Nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc của Mạc Ngôn_2

Hiện nay, Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu một cách toàn diện về nghệ thuật tự sự trong các tiểu thuyết Mạc Ngôn trong đó có nói đến phương diện nhân vật người kể chuyện trong

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

DƯƠNG QUANG DŨNG

NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN

TRONG TỬU QUỐC CỦA MẠC NGÔN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

DƯƠNG QUANG DŨNG

NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN

TRONG TỬU QUỐC CỦA MẠC NGÔN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học:

Thạc sĩ BÙI THÙY LINH

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo Thạc sĩ Bùi Thùy Linh, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và cho em những lời khuyên

bổ ích để em hoàn thành khoá luận này

Tiếp đến, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giảng viên trong tổ Văn học Nước ngoài và các thầy cô trong khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện cho em trong suốt quá trình học tập, tìm hiểu và nghiên cứu đề tài

Do thời gian nghiên cứu đề tài có hạn nên không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Vì vậy, em rất mong nhận được những ý kiến, nhận xét, góp ý của các thầy cô và các bạn để khoá luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 14 tháng 04 năm 2019

Sinh viên

Dương Quang Dũng

LỜI CAM ĐOAN

Sau một thời gian nghiên cứu, bằng sự nỗ lực của chính bản thân và sự hướng dẫn tận tình của cô giáo Thạc sĩ Bùi Thùy Linh, khóa luận của tôi đã được hoàn thành Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, nó không trùng lặp với bất cứ công trình nào đã được công bố Nếu sai tôi hoàn toàn xin chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 14 tháng 04 năm 2019

Sinh viên

Dương Quang Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu 5

5 Phạm vi khảo sát 5

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Bố cục của khóa luận 6

CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ 7

TRONG TỬU QUỐC 7

1.1.Người kể chuyện trong Tửu quốc 7

1.1.1 Lý thuyết về người kể chuyện 7

1.1.2 Người kể chuyện ngôi thứ nhất 8

1.1.3 Người kể chuyện ngôi thứ ba 11

1.1.4 Người kể chuyện “tác giả” 14

1.2.Điểm nhìn tự sự trong Tửu quốc 20

1.2.1 Lý thuyết về điểm nhìn tự sự 20

1.2.2 Điểm nhìn bên trong 22

1.2.3 Điểm nhìn bên ngoài 24

1.3.Sự phong phú của người kể chuyện và điểm nhìn trong Tửu quốc 25

CHƯƠNG 2: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU KỂ CHUYỆN TRONG TỬU QUỐC 30

2.1.Ngôn ngữ kể chuyện trong Tửu quốc 30

2.1.1 Ngôn ngữ đối thoại đậm chất thô tục 31

2.1.2 Ngôn ngữ miêu tả biểu tượng 34

2.2 Giọng điệu kể chuyện trong Tửu quốc 40

2.2.1 Giọng điệu bỡn cợt 41

2.2.2 Giọng điệu khoa trương 45 2.2.3 Giọng điệu giễu nhại 48

KẾT LUẬN 52 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hồng Lâu Mộng (Tào Tuyết Cần), Thủy hử (Thi Nại Am), Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung), Tây Du ký (Ngô Thừa Ân)… Văn học hiện đại Trung

Quốc cũng đã khẳng định được vị trí của mình trong dòng chảy văn học với những tên tuổi hết sức quen thuộc như Lỗ Tấn, Quách Mạc Nhược hay Mao Thuẫn, Ba Kim…Tiếp nối một cách xứng đáng với văn học truyền thống, văn học đương đại Trung Quốc đang dần dần bước tới, chiếm lĩnh những đỉnh vinh quang Và một trong những người có đóng góp to lớn cho thành công đó

là Mạc Ngôn

Được coi là một trong những đại biểu xuất sắc nhất, là một hiện tượng

có một không hai của văn học Trung Quốc đương đại, Mạc Ngôn là người có công rất lớn trong công cuộc cách tân, đổi mới văn học Ông là một trong những người tiên phong trong công cuộc cách tân văn học ở thể loại tiểu thuyết thời đương đại Trung Quốc. và đã đạt được rất nhiều thành công Ông cũng chính là người Trung Quốc đầu tiên vinh dự nhận được giải thưởng Nobel Văn học vào năm 2012 Từ những vốn sống tích lũy được qua những

khốn khó đã kinh qua cộng với những kiến thức mà ông được học trong trường đại học, ông đã cầm bút bắt tay vào công việc sáng tác Từ đó các tác phẩm của ông lần lượt ra đời gây được tiếng vang lớn Tính đến nay, Mạc Ngôn đã có hơn 300 đầu sách với nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn,… Là một cuốn tiểu thuyết viết về đề tài thành phố đáng tự hào

nhất của Mạc Ngôn, Tửu Quốc được Mạc Ngôn bắt tay sáng tác vào năm

1989 và hoàn thành vào năm 1992, đến năm 1993 thì ra mắt độc giả Với tiểu thuyết này, Mạc Ngôn đã nhận được giải thưởng văn học Laurebataillou của Pháp Tác phẩm là một sáng tạo mới mẻ của tác giả khi tiếp nối đề tài “ăn thịt

người” của văn học đi trước Tửu quốc đã lột tả bản chất thú tính, tàn ác của

cán bộ nhà nước thành phố Rượu nói riêng và hơn hết là cán bộ lãnh đạo Trung Quốc nói chung qua hai hình tượng trung tâm là “rượu” và “thịt trẻ” Qua đó, Mạc Ngôn đã phơi bày bức tranh xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ biến dạng, méo mó, xuống cấp trầm trọng Mặc dù ra đời không tạo được tiếng

vang lớn nhưng Tửu quốc vẫn đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong sự

nghiệp sáng tạo nghệ thuật của Mạc Ngôn

Có thể khẳng định, Tửu quốc là một trong những tác phẩm tiêu biểu

cho sự đổi mới của Mạc Ngôn trên phương diện thi pháp Trong tác phẩm, nhà văn đã có những cách tân đáng kể về nghệ thuật tự sự như kết cấu, cốt truyện và đặc biệt là nhân vật người kể chuyện Hiện nay, Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu một cách toàn diện về nghệ thuật tự sự trong các tiểu thuyết Mạc Ngôn trong đó có nói đến phương diện nhân vật người kể

chuyện trong Tửu quốc Tuy nhiên, việc nghiên cứu đó mới dừng lại ở mức độ

khái quát, người nghiên cứu vẫn còn bỏ ngỏ nhiều khoảng trống chưa Vì vậy,

chúng tôi lựa chọn đề tài “Nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc của Mạc

Ngôn” để đi sâu nghiên cứu nhân vật người kể chuyện và các vấn đề liên

quan như điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện, với hi vọng giúp bạn

đọc hiểu thêm về tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng và tiểu thuyết đương đại Trung Quốc nói chung

1.2 Lí do sư phạm

Nghiên cứu đề tài Nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc của Mạc

Ngôn” có một ý nghĩa hết sức quan trọng đối với bản thân tôi Công việc này

giúp tôi có nhiều trải nghiệm thú vị trong nghiên cứu khoa học Từ đó bồi đắp thêm tình yêu của tôi đối với văn học Trung Quốc

Đối với một người giáo viên Ngữ văn tương lai như tôi, việc tìm hiểu

về các vấn đề nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một vai trò rất quan trọng việc việc truyền thụ kiến thức cho học sinh của tôi sau này Đi từ nghệ thuật

để hiểu nội dung hay nói cách khác là tìm hiểu tác phẩm từ góc độ thi pháp học là một trong những hướng đi mới mẻ, rất phù hợp với công cuộc đổi mới việc dạy và học hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu

Ngay từ khi bước vào văn đàn Trung Quốc, Mạc Ngôn đã cho thấy

được tài năng xuất chúng của mình qua những bộ tiểu thuyết làm “nức lòng”

độc giả Các tác phẩm của ông càng được chú ý hơn sau khi ông nhận được giải thưởng Nobel văn chương cao quý Giới nghiên cứu xem tiểu thuyết Mạc Ngôn như một tư liệu quý giá cho việc khai thác, tìm hiểu, nghiên cứu văn học Chính vì sự thu hút như vậy nên hầu hết các tác phẩm của Mạc Ngôn đều được khai thác khá nhiều

Giá trị mà các tiểu thuyết của Mạc Ngôn đem lại không chỉ ở nội dung

tư tưởng mà hơn thế nữa là ở nghệ thuật kể chuyện đạt đến độ điêu luyện Có

lẽ bởi vậy mà các nhà nghiên cứu thường tập trung khai thác những phương diện về mặt nghệ thuật, qua đó giúp giải mã tác phẩm được sâu sắc hơn

Nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn có

nhiều công trình, tiêu biểu nhất phải kể đến công trình:“Nghệ thuật tự sự

trong tiểu thuyết Mạc Ngôn” của PGS Lê Huy Tiêu, Tạp chí Văn học nước

ngoài số 4, năm 2003, và tác giả Nguyễn Thị Tịnh Thy với cuốn chuyên luận

Tự sự kiểu Mạc Ngôn (NXB Văn học 2013) Đây là một công trình lớn, có giá

trị khoa học cao của tác giả Công trình này đi sâu vào nghiên cứu phong cách

tự sự của Mạc Ngôn trong mười một tiểu thuyết của ông và đã xác định được

những đặc trưng cơ bản: “Sự đa dạng của người kể chuyện”, “Sự độc đáo

của chủ thể mang điểm nhìn”, “Sách lược tổ chức người kể chuyện và điểm nhìn”, “Phá vỡ trật tự thời gian từ điểm nhìn bên trong, “Tổ chức kết cấu tự

sự từ những gắn kết với người kể chuyện”, “Tạo đặc trưng ngôn ngữ từ nhãn quan hiện thực và kì ảo” và cuối cùng là “Tạo ra sự phong phú về giọng điệu

từ bút pháp trào lộng và miêu tả”

Do là một tiểu thuyết đương đại nên số lượng những công trình nghiên

cứu chuyên biệt về Tửu quốc còn khá ít Nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong

Tửu quốc có thể kể đến hai công trình nghiên cứu chuyên biệt là các khóa

luận tốt nghiệp đại học của sinh viên: Nguyễn Thị Thanh Loan với đề tài Thủ

pháp lạ hóa trong Tửu quốc của Mạc Ngôn và Nguyễn Thị Hạnh Thực và phi thực trong Tửu quốc của Mạc Ngôn Trở lại với chuyên luận Tự sự kiểu Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thy, công trình đã làm rõ các phương diện độc

đáo về mặt nghệ thuật như nhân vật người kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu, cốt

truyện, ngôn ngữ, giọng điệu …trong mười một tiểu thuyết trong đó có Tửu

quốc Có thể nói đây là công trình có ý nghĩa rất lớn trong việc gợi ý cho

chúng tôi những ý tưởng triển khai liên quan tới đề tài Tuy nhiên, vì nghiên cứu nghệ thuật trong toàn bộ tiểu thuyết của Mạc Ngôn nói chung nên đối với

Tửu quốc, công trình vẫn còn để lại nhiều khoảng trống cho ngươi viết khai

thác Hiện tại cũng chưa có công trình chuyên biệt nào nghiên cứu chi tiết về

nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc Nhận thấy nhân vật đây là một

trong những phương diện quan trọng của tác phẩm văn xuôi đặc biệt là tiểu

thuyết nên chúng tôi lựa chon đề tài Nhân vật người kể chuyện trong Tửu

quốc của Mạc Ngôn để đi sâu vào tìm hiểu nhân vật người kể chuyện, điểm

nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu tự sự

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khi thực hiện đề tài này, người nghiên cứu hướng tới mục đích:

- Nghiên cứu nhân vật người kể chuyện trong tiểu thuyết Tửu quốc, từ

đó tìm ra những nét đặc sắc, độc đáo trong việc xây dựng nhân vật kể chuyện, điểm nhìn tự sự và cách sử dụng ngôn ngữ cũng như giọng điệu kể chuyện của nhà văn, tất nhiên không tách rời việc việc thể hiện và làm sáng tỏ giá trị

nội dung tác phẩm

- Góp thêm tư liệu cho việc tìm hiểu, học tập văn học Trung Quốc, đặc biệt là văn học Trung Quốc đương đại trong nhà trường

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận có nhiệm vụ chỉ ra những nét độc đáo của nhân vật người kể

chuyện, điểm nhìn tự sự, ngôn ngữ và giọng điệu tự sự trong Tửu quốc Từ đó

thấy được phong cách nghệ thuật của riêng Mạc Ngôn

4 Đối tƣợng nghiên cứu

Ở đề tài này, người viết tập trung nghiên cứu các vấn đề xoay quanh

“Nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc của Mạc Ngôn” đó là người kể

chuyện, điểm nhìn tự sự, ngôn ngữ kể chuyện và giọng điệu chuyện

5 Phạm vi khảo sát

Để hoàn thành khóa luận này, chúng tôi khảo sát cuốn Tửu quốc do

Trần Đình Hiến dịch, nhà xuất bản Văn học 2004 Bên cạnh đó có tìm hiểu một số tác phẩm khác của Mạc Ngôn nhằm so sánh, liên hệ khi cần thiết Đồng thời có sử dụng những thành tựu nghiên cứu của các tác giả khác có liên quan đến nội dung khóa luận cùng để lí giải các vấn đề được chính xác và sâu sắc hơn

6 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân loại

- Phương pháp tổng hợp phân tích

- Phương pháp hệ thống

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận và tài liệu tham khảo, khóa luận được triển khai thành hai chương:

Chương 1: Người kể chuyện và điểm nhìn tự sự trong Tửu quốc Chương 2: Ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện trong Tửu quốc

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ

TRONG TỬU QUỐC 1.1 Người kể chuyện trong Tửu quốc

1.1.1 Lý thuyết về người kể chuyện

Trong tự sự học, vấn đề được giới nghiên cứu quan tâm, chú ý hàng đầu không phải là cái được kể mà là cách kể Trong đó, người kể chuyện và điểm nhìn là hai vấn đề cốt lõi nhất Trong nghiên cứu văn học, giới học thuật

đã đưa ra rất nhiều những định nghĩa, khái niệm về người kể chuyện Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả, một nhân vật đặc biệt mà tác giả sáng tạo ra Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều

người kể chuyện” Tuy nhiên, tựu trung lại có thể hiểu một cách đơn giản và thống nhất người kể chuyện là “người kể lại câu chuyện” Người kể chuyện

luôn tồn tại song song với câu chuyện như một quan hệ cộng sinh và nói như Tz.Todorov thì “người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo nên thế giới tưởng tượng,… không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện” [14,tr.66]

Người kể chuyện là một hình tượng tương đối phức tạp, nó đóng một vai trò rất quan trọng trong việc đại diện cho tác giả thể hiện những ý đồ trong tác phẩm Hình tượng văn học này được tác giả nghĩ ra và ước định không chỉ

là công cụ để bộc lộ toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác phẩm mà nó còn giúp tác giả xác định được phong cách sáng tác của mình Nhìn một cách tổng thể, người kể chuyện thường được thể hiện dưới ba hình thức sau: người kể chuyện ngôi thứ nhất, người kể chuyện ngôi thứ hai và người kể chuyện ngôi thứ ba

Trong ngôi kể thứ nhất, người kể chuyện chính là nhân vật xưng “tôi” Tác giả để cho nhân vật tường thuật lại câu chuyện bằng chính ngũ quan, tư tưởng, tình cảm của chính nhân vật đó.Người kể chuyện này sẽ giúp cho chủ thể tiếp nhận cảm nhận sâu sắc được mọi tâm tư tình cảm của anh ta

Người kể chuyện theo ngôi thứ hai là kể về người nghe, người tiếp nhận tác phẩm Tuy nhiên, sáng tác văn học thì ít khi tác giả sử dụng người kể chuyện này

Người kể chuyện theo ngôi thứ ba là người kể chuyện giấu mình hay còn gọi là người kể chuyện hàm ẩn, anh ta đứng ở vị trí ngoài tác phẩm nhìn vào và kể Người kể chuyện này được phân chia ra nhiều loại, tùy vào chức năng mà tác giả cho anh ta đảm nhận Anh ta có thể là người biết tuốt mọi thứ

từ đầu đến cuối câu chuyện (người kể chuyện toàn tri), anh ta cũng có thể là người có tầm hiểu biết hạn hẹp (người kể chuyện hạn tri)…

Trên thực tế do phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là chiến lược kể chuyện của tác giả mà hình thức xuất hiện và vai trò cửa người kể chuyện khó

có thể phân định rõ ràng, rạch ròi, việc phân ngôi thứ của người kể chuyện đôi khi chỉ mang tính chất tương đối

Trong Tửu quốc, Mạc Ngôn đã xây dựng lên một hệ thống người kể

chuyện đa dạng và phức tạp Nó bao gồm: người kể chuyện ngôi thứ nhất, người kể chuyện ngôi thứ ba và người kể chuyện “tác giả” Tất cả những người kể chuyện này có mối quan hệ chặt chẽ với trong việc khắc họa bức tranh hiện thực trong tác phẩm Điều này được thể hiện ở sự luân phiên, hoán

liên tục giữa những người kể truyện với các vai Trong Tửu quốc còn có sự

xuất hiện của những người kể chuyện là các nhân vật trong tác phẩm Chính

vì vậy mà số lượng người kể chuyện luôn tăng theo diễn tiến của câu chuyện

1.1.2 Người kể chuyện ngôi thứ nhất

Trong Tửu quốc, người kể chuyện ở ngôi thứ nhất xưng “tôi” Do tác

phẩm có ba tuyến truyện cho nên nhân vật người kể chuyện ngôi thứ nhất

cũng có sự đa dạng, phong phú và được chia là hai dạng chính: Dạng thứ nhất, anh ta là người kể câu chuyện từ ngôi thứ nhất với tư cách là người quan sát, chứng kiến mọi việc; Dạng thứ hai, anh ta thuộc vào thế giới nhân vât được miêu tả vừa đảm nhiệm chức năng tổ chức kể chuyện, đồng thời trực tiếp tham gia vào mọi hoạt động trong truyện

Trong tuyến truyện trinh thám, nhân vật “tôi” Đinh Câu chính là người

kể chuyện ở dạng thứ hai, anh ta kể về chính mình trong cơn say ở bữa tiệc tại khu mỏ Thể xác và tinh thần của anh ta tách rời, mặc dù say rượu nhưng ý thức của anh ta vẫn rất tỉnh táo, tỉnh táo để nhận ra mình đang ở đâu, được

đưa tới đâu, đang trong trạng thái như thế nào: “Rồi cũng đi hết cái hành lang

dài dằng dặc, tôi nhận ra gian phòng lớn đó Các cô quẳng xác tôi xuống thảm, để tôi nằm ngửa Tôi giật mình vì khuôn mặt tôi Tôi nhắm tịt mắt, sắc mặt tôi bợt ra như giấy dán cửa sổ, hàm răng nửa đen nửa trắng, mùi rượu khó ngửi trào lên họng khiến tôi suýt lộn mửa Cái xác tôi co giật Quần tôi ướt đẫm, xấu hổ quá!” [9,tr.146-147] Không những vậy Đinh Câu còn cảm nhận được mọi vật xung quanh khi bị đám phục vụ “khênh”, “kéo lê” hết chỗ này đến chỗ khác: “Các nàng thở dốc một hồi rồi khênh tôi ra khỏi gian phòng lớn Bên ngoài là một biển hoa quì, mặt trời sắp lặn đỏ như máu, màu vàng của hoa quỳ tỏ ra vô cùng dịu dàng trong sắc đỏ” [9,tr.147] ;“Đám phục vụ kéo lê tôi trên con đường bê tông Một con chó đứng bên một cây hoa quì to như một cây lấy gỗ, sủa ầm ĩ…” [9,tr.147]; “Họ khênh tôi vào một gian buồng nhỏ đơn độc Trong buồng có hai cô gái mặc áo bờ lu, đầu gối chạm nhau, ngồi đối diện trên chiếc bàn viết, mặt bàn khắc chữ nham nhở…” [9,tr.148] Trong cuộc chiến với rượu trong bàn tiệc, thể xác của Đinh Câu đã thất bại hoàn toàn trước ý thức của anh ta Cái xác của anh ta bây giờ giống như một vật thể tồn tại, vô hồn và bị điều khiển hoàn toàn bởi chút ít ý thức tỉnh táo Phải đến khi cô phục vụ mặc quần áo màu be nhạt bơm thuốc rã rượu vào người, lúc đó cái xác của Đinh Câu mới “rên hừ hừ”, “tay vung lên”, như

được tiếp thêm sức mạnh, cái xác anh ta muốn chụp lấy phần hồn đang lơ lửng trên trần nhà nhưng ý thức đã chống chọi lại sức hút đó và nhân vật “tôi” – phần hồn của Đinh Câu tiếp tục quan sát và kể lại những diễn biến tiếp theo tại căn phòng ở khu mỏ Sau cuộc hoàn hồn không thành công, Đinh Câu gặp thằng Vảy Cá “khoảng mười bốn tuổi cởi trần, chân đi đất, chỉ mặc chiếc quần xà lỏn bằng vải xanh… Nó ngậm trong miệng con dao lá liễu, y như con mèo ngậm con cá lành canh” [9.tr.150], anh ta “sợ đến mụ người cho cái xác

dở sống dở chết” Vảy cá đúng là một thằng lỏi khi nó liên tục trêu đùa, nghịch ngợm các món đồ của Đinh Câu từ nghịch súng chuyển sang lục lọi ví lôi ra hết mọi thứ: “Tiền, tem gạo, phiếu ăn nhà ăn tập thể chưa kịp báo cắt” [9,tr.153-154] rồi “nó mân mê, nghiên cứu cái bật lửa” [9,tr.154] Thằng lỏi này đã có lúc làm cho Đinh Câu sợ hãi với những hành động chơi đùa của nó Bởi cái xác không hồn kia không thể tự ý thức để bảo vệ mình đến nỗi bị xô xuống đất từ lúc nào cũng không ai hay, cái xác luôn trong trạng thái ngáy ngủ, vô thức

Ở truyện ngắn Rượu cồn của Lý Một Gáo gửi Mạc Ngôn, nhân vật

kể chuyện “tôi” là hiện thân của nhân vật Lí Một Gáo – người đồng thời đóng vai trò là tác giả của câu chuyện Người kể chuyện này nằm ở dạng thứ nhất, người quan sát và kể Anh ta kể về bài giảng của Phó bộ trưởng Khoan Kim Cương tại trường đại học Chưng cất Rượu Tuy nhiên, ở nhiều đoạn trong truyện ngắn, người kể chuyện “tôi” lại có sự lồng ghép bổ sung thêm ở đây là Khoan Kim Cương đã làm cho câu chuyện kể được khách quan, chân thực hơn Ngay phần mở đầu truyện, Khoan Kim Cương đã kể về cảm xúc và lí do của mình khi được mời thỉnh giảng tại đại học Chưng cất Rượu: “ Thưa bằng hữu thân mến, các bạn sinh viên thân mến! Khi được mời thỉnh giảng ở đại học Chưng cất Rượu, niềm vinh dự như ngọn gió xuân ào ạt thổi qua trái tim hồng, thổi qua ruột xanh phổi đỏ, thổi qua lá gan màu tím – mà vì có nó tôi đã làm việc hết mình, không sợ thiên hạ đàm tiếu – của tôi Nhờ tài năng đặc biệt

của lá gan, tôi mới có dịp đứng trên bục giảng này…” [9,tr.46-47] Qua lời kể của Khoan Kim Cương, ta thấy được đây là một con người có hiểu biết về rượu, có tài uống rượu đáng nể Và những hiểu biết đó, tài năng đó của ông ta thể hiện ra sao được người kể chuyện “tôi” – Lý Một Gáo thể hiện một cách

chi tiết qua cả thiên tiểu thuyết Rượu cồn Qua lời kể của Lý Một Gáo, Khoan

Kim Cương là một con người có ma lực hấp dẫn khiến cho ai nhìn cũng mê mẩn Ông ta chính là niềm tự hào của thành phố Rượu, là đối tượng mà đám sinh viên đại học Chưng cất Rượu hết lòng ngưỡng mộ và coi ông như một chuẩn mực: “Đẻ con thì phải như Khoan Kim Cương, lấy chồng thì lấy Khoan Kim Cương! Không rượu thì còn gì yến tiệc, không có Khoan Kim Cương thì còn đâu thành phố Rượu!” [9,tr.49] Điều này cũng là bình thường bởi Khoan Kim Cương sinh ra đã có một lá gan không biết ngán rượu, tửu lượng đã đạt tới thượng thừa nhờ sự phấn đấu hết mình đến mức chính ông ta cũng phải thừa nhận: “Tôi thừa nhận rằng, năng lực bẩm sinh phân giải rượu của tôi khá mạnh, nhưng nếu như không có sự rèn luyện sau đó thì chưa hẳn đã đạt tới trình độ nghìn chén không say như bây giờ!” [9,tr.50]

Như vậy có thể thấy, người kể chuyện ngôi thứ nhất rất đa dạng trong

Tửu quốc Trong tác phẩm có nhiều nhân vật có thể đảm nhận vai trò tự kể về

chính mình mà không cần nhờ tới người kể chuyện chính

1.1.3 Người kể chuyện ngôi thứ ba

Trong tác phẩm kể từ ngôi thứ ba, người kể chuyện thường không phải

là nhân vật được xuất hiện trực tiếp hay tham gia vào diễn biến câu chuyện Anh ta thường được gọi là người kể chuyện theo ngôi thứ ba hay người kể chuyện hàm ẩn, giấu mặt, ẩn tàng, thượng đế Thông thường, người kể chuyện này có một quyền năng vô hạn như một “thượng đế” trong toàn câu chuyện

của mình Anh ta được ví như một “vị thần” “biết tuốt”, “toàn tri”, có khả

năng thâu tóm toàn bộ thế giới hiện thực của tác phẩm, thậm chí còn năm được suy nghĩ trong đầu của nhân vật Đồng thời, ngoài việc dẫn dắt câu

chuyện, người kể chuyện này giữ vai trò phân tích, bình giá, làm rõ các mối

quan hệ trong tác phẩm Tuy nhiên, trong Tửu quốc của Mạc Ngôn, tất cả

những truyện kể ở ngôi thứ ba đều được dẫn dắt bởi người kể chuyện có tầm hiểu biết giới hạn Người kể chuyện này còn được gọi là người kể chuyện

“hạn tri” trong sự đối lập với người kể chuyện toàn tri truyền thống

Tửu quốc - cuốn tiểu thuyết mà Mạc Ngôn cho rằng “không thể nào

viết lại hay hơn thế nữa” [11,tr.121] - có ba tuyến truyện, tuyến truyện một mang dáng dấp trinh thám kể về trinh sát viên Đinh Câu trên hành trình điều tra một vụ án đặc biệt – vụ án ăn thịt trẻ ở thành phố Rượu Tuyến truyện hai

kể về Tiến sĩ Rượu Lý Một Gáo và Mạc Ngôn với hình thức kể chuyện bằng thư Qua tuyến truyện này người đọc thấy được cả hai nhân vật đã mở ra một diễn đàn văn học để bàn luận, đánh giá Tuyến truyện ba là những tác phẩm truyện ngắn của Lý Một Gáo gửi kèm theo thư với rất nhiều người kể chuyện Với mỗi một tuyến truyện, Mạc Ngôn đã xây dựng nên một hệ thống người kể chuyện rất đa dạng để làm cho bức tranh hiện thực của tác phẩm được hiện

lên sáng rõ, đầy đủ mọi góc cạnh Bởi mỗi người kể chuyện trong Tửu quốc,

đặc biệt là người kể chuyện ở ngôi thứ ba chỉ nắm giữ một phần của hiện thực, quyền năng của họ đã bị hạn chế đi rất nhiều Chính vì vậy, nếu như không có sự phối hợp của những người kể chuyện khác thì bức tranh hiện thực mà họ tái hiện sẽ không vẹn toàn

Trong tuyến truyện thứ nhất, người kể chuyện cũng chỉ dõi theo từng bước tha hóa bởi tửu sắc của trinh sát viên Đinh Câu với món thịt trẻ con mà anh ta thưởng thức cùng các quan chức thành phố Rượu Nhưng món thịt đó

từ đâu mà có, chế biến ra sao, những con người liên quan đến nó như bộ trưởng Khoan Kim Cương là người như thế nào… tất cả những câu hỏi ấy là một thách thức lớn mà người kể chuyện hàm ẩn không thể vượt qua được để

lí giải và độc giả phải trông cậy hoàn toàn vào những người kể chuyện khác của tác phẩm Trong bữa tiệc rượu của ở mỏ than, nhân vật Khoan Kim

Cương được “Giám đốc hoặc bí thư” giới thiệu “Phó bộ trưởng Khoan vốn là giáo viên tiểu học con em khu mỏ, là một đồng chí có năng lực, rất nguyên

tắc, trăm người chưa chọn được một người như thế” [9,tr.40] Hay món “Kỳ

lân dâng con” cũng được Giám đốc và Bí thư khu mỏ giới thiệu “Đây là món

ăn của thành phố chúng tôi, có tên “Kỳ lân dâng con” Chúng tôi mời khách nước ngoài, khách khen hết lời, ấn tượng sâu sắc không bao giờ quên Với món ăn này, chúng tôi đã kiếm được không biết bao nhiêu ngoại tệ cho nhà nước” [9,tr.130] Rồi cách chế biến món “Kỳ lân dâng con” được Khoan Kim Cương giải thích “Đây là cánh tay thằng nhỏ, nguyên liệu là ngó sen trong hồ Nguyệt Lượng cùng với mười sáu loại phối liệu, chế biến bằng công nghệ đặc biệt Đây là chân thằng nhỏ, thực tế là loại giăm bông đặc chế Người thằng nhỏ được gia công từ một con lơn sữa quay Cái đầu mà anh bắn bay mắt là quả dưa lê bự Tóc là rau tóc tiên mà anh ta thường thấy” Như đã nói ở trên, với nhân vật Đinh Câu, người kể chuyện chỉ nắm được cuộc hành trình chìm đắm trong tửu sắc của anh ta, còn cụ thể chìm đắm như thế nào thì người kể chuyện phải nhờ vào những nhân vật kể chuyện khác trong đó có cả chính Đinh Câu Khi bị chuốc say đến mức hồn lìa khỏi xác, ý thứ bị đánh mất chỉ còn cái xác mơ hồ trong hơi men nồng nặc, Đinh Câu mở màng kể “Tôi nhẹ nhàng bay bên cái xác của tôi, cách ba thước không rời nửa bước Tôi buồn cho cái xác vô tích sự của tôi Hành lang hình như càng dài ra Tôi trông thấy rượu rớt từ miệng chảy xuống cổ, hôi kinh người, các cô phục vụ nín thở, các

cô ọe khan một tiếng Đầu gục trước ngực, cổ tôi héo như một cọng hành héo không giữ nổi cái đầu, khiến nó cứ lắc lư sang hai bên Tôi không nhìn rõ mặt tôi, chỉ trông thấy hai vành tai màu xám ngoét” [9,tr.146]

Như vậy, có thể thấy trong tuyến truyện thứ nhất, tính chất hạn tri đã thu hẹp quyền năng của người kể chuyện theo ngôi thứ ba Quyền năng này được chia cho các nhân vật kể chuyện khác Chính điều này tạo nên sự đa

dạng nhân vật người kể chuyện trong Tửu quốc

1.1.4 Người kể chuyện “tác giả”

Đối với Mạc Ngôn – một hiện tượng của văn học Trung Quốc đương đại đang “làm cho các nhà phê bình phát hoảng” – thì mỗi tiểu thuyết là một

cơ hội để nhà văn này phô diễn kĩ thuật viết tân kì của mình qua hình tượng người kể chuyện Ngoài hai kiểu người kể chuyện thường gặp là người kể

chuyện từ ngôi thứ nhất và người kể chuyện từ ngôi thứ ba, trong Tửu quốc

Mạc Ngôn đã xây dựng nên một kiểu nhân vật người kể chuyện hết sức đặc biệt đó chính là tác giả thực tế “Mạc Ngôn” Đây chính là điểm “lạ hóa” độc đáo, mới mẻ trong phương thức kể chuyện của nhà văn Cao Mật Đồng thời cho thấy được sự phong phú và đa dạng của người kể chuyện trong tác phẩm của ông

“Người trần thuật kiểu tác giả” hay “tình thế trần thuật của tác giả” là một thuật ngữ được đưa ra vào năm 1955 bởi nhà nghiên cứu văn học người

Áo F.K.Stanzel và sau đó được tu chỉnh bởi J.Kristéva, G.Genette và J.Lintvelt Người trần thuật kiểu tác giả được hiểu “là kẻ tổ chức ra cái thế giới được miêu tả của tác phẩm nghệ thuật và đề xuất với độc giả sự cắt nghĩa của mình, cái nhìn của mình vào các sự kiện và hành động được miêu tả, cái nhìn này là chủ đạo so với các quan điểm tư tưởng còn lại do các nhân vật

biểu lộ” [6,tr.239]

Nói về sự phân chia các dạng trần thuật của tác giả, trong cuốn Tự sự

kiểu Mạc Ngôn, tác giả Tịnh Thy có trình bày: “Có hai dạng trần thuật của tác

giả được gọi là hétérodiégétique kiểu tác giả và homodiégétique kiểu tác giả

Ở trần thuật hétérodiégétique kiểu tác giả, “người trần thuật tách biệt với các vai, đời sống nội tại của vai được độc giả tiếp nhận thông qua người kể chuyện và được diễn đạt bởi người kể chuyện” Ngược lại, ở trần thuật homodiégétique kiểu tác giả, nhân vật – người trần thuật (cái tôi kể chuyện)

và nhân vật – vai (cái tôi được kể) là một” [12,tr.60] “Tức là, đời sống nội tại của nhân vật được tiếp nhận và diễn đạt bởi bản thân nhân vật” [6,tr.239]

Trong Tửu quốc ta bắt gặp dạng thức kể chuyện hétérodiégétique kiểu

tác giả này trong tuyến truyện thứ nhất – tuyến truyện trinh thám Ở đây, người kể chuyện tách bạch với các vai, tự tạo nên “những chỗ đoản mạch” để đời sống nội tại của các vai như Đinh Câu, Khoan Kim Cương… được độc giả tiếp nhận thông qua người kể chuyện và được diễn đạt bởi người kể chuyện có tên là Mạc Ngôn Với trinh sát viên Đinh Câu, đời sống nội tại của anh xoay quanh cuộc hành trình phá án từ lúc lên đường đến mỏ than La Sơn, thành phố Rượu đều được Mạc Ngôn dẫn dắt và thuật lại một cách rất tỉ mỉ và chi tiết, có khi hơi dài dòng Ngay từ mở đầu tác phẩm, độc giả đã thấy được những biểu hiện tâm lý ngay từ bên trong của Đinh Câu qua những câu dẫn dắt trong lời thoại đầy thô tục và cả khiêu khích gợi tình của anh ta với nữ xế Không chỉ vậy, trong tuyến truyện trinh thám này, Đinh Câu còn được xây dựng là một con người không có lập trường vững vàng, thiếu sự quyết đoán của một người đàn ông, anh ta luôn bị phân vân dao động, dễ lung lay trong mọi việc và đôi khi suy nghĩ trong đầu của anh ta còn có phần hơi kì quặc…

Người kể chuyện tác giả trong Tửu quốc đảm nhiệm vai trò của một cái

tôi chứng nhân đứng ở vị trí ngoài cuộc kể chuyện từ hình thức ngữ pháp ngôi thứ ba Chính vì là người đứng ở bên ngoài nhìn vào và kể cho nên câu chuyện “anh ta” kể có được sự khách quan, hơn nữa “anh ta” còn có được

“quyền năng điều khiển thực tế như thần thánh toàn tri, toàn cõi” [12,tr.63] Chính nhờ quyền năng này, người kể chuyện này rất nhiều khi xen vào“ nói chuyện trực tiếp với người tiếp nhận của họ, bình luận về hành động và nhân vật, tiến hành phản ánh mang tính triết học, làm “gián đoạn” diễn biến hành động bởi những miêu tả chi tiết” [12,tr.63] Như Friedman đã nói: “Đặc điểm phổ biến của sự toàn tri là tác giả (tác giả - người kể chuyện) luôn sẵn sàng xen vào giữa độc giả và câu chuyện, thậm chí khi dựng cảnh, anh ta sẽ khiến cho nó giống như anh ta thấy hơn là nhân vật của anh ta thấy” [7,tr.45] Vì vậy, rất nhiều lần trong Tửu quốc của Mạc Ngôn vang lên câu nói chuyện với

độc giả tiếp nhận: đoạn mở đầu truyện ngắn Thần đồng có viết: “Chư vị độc

giả, cách đây không lâu tôi viết cho các vị câu chuyện “Trẻ thịt”…” [9,tr.163] hay trong truyện Phố lừa: “Các bạn thân mến, cách đây ít lâu, các bạn đã đọc

“Rượu cồn”, “Trẻ thịt”, “Thần đồng” của tôi…” [9,tr.228]… Và sau những câu mời gọi như sáo ngữ này, “nhà văn bàn về chính kĩ thuật viết và tiến trình xây dựng tác phẩm ngay trong tác phẩm của mình” khi bày tỏ băn khoăn, suy

tính trong việc tổ chức tình huống truyện” [12,tr.63] Trong Tửu quốc, Mạc

Ngôn cân nhắc: “ Truyện dài tôi đang viết, đã đến hồi gian khổ nhất, anh chàng trinh sát ma mãnh ấy luôn gây khó dễ cho tôi, để anh ta tự bắn vào đầu hay say rượu mà chết, đằng nào tiện hơn?” [9,tr.406] hay trong truyện ngắn

Lấy tổ yến tác giả Lý Một Gáo cũng bàn luận về lí do viết ra những lời lẽ

phóng đãng về mẹ vợ của mình: “Các bạn thân mến, tôi không bán rẻ mẹ vợ

mà là nghiên cứu mẹ vợ Cùng với tuổi thọ bình quân trong xã hội ngày càng cao thì việc kéo dài tuổi xuân cho phụ nữ là vô cùng quan trọng Công việc nghiên cứu này có lợi cho nhân loại, hơn nữa rất có thể kiếm bộn tiền, vì vậy

dù mẹ vợ có giận tôi cũng không hối tiếc” [9,tr.311]

Ngoài tuyến truyện thứ nhất kể về trinh sát viên Đinh Câu, tuyến truyện

thứ hai của Tửu quốc là tuyến truyện được tổ chức dưới hình thức trần thuật

bằng thư Truyện kể về Tiến sĩ rượu Lý Một Gáo và những tác phẩm của anh

ta “Trong tuyến truyện này, nhân vật Mạc Ngôn đóng vai trò là người dẫn chuyện từ ngôi thứ nhất kiểu hemodiégétique” [9,tr.67] Anh ta vừa làm nhiệm vụ kể chuyện vừa làm trung tâm định hướng cho độc giả tiếp nhận Tuy nhiên, ở truyến truyện này thì nhân vật Mạc Ngôn chủ yếu đảm nhận vai trò soi xét, định hướng hơn là kể chuyện Trong mỗi bức thư của Lý Một Gáo

gửi Mạc Ngôn đều kèm theo một truyện ngắn, tổng cộng trong Tửu quốc, Lý Một Gáo gửi cho Mạc Ngôn chín truyện ngắn đó là: Rượu cồn, Trẻ thịt, Thần

đồng, Phố lừa, Một thước anh hào,Giờ dạy chế biến món ăn, Lấy tổ yến, Rượu bú dù, Tửu thành Trong thư Lý Một Gáo luôn bày tỏ tình cảm ngưỡng

mộ, sự tôn trọng đặc đối với thầy Mạc Ngôn cùng với đó là những trao đổi bàn bạc về văn học, về rượu, về những vấn đề của đời sống xã hội… Mỗi bức thư hồi đáp của Mạc Ngôn là một nhận định, thẩm định với tư cách là người tiếp nhận theo lối phê bình trong đó khen có, chê cũng có và sau đó không thể thiếu những nhận xét, góp ý chân tình Trong mỗi lần viết thư tra lời Lý Một Gáo, rất nhiều lần, Mạc Ngôn cố làm ra vẻ thận trọng, khiêm tốn đôi khi có sự

hơi nhún mình Với truỵên ngắn Rượu cồn của Lý Một Gáo, ông chỉ nói: “Tôi

đã đọc tác phẩm vĩ đại của huynh, tôi lí luận kém, trình độ thẩm định thấp,

không dám lên mặt dạy đời” [9,tr.40] Đến Trẻ thịt, Mạc ngôn lại tiếp tục dè

dặt: “nội hàm của “chủ nghĩa hiện thực” trong tác phẩm là gì, tôi quả thật

không hiểu” [9,tr.103] Nhưng rồi cuối cùng cũng bày tỏ: “Những tình tiết miêu tả trong truyện khiến tôi sợ rủn người” [9,tr.103] Trong Thần đồng Mạc

Ngôn cũng nhận định: “tiểu thuyết ngôn ngữ già dặn, ý tưởng dồi dào, tầng nào lớp ấy không đơn điệu,… tỉ như thằng tiểu yêu trong truyện không rõ lai lịch, không phù hợp với nguyên tắc hiện thực chủ nghĩa, văn chương kết cấu

rời rạc, tính ngẫu hứng quá mạnh ” [9,tr.187-188] Và “nói gọn trong câu: Bạo!” (Phố lừa) Có thể thấy cách mà Mạc Ngôn phê bình các tác phẩm văn

chương của Lý Một Gáo thực chất là một sự tự phê, tự biếm, bởi vì suy cho cùng thì tất cả các sáng tác trên đều là sản phẩm của một tác giả cụ thể đó là Mạc Ngôn ngoài đời thực Qua đây, ta có thể thấy được, Mạc Ngôn đã sử dụng thủ pháp giễu nhại – một thủ pháp đặc trưng của chủ nghĩa hậu hiện đại tức là nhà văn mượn lời người kể chuyện – nhân vật để phát ngôn cho quan điểm văn chương của mình Nhà văn đã “giễu nhại những tác phẩm trước đây

mà phần lớn là của chủ nghĩa hiện đại, nhờ việc lí giải hài hước những cốt truyện, thủ pháp và kĩ thuật xử lí chất liệu, nhà văn hậu hiện đại hướng tới độc

giả hiểu biết, giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực này” [1,tr.31] Trong Tửu quốc còn xuất hiện một loạt các tôn chỉ của văn chương hiện thực như: “cải tạo xã

hội bằng văn học”, tác phẩm văn học “bắt nguồn từ cuộc sống, cao hơn cuộc

sống”, phải “xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình”… “tuân thủ nguyên tắc” kết hợp chủ nghĩa hiện thực với chủ nghĩa lãng mạn cách mạng” [9,tr.263-266]… đều được nhấn mạnh Tuy nhiên: “Nhấn mạnh nhưng không tuân theo, nhấn mạnh để mà tiễn biệt” [12,tr.68] Chính vì vậy: “bao trùm lên Tửu quốc là một ma trận của tự sự hậu hiện đại, và những khuôn vàng thước ngọc của chủ nghĩa hiện đại được đưa ra trong Tửu quốc chỉ như

là những giá trị đã “vang bóng một thời” [12,tr.68]

Hình thức kể chuyện kiểu tác giả này, theo Tịnh Thy, đã góp phần làm

nên một nhân vật siêu đặc biệt trong Tửu Quốc: nhân vật người kể chuyện tự

biếm Đây là một điểm rất thú vị trong sách lược kể chuyện của Mạc Ngôn Ở

Tửu quốc, có những trang viết về chính mình đầy thô tục, phê phán giống

như xúc phạm của tác giả Trong truyện, nhân vật Mạc Ngôn được khắc họa với tài năng văn chương “vặt vãnh” “chó ỉa” “cái tài của Mạc Ngôn là tài vặt,

là tà đạo… vốn là một thư kí của Diêm Vương đầu thai… viết nhưng trang

sách chẳng lấy gì làm thơm tho” Anh ta chính là “người kể chuyện độc ác”,

sáng tạo nên khuynh hướng “chủ nghĩa hiện thực dữ dội”, “chủ nghĩa hiện

thực yêu tinh”, “viết các loại tiểu thuyết chó ỉa” [9,tr.45].Bức chân dung tự

họa của người kể chuyện tự biếm này là sản phẩm của một dạng giễu nhại đặc biệt mà các nhà lí luận hậu hiện đại gọi là pastiche – tự giễu nhại – một mô thức căn bản của nghệ thuật hậu hiện đại Theo các nhà phê bình người Mỹ R.Poirier và I.Hassan, “tự giễu nhại là một phương thức tiêu biểu mà nhà văn

hậu hiện đại muốn dùng để chống chọi với bản chất dối trá của ngôn ngữ”

[12,tr.69] và với tư cách là người “hoài nghi chủ nghĩa triệt để, nhà văn hậu hiện đại cho rằng cái thế giới dị thường này thật vô nghĩa và đã đánh mất mọi

nền tảng” [12,tr.69] Chính vì vậy, bằng việc cung cấp cho chúng ta sự mô

phỏng lại tiểu thuyết bởi tác giả, mô phỏng vai trò của tác giả, nhà tiểu thuyết

hậu hiện đại “giễu nhại chính bản thân mình bằng hành vi giễu nhại” [1,tr.30]

Với tư cách là một “kẻ bịp bợm” (trickster) độc đáo trong tiểu thuyết, nhà văn

đã dùng “mặt nạ tác giả” để công nhiên đùa cợt tính khuôn sáo của văn học

đại chúng, đồng thời cũng giễu cợt nhưng sự tiếp nhận thụ động của bạn đọc

Khi nhà văn nổi tiếng anh ta mặc nhiên trở thành tâm điểm chú ý của công chúng và với giới phê bình Nhất cử nhất động trong đời sống lẫn sáng tác của anh ta đều được săm soi quá mức và gắn với nó là sự đồn thổi, cường điệu, bóp méo và cả bịa đặt nữa Bằng những cảm nhận chủ quan và thậm chí

là đầy thiên kiến của mình, xuất hiện từ những động cơ vì văn chương và ngoài văn chương, các nhà phê bình hoặc nhân danh nhà phê bình đã tán dương hoặc “nã pháo” vào nhà văn Trong rất nhiều cách trả lời dư luận, nhà văn hậu hiện đại dùng “mô thức pastiche để chống lại tính ảo tưởng của truyền thông đại chúng và gắn với nó là hiện tượng văn hóa đại chúng,… cố gắng bóc trần chính quá trình mê hoặc diễn ra dưới tác động của truyền thông đại chúng đến ý thức xã hội” Với một đất nước vốn có sự ngự trị truyền kiếp của tâm lý đám đông như Trung Quốc, văn hóa đại chúng đó còn biểu hiện ở thứ tâm lý thủ tiêu mọi sự tiếp nhận độc lập, sáng tạo Bằng sự tự giễu nhại, Mạc Ngôn đã “chứng minh cho những người tiếp nhận tiềm tàng của mình đó

là độc giả, thính giả, khán giả rằng bất kì một nghĩa nào duy lý và được chiếm

lĩnh theo lối truyền thống đều là “vấn đề đối với con người đương đại”

Soi chiếu bằng lí thuyết hậu hiện đại, chúng ta sẽ hiểu hơn về người kể

chuyện tự biếm trong Tửu quốc của Mạc Ngôn Đồng thời cũng qua phương

thức tự biếm này có thể thấy rõ chất tiên phong, sự dấn thân của chính nhà văn của chính nhà văn có bút lực mạnh nhất Trung Quốc hiện nay

Theo R.Barthers và Tz.Todorov, trong tác phẩm tự sự, mối quan hệ mật thiết giữa người kể chuyện và tác giả được xem như đã bị cắt đứt, người kể

chuyện và những nhân vật của anh ta chỉ là những “sinh thể trên giấy”, “tác

giả (thực tế) của văn bản không có điểm gì chung với người kể chuyện” Lý thuyết tự sự học của M.Bal, W.Schmid, J.Lintvelt cũng tách bạch các cấp độ trần thuật: tác giả cụ thể, tác giả ẩn tàng, tác giả hiển thị, tác giả hư cấu, người

kể chuyện… nhưng trên thực tế Mạc Ngôn và các nhà văn hậu hiện đại đã chứng minh rằng các cấp bậc này không phải là nhưng đại lượng bất biến

Với tư cách là người kể chuyện tự biếm, bằng thủ pháp giễu nhại, tác giả thực tế Mạc Ngôn đã cho thấy có sự kiêm nhiệm vai trò và khả năng trùng hợp lập trường của các bậc trần thuật: tác giả cụ thể, tác giả ẩn tàng (người tổ chức mọi phương diện trần thuật), tác giả hiển thị (người kể chuyện trần thuật

từ ngôi của mình), người trần thuật (một sinh thể trên giấy kể chuyện), nhân vật (cái tôi được kể), người nghe chuyện (người tiếp nhận thông tin từ người

kể chuyện), độc giả hiển thị (người tiếp nhận dưới dạng nhân vật) Chỉ cần đưa một cái tên Mạc Ngôn thực vào tác phẩm, nhà văn đã lật nhào cái barrier giữa các cáp độ trần thuật, tạo nên một sức hấp dẫn mới từ “sự mạo hiểm của

tự sự” cho tiểu thuyết của mình “Sự mạo hiểm” đó chính là một biểu hiện của

cảm quan hậu hiện đại

1.2 Điểm nhìn tự sự trong Tửu quốc

1.2.1 Lý thuyết về điểm nhìn tự sự

Các nhà tự sự học đều nhấn mạnh sự chi phối của điểm nhìn đối với

người kể chuyện Bên cạnh vấn đề “ai kể”, họ còn chú ý đến vấn đề “ai nhìn”

bởi vì phối cảnh trần thuật có thể luôn biến đổi tùy thuộc vào các sự vật và điểm nhìn của nó trở thành đối tượng miêu tả Vì vậy, khi nghiên cứu người

kể chuyện thì cần thiết phải đặt nó trong tương quan với vấn đề điểm nhìn

Điểm nhìn là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu của mỗi tác phẩm nghệ thuật, “Điểm nhìn mang tính ẩn dụ, bao gồm mọi nhận thức, đánh giá, quan sát, cảm thụ của chủ thể đối với thế giới Nó là các vị trí dùng để quan sát, cảm nhận, đáng giá bao gồm cả khoảng cách giữa chủ thể và khách

thể, cả phương diện vật lý, tâm lý, văn hóa” [13,tr.149]

Điểm nhìn còn được gọi là tiêu cự hóa (focalization) T.Pouillon là người đề ra khái niệm này trên cơ sở vấn đề “phối cảnh thị giác” trong tác phẩm nghệ thuật Theo ông, có ba kiểu điểm nhìn trong tác phẩm: nhìn từ

bên trong, nhìn từ đằng sau và nhìn từ bên ngoài Xuất phát từ tương quan

về tầm hiểu biết của người kể chuyện và nhân vật, Tz.Todorov đã làm rõ hơn ba kiểu điểm nhìn trên tuần tự với người kể chuyện biết nhiều hơn, bằng hoặc ít hơn nhân vật Theo G.Genette, “cái nhìn từ đằng sau” là tiêu

cự hóa độ zero, “nhìn từ bên trong” là tiêu cự hóa nội tại và “nhìn từ bên ngoài” là tiêu cự hóa ngoại tại

Theo lý thuyết tự sự học, Phan Thị Vàng Anh lí giải: nhìn “từ đằng sau” (gắn với điểm nhìn toàn tri) khi người kể chuyện có vai trò toàn năng với cái nhìn thông suốt tất cả; nhìn “từ bên trong” (gắn với điểm nhìn bên trong) khi người kể chuyện là nhân vật Người kể chuyện hạn chế điểm nhìn tự sự của mình vào điểm nhìn của nhân vật Người kể chuyện theo điểm nhìn bên trong thường có hai dạng cơ bản: Dạng thứ nhất, người kể chuyện xưng tôi, tự thú nhận, bộc bạch về mình, kể về những tâm trạng, cảm giác mà mình đã nếm trải; Dạng thứ hai, người kể chuyện đứng ở ngôi thứ ba từ bên ngoài nhưng lại tựa vào điểm nhìn nhân vật để kể Do vậy mà khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật bị thu hẹp Cuối cùng là nhìn “từ bên ngoài” nhìn “từ bên ngoài” (gắn với điểm nhìn bên ngoài): Người kể chuyện theo điểm nhìn bên ngoài hoàn toàn xa lạ với thế giới mà anh ta kể, anh ta chỉ có thể kể về những hành động, lời nói thể hiện ra bên ngoài nhân vật chứ không

có khả năng am hiểu nội tâm của họ

Sự phân biệt trên đây hoàn toàn mang tính tương đối vì hầu như không

có tác phẩm nào chỉ sử dụng một điểm nhìn mà các điểm nhìn được di động,

sử dụng linh hoạt, phối hợp với nhau phục vụ cho ý đồ sáng tạo của người nghệ sĩ

Từ lý thuyết về điểm nhìn được nêu trên, ta sẽ thấy nhìn từ bên trong

và nhìn từ bên ngoài là hai kiểu đỉểm nhìn chiếm ưu thế trong Tửu quốc

của Mạc Ngôn

1.2.2 Điểm nhìn bên trong

Điểm nhìn bên trong là điểm nhìn của người kể chuyện là nhân vật trong tác phẩm, thường gắn với độc thoại nội tâm Điểm nhìn bên trong của

Tửu quốc được thể hiện rõ nhất qua đời sống nội tâm của nhân vật Đinh Câu

khi anh ta rơi vào cuộc đấu tranh giữa chính linh hồn và thể xác của mình trong bữa tiệc rượu đầy mệt mỏi ở khu mỏ Cuộc đấu tranh đó dường như không cân sức bởi thể xác của anh ta không chống lại được hậu quả của việc nâng hết ly này đến ly khác Cho nên cái xác đó chỉ như một người chết lâm sàng, vô ý thức, bị các cô phục vụ khênh đi hết chỗ này đến chỗ khác mà không hay biết gì Trong khi, phần hồn của Đinh Câu thì lại rất tỉnh táo Sau khi tách ra khỏi cái xác đã say mềm, phần hồn Đinh Câu bay lơ lửng trên trần nhà quan sát mọi động tĩnh, mọi sự việc diễn ra trong căn phòng khu mỏ Cho đến khi, nữ phục vụ cho Đinh Câu uống thuốc giã rượu, cái xác của anh ta mới dần hồi tỉnh và định kéo phần hồn đang lơ lửng trên trần nhà nhưng không được Bởi phần hồn ý thức được rằng, nếu như bây giờ trở về thân xác kia thì rất khó có thể quan sát được tiếp mọi việc Qua đời sống nội tâm của Đinh Câu, ta hiểu được những nét tính cách phức tạp của con người này, vừa đam mê công việc điều tra nhưng lại dễ dàng sa đọa trong bữa tiệc tửu sắc

Điểm nhìn bên trong còn được thể hiện qua nhân vật “tôi”– phần hồn của nhân vật Mạc Ngôn ở cuối tác phẩm Qua nhân vật này, độc giả hiểu nắm được đời sống sinh hoạt của con người ở thành phố Rượu Qua đó, nó bộc lộ được tính cách, bản chất bên trong của những con người như Dư Một Thước,

Lý Một Gáo…

Trong Tửu quốc, điểm nhìn trẻ thơ là một kiểu điểm nhìn bên trong

được Mạc Ngôn lựa chọn với mục đích tái hiện một cách khách quan, hồn nhiên, trần trụi và chân thực mọi vấn đề được bàn tới trong tác phẩm qua hình tượng thằng tiểu yêu Trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn có hai kiểu điểm nhìn trẻ thơ: khôn hơn hoặc dại hơn so với tuổi Thằng tiểu yêu thuộc loại thứ nhất

bởi nó quá đỗi tinh ranh so với lứa tuổi lên năm lên mười của mình Giống

như chú lùn Oskar trong Cái trống thiếc của Guntr Grass, chúng có thể hiểu

rõ những âm mưu đen tối, hành vi ám muội của người lớn cũng như có thể lí giải vanh vách những khuất tất của xã hội và lịch sử Sự láu cá lõi đời chính là

sự thích nghi cần có và cũng chính là một thứ vũ khí hữu hiệu để chúng có thể tồn tại một cách an toàn trong thế giới đầy hư ngụy của người lớn

Trong Tửu quốc, thằng tiểu yêu – thủ lĩnh của bọn trẻ bị bắt đến học

viện Nấu Nướng để làm thịt – hiểu rất rõ dã tâm của người lớn Chính vì vậy,

nó dạy cho bọn trẻ biết trốn chạy và trả thù: “các con nghe đây! Chúng mày

từ khi chào đời cho đến hôm nay chưa bao giờ là con người Bố mẹ bay đã bán bọn bay như bán lợn, bán dê! các con, từ nay các con là những chiến sĩ… ta phải huấn luyện cho các con đấu tranh với bọn mưu toan ăn thịt các

con!” Nếu trước đây, trong Nhật kí người điên của Lỗ Tấn, người điên đã

kêu cứu: “Hãy cứu lấy trẻ em!” thì bây giờ thằng tỉểu yêu tự hành động, nó hiểu rằng không ai có thể cứu chúng nó bởi vì người lớn đều là những kẻ

buôn bán và ăn thịt trẻ con Thằng tiểu yêu trong Tửu quốc là một đứa trẻ đặc

biệt, nó mắc bệnh vẩy nến uống rất nhiều thứ thuốc không khỏi và cuối cùng

nó uống rượu từ đó lớp vảy nến biến mất và nó cũng trở tinh quái với hình dạng một đứa trẻ nhưng thực ra đầu óc nó là đầu óc của người lớn, với những suy nghĩ, với những mưu mô của người lớn “tuy ngoại hình ta như một trẻ

nhỏ nhưng tư tưởng ta thì mênh mông như biển” Thằng tiểu yêu trong Tửu

quốc cũng giống Lam Ngàn Năm Đầu To hay Lý Tiểu Thông trong các tiểu

thuyết khác của Mạc Ngôn, chúng trải nghiệm cuộc sống bằng những cái tôi chấn thương, bằng những đổ vỡ của đạo lý, nhân luân, nhân tâm của xã hội và những mảnh vỡ ấy cứa vào cuộc đời chúng, khiến chúng già cỗi, nanh nọc, thâm trầm Không thể ngây thơ bởi tuổi thơ của chúng đã bị đánh cắp, bị “ăn thịt”, chẳng còn lại gì ngoài nỗi đau đớn, mất mát, hận thù Chúng là một kiểu

AQ mới của văn học Trung Quốc Những AQ này đều sở hữu một “di sản của

mất mát”, cũng không cha, không mẹ, không anh em, không nhà cửa nhưng chúng không cần đến “phép thắng lợi tinh thần” Chúng lặn sâu vào trong bất hạnh của cuộc đời mình để từ đó có thể nhìn thấy bất hạnh của kiếp người,

của dân tộc, của lịch sử Với việc sử dụng điểm nhìn trẻ thơ trong Tửu quốc,

Mạc Ngôn đã chuyền tải những phức tạp của thế thái nhân tình và lịch sử để going lên tiếng chuông cảnh báo về những tha hóa của con người và xã hội Trung Quốc thời hiện đại Đó chính là sự tha hóa, biến chất của bộ phận quan chức Trung Quốc, biến xã hội Trung Quốc trở nên hỗn loạn, đảo lộn mọi đạo

lý căn bản, đời sống tinh thần của nhân dân luôn bất an

Có thể nói, việc gắn kết điểm nhìn với người kể chuyện là vô cùng cần thiết bởi chúng có quan hệ tương tác với nhau Từ điểm nhìn trẻ thơ và các

kiểu người kể chuyện trong Tửu quốc, Mạc Ngôn đã tạo nên nhiều sách lược

tự sự khác nhau vì thế mà tác phẩm trở nên dễ thu hút hơn

1.2.3 Điểm nhìn bên ngoài

Kết hợp với điểm nhìn bên trong tạo nên sự đa dạng về điểm nhìn, làm

rõ nội dung, tình tiết, sự kiện trong tác phẩm Người kể chuyện theo điểm nhìn bên ngoài hoàn toàn xa lạ với thế giới mà anh ta kể, anh ta chỉ có thể kể

về những hành động, lời nói thể hiện ra bên ngoài nhân vật chứ không có khả năng am hiểu nội tâm, không nắm bắt rõ được tâm lí của họ

Nhân vật Đinh Câu khi nhìn từ bên ngoài, anh ta được nhìn nhận là một con người có những lời nói thô tục, dâm dục, những hành động thiếu quyết đoán chẳng giống với tư thế của một người trinh sát điều tra Chính vì vậy mà công việc điều tra của anh ta rơi vào ngõ cụt bởi những hành động nhục dục bản năng khi anh ta lên giường với nữ xế - vợ của Khoan Kim Cương và bị chính ông ta bắt quả tang Không những không hoàn thành được nhiệm vụ của mình, Đinh Câu còn rơi vào vòng lao lí khi giết người Sau khi giết người, anh ta chạy trốn cảnh sát, luôn trong tình trạng hoảng sợ

bị bắt Anh ta chạy trốn với mục đích về gặp đứa con trai lần cuối… Qua