêu
Đánh giá kết quả điều trị bảo tồn bằng phác
đồ điện trị liệu phối hợp vận động trị liệu
Xác định một số yếu tố chính ảnh hưởng đến
kết quả điều trị bảo tồn hội chứng bắt chẹn vai
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu
129 bệnh nhân đau khớp vai tuổi từ trên 18, khám các nghiệm pháp Neer, Hawkins và Yocum dương tính, chỉ định MRI Bệnh nhân được điều trị tại Khoa PHCN Bv CTCH và CH-PHCN TPHCM từ 4/2015 đến 4/2016
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu tiến cứu mô tả dọc
Công cụ đánh giá
Đánh giá kết quả điều trị theo thang điểm Constant và Murley (1987); đánh giá đau theo thang đểm VAS
Sau điều trị, theo thang điểm Constant, nếu bệnh nhân đạt loại khá, tốt và rất tốt thì xếp vào điều trị thành công, nếu bệnh nhân thuộc loại kém và trung bình thì xếp vào điều trị thất bại Đánh giá lại kết quả sau mỗi 4 tuần điểu trị
Xử lý số liệu
Các số liệu thu thập được xử lý theo thuật toán thống kê y học sử dụng phần mềm SPSS 16.0 Kết quả được thể hiện dưới dạng: giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, tỷ lệ % Các phép toán
sử dụng: test χ² (so sánh 2 tỷ lệ), One way Anova (kiểm định hai giá trị trung bình), kiểm định PAIRED SAMPLE T TEST (so sánh 2 trung bình cặp mẫu) tương quan PEARSON và hồi qui tuyến tính Kết quả nghiên cứu được coi là có ý nghĩa thống kê khi (p < 0,05)
Trang 3PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ HỘI CHỨNG BẮT CHẸN VAI
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Tỷ lệ nữ tương đương với nam Vai (P) tổn
thương nhiều hơn Thời gian mắc bệnh trung
bình 2,2 tháng Bệnh nhân lao động phổ thông
tổn thương khớp vai nhiều nhất Tiền căn bệnh phối hợp ghi nhận trong nghiên cứu 30,3% Dạng mỏm cùng vai hình cong hoặc móc chiếm 39,5%
Bảng 1: Đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu
ĐIỆN TRỊ LIỆU
HỘI CHỨNG BẮT CHẸN VAI
TƯ VẤN VẬN ĐỘNG TRỊ LIỆU
Sóng ngắn: Là kỹ thuật làm
tăng nhiệt độ trong tổ chức sâu Tác dụng làm tăng oxy, tăng thực bào, tăng lưu thông máu trong cơ và giảm đau
Liều điều trị:
1-2 lần mỗi ngày, mỗi lần 10-15 phút
Tập vận động thụ động: Tập
gấp duỗi, tập dạng khép và tập xoay vai
BN nghỉ ngơi
chủ động
BN điều chỉnh
tư thế Tập vận động chủ động: BN tự
tập vận động theo tầm vận động của khớp vai: Gấp, duỗi, dạng, khép, xoay trong, xoay ngoài khớp vai Điện xung trị liệu: Giúp
giảm đau qua kích hoạt đường ức chế đau, sưng, giảm co thăt cơ, tăng cường sức cơ, kích thích tái sinh
Liều điều trị:
15 phút/ 1 lần /ngày
BN sử dụng
vai
Tập với dụng cụ trợ giúp
BN giảm lực
tác động lên
Trang 4Đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu N %
Thoái hóa & viêm phù nề gân cơ chóp xoay 52 40,3
Lắng đọng calci trong gân cơ chóp xoay 8 6,2 Viêm dày bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai 15 11,6
Bảng 2: Diễn tiến điều trị
Điểm VAS 7,16 ± 2,007 1,71 ± 1,738 <0,05
Điểm Constant 20,12 ± 3,288 55,50 ± 10,161 <0,05
Nhận xét: Bệnh nhân giảm đau và cải thiện
chức năng sau điều trị rõ rệt
Bảng 3: Kết quả điều trị
bình
Nhóm
NC
% 7,0 24,0 53,5 12,4 3,1 100,0
Như vậy, kết quả thành công là 84,5%; Thất
bại 15,5%
BÀN LUẬN
Chẩn đoán
Biểu hiện lâm sàng của hội chứng bắt chẹn
vai tùy thuộc vào vị trí bị chèn ép
Theo vị trí bị bắt chẹn, hội chứng được chia
làm 3 nhóm:
Bắt chẹn bên ngoài còn được biết như bắt
chẹn dưới mỏm cùng vai
Bắt chẹn bên trong hay bắt chẹn dưới bề mặt
Bắt chẹn mỏm quạ
Bắt chẹn bên ngoài được mô tả đầu tiên bởi
Neer Hội chứng này xảy ra tại khoang giữa mặt
dưới mỏm cùng vai và mặt trên gân chóp xoay
Neer lại chia nhóm này thành 2 nhóm nhỏ là bắt
chẹn chỗ thoát (outlet) và bắt chẹn không phải chỗ thoát (non - outlet) Bắt chẹn outlet xảy ra khi cung quạ - cùng chèn lên gân ở thoát ra cung quạ cùng của gân trên gai, trong khi bắt chẹn non - outlet xảy ra thứ phát do túi hoạt dịch hay gân
cơ chóp xoay bị phì đại hay dày lên(5) Walch và Jobe mô tả hội chứng bắt chẹn trong do sự chèn ép giữa mặt dưới phần sau gân trên gai hoặc/và phần trước gân dưới gai vào bờ sau trên ổ chảo Tuy nhiên một số tác giả khác
mô tả mặt dưới gân cơ chóp xoay còn bị chèn ép bởi phức hợp sụn viền ổ chảo phía trước trên nữa Do đó, hội chứng bắt chẹn bên trong còn được chia thành bắt chẹn bên trong phía trước
và bắt chẹn bên trong phía sau Hội chứng bắt chẹn bên trong thường xảy ra ở người trẻ và trung niên, đa số dưới 40 tuổi.(1,5)
Trong nghiên cứu 3 nghiệm pháp Neer, Hawkins và Yocum giúp phát hiện Hội chứng trên Số liệu ghi nhận được tỉ lệ dương tính nghiệm pháp Neer 93,79%; nghiệm pháp Hawkins 92,25% và nghiệm pháp Yocum 88,37%
Về lâm sàng đau, đau làm thức giấc về đêm: Các mẫu NC 100% bệnh nhân đau vai trước điều trị (Bảng 1) theo thang điểm VAS có (55,8%) đau nặng; (41,1%) đau trung bình và (3,1%) đau nhẹ; không có bệnh nhân nào không đau (Bảng 1)
Trang 5Về cận lâm sàng: kết quả cộng hưởng từ
78,3% bệnh nhân nghiên cứu có tổn thương
mỏm cùng (Bảng 1)
Như vậy, sự kết hợp lâm sàng và cận lâm
sàng giúp chẩn đoán xác định Điều này phù
hợp NC của Neer và các tác giả khác như Haahr
JP, Kitchel SH, Aoki M, Bergman AG, Bigliani
LU và Trần Trung Dũng(7)
Tuổi
129 bệnh nhân độ tuổi trung bình là (52,57 ±
13,01) Phần lớn bệnh nhân mắc bệnh ở tuổi trên
40 (81,4%), trong đó hay gặp nhất là nhóm tuổi
41 - 60 có tỷ lệ mắc (58,14%) Kết quả nghiên cứu
này phù hợp với kết quả của hầu hết các nghiên
cứu trong và ngoài nước.(2, 3,6,7)
Giới tính
Nhiều tác giả trên thế giới nhận thấy hội
chứng bắt chẹn vai thường gặp ở nữ nhiều hơn
nam, các tác giả này cho rằng có thể do người
phụ nữ thường phải đảm đương nhiều công
việc, trong đó có công việc nội trợ, quá trình lão
hóa tiến triển nhiều hơn và nhanh hơn nam giới
Tuy nhiên trong nghiên cứu của chúng tôi, tỷ lệ
mắc hội chứng bắt chẹn vai ở nam (48,1%) và nữ
(51,9%) là tương đương nhau Kết quả này thu
được trên một mẫu nghiên cứu còn quá nhỏ so
với một điều tra dịch tễ nên sự phân bố này có
thể chưa phản ánh được tình hình chung về giới
tính trong hội chứng bắt chẹn vai
Nghề nghiệp
Qua nghiên cứu cho thấy nhóm bệnh nhân
có sử dụng tay đưa lên cao, nhất là những người
lao động phổ thông phải dùng tay trong các
công việc hàng ngày và chấn thương vùng vai
trong tai nạn lao động sẽ mắc hội chứng bắt chẹn
vai cao hơn nhóm nhân viên văn phòng
Tiền căn bệnh khớp vai
Hầu hết bệnh nhân bị hội chứng bắt chẹn vai
đơn thuần (69,7%), các bệnh kết hợp có thể gặp
là tăng huyết áp (16,3%), đái tháo đường (6,2%)
và chấn thương vùng vai (7,8%) Tại thời điểm
nghiên cứu, các bệnh nhân có THA, ĐTĐ và chấn thương vùng vai đã được điều trị ổn định.Theo Trần Trung Dũng(7) 20% bệnh nhân có tiền sử chấn thương vùng vai (đã loại trừ tổn thương rách gân chóp xoay và rách sụn viền) Theo Wright, bệnh liên quan hội chứng bắt chẹn vai như bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh tuyến giáp ở phụ nữ, bệnh tiểu đường ở phụ nữ, liệt nửa người, lao phổi, viêm phế quản mạn tính, và bệnh động kinh
Thời gian mắc bệnh
Đa số bệnh nhân mắc bệnh trên 3 tháng (45,7%) Kết quả này tương tự với kết quả nghiên
cứu của Trần Trung Dũng
Vị trí tổn thương của khớp vai
Kết quả nghiên cứu thấy tỷ lệ mắc bệnh của vai phải (51,9%) cao hơn vai trái (36,5%), tổn thương cả hai vai ít gặp (11,6%) Tỷ lệ này phù hợp với y văn.Theo Cailliet R, đứt gân cơ xoay thường xảy ra ở cánh tay thuận, đối với nam giới khoảng 50 tuổi, lao động với cánh tay phải đưa lên cao (dọn nhà, giao hàng )
Các nghiệm pháp chẩn đoán
Các nghiệm pháp dương tính thể hiện trên bệnh nhân đồng thời hoặc riêng lẻ Đa số bệnh nhân có cả 3 nghiệm pháp (66,7%) Kết quả thăm khám này của chúng tôi cũng tương tự một số tác giả khác(2,3)
Mức độ đau
Đau với cường độ đáng kể cùng với hạn chế vận động khớp vai là lý do khiến bệnh nhân đến khám Trong nghiên cứu số bệnh nhân đau nặng (55,8%), đau vừa (41,1%), và đau nhẹ (3,1%)
Điểm đau ban đầu trung bình theo VAS (7,16 ±
2,007) Trần Trung Dũng ghi nhận điểm đau ban đầu trung bình (8,4 ±1,25) tương đương nghiên
cứu của chúng tôi
Hạn chế vận động
100% bệnh nhân trước điều trị có hạn chế tầm vận động khớp vai do đau Tuy nhiên, nếu
Trang 6có sự trợ giúp thì bệnh nhân vẫn hoạt động hết
tầm vận động khớp vai
Đặc điểm mỏm cùng vai trên X-quang
Qua nghiên cứu, mỏm cùng vai dạng
phẳng chiếm (60,5%) Mỏm cùng vai dạng
cong chiếm (33,3%) Mỏm cùng vai dạng móc
chiếm (6,2%) Kết quả này phù hợp với các
nghiên cứu tác giả Panni AS (1996) Tuy nhiên,
tác giả Hoàng Mạnh Cường(4) và Bigliani thì
mỏm cùng vai dạng móc và dạng cong chiếm
đa số, do các nghiên cứu của tác giả trên bệnh
nhân rách gân cơ chóp xoay
Đặc điểm các tổn thương nhận thấy trên
MRI khớp vai
Tất cả bệnh nhân trong nghiên cứu đều
được chỉ định MRI khớp vai với kết quả tổn
thương không hoàn toàn gân cơ chóp xoay
hoặc không phát hiện tổn thương sụn viền
Chúng tôi ghi nhận có 4 loại tổn thương là
thoái hóa và viêm gân cơ chóp xoay (40,3%);
lắng đọng can-xi (6,2%); viêm dày bao hoạt
dịch dưới mỏm cùng vai (11,6%) và đặc biệt có
(20,2%) rách nội gân (độ 1, 2) Kết quả thất bại
phải chuyển phương pháp điều trị rơi vào các
bệnh nhân nhóm rách nội gân
Thất bại điều trị
Trong loạt ca nghiên cứu, tỉ lệ thất bại điều
trị chiếm 15,5% kết quả này tương đồng với các
tác giả trên thế giới như Haahr và CS, Kendall và
CS, Kibler JE
Nguyên nhân được ghi nhận ở đa số nhóm
bệnh nhân lớn tuổi (9,3%); nhóm bệnh nhân mắc
bệnh kéo dài trên 3 tháng (10%); nhóm bệnh
nhân hết tuổi lao động (11,6%); nhóm bệnh nhân
rách nội gân (5,5%) Các yếu tố trên có ý nghĩa thống kê P < 0,05
KẾT LUẬN
Sự kết hợp điện trị liệu và vận động trị liệu mang lại hiệu quả điều trị rõ rệt, biểu hiện qua
sự cải thiện thang điểm đau VAS, tầm vận động khớp vai, các hoạt động sinh hoạt hàng ngày và lực của vai theo thang điểm của Constant CR và Murley AHG (1987)
Các yếu tố tuổi, thời gian mắc bệnh, nghề nghiệp, hình dạng mỏm cùng vai, có tổn thương nhận dạng trên MRI ảnh hưởng đến kết quả điều trị có ý nghĩa thống kê p < 0,05
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bigliani LU, Levine WN (1997), “Subacromial impingement
syndrome”, J Bone Joint Surg Am 79:1854–1868
2 Hanratty CE, McVaieigh JG, Kerr DP, Basford JR, Finch MB, Pendleton A, & Sim J (2012) “The effectiveness of physiotherapy exercises in subacromial impingement
syndrome: a systematic review and meta-analysis” In Seminars
in arthritis and rheumatism (Vol 42, No 3, pp 297-316) WB
Saunders
3 Haahr JP, Ostergaard S, Dalsgaard J, Norup K, Frost P, Lausen
S, Andersen JH (2005) “Exercises versus arthroscopic decompression in patients with subacromial impingement: a randomised, controlled study in 90 cases with a one year follow
up” Annals of the rheumatic diseases, 64(5), 760-764
4 Hoàng Mạnh Cường (2009) Đánh giá kết quả sử dụng nội soi và
đường mổ nhỏ điều trị rách chóp xoay Luận án chuyên khoa II
CTCH-Đại học y dược TPHCM
5 Kitchel SH, Butters KA, Rockwood CA (1984), “The shoulder
impingement syndrome”, Orthop Trans 8: 510–518
6 Trần Ngọc Ân (1999), “Viêm quanh khớp vai”, Trần Ngọc Ân,
Bệnh khớp, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, tr 334-344
7 Trần Trung Dũng (2014), “Điều trị hội chứng hẹp khoang dưới
mỏm cùng vai bằng tiêm Corticoid”, Tạp chí y học thực hành số 1
(903), tr 56-60
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 18/12/2016