NHỮNG vấn đề CHUNG NHÂN vật NGƯỜI kể CHUYỆN TRONG hồi kí và tự TRUYỆN tô HOÀI’

Các khái niệm cơ bản Theo từ điển Tiếng Việt do trung tâm từ điển họcVietlex phát hành năm 2008 thì: Trào lộng được định nghĩangắn gọn : ‘‘là lối văn có tính chất chế giễu để đùa cợt, gâ

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

CHẤT TRÀO LỘNG

TRONG HỒI KÍ - TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI

Các khái niệm cơ bản

Theo từ điển Tiếng Việt do trung tâm từ điển họcVietlex phát hành năm 2008 thì: Trào lộng được định nghĩangắn gọn : ‘‘là (lối văn) có tính chất chế giễu để đùa cợt, gâycười.’’

Trong cuốn từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, kháiniệm này được định nghĩa chi tiết hơn nhưng cũng mang hàm

ý tương tự: “Trào’’ là cười, cười nhạo “Lộng’’ là ngắmnghía, chơi Trào lộng là cười có tính chất chế giễu để đùacợt

Còn trong cuốn “Dẫn giải ý tưởng văn chương” củaHenri Benac (Nguyễn Thế Công dịch), tác giả đã đưa ra quanđiểm: Trào lộng bắt nguồng từ tiếng La Tinh, “Burla’’ nghĩa

là “đùa bỡn’’ dùng để chỉ một hình thức đặc biệt của lối diễnđạt có trong tất cả các nghệ thuật, xuất hiện từ thời xa xưa

trong văn học Henri Benac định nghĩa: “Trào lộng về cơ bản

là nói bằng những lời lẽ thô tục và cổ lỗ về những chuyện nghiêm túc”[ 6 ] Vì thế trào lộng chính là tiếng cười gần gũi

với cái hài Tuy nhiên, mục đích của trào lộng không chỉ đểmua vui, giễu nhại mà còn để phản ánh xã hội ở hướng đả

kích, châm biếm, tác động và thay đổi nhận thức của conngười về xã hội một cách nhẹ nhàng.

Trên cơ sở tiền đề của những lí thuyết nêu trên, chúngtôi nhận thức khái niệm này với ý nghĩa: Trào lộng là một yếu

tố quan trọng của tác phẩm nghệ thuật Trào lộng cũng đồngnghĩa với cái hài Cái hài - là một phạm trù mỹ học cơ bảndùng để nhận thức về một phương diện trong quan hệ thẩm

mỹ của con người với hiện thực, “ phản ánh hiện tượng phổ

biến của thực tế đời sống có khả năng tạo ra tiếng cười ở những cung bậc và sắc thái khác nhau”[ 14 ] Cái hài trong

quan hệ thẩm mỹ chính là cái xấu giả danh cái đẹp và khi bịphát hiện thì tạo ra tiếng cười mang ý nghĩa xã hội sâu sắc,tiếng cười của sự chiến thắng cái xấu Đồng thời, tiếng cười ở

đó thường phải đi liền với tính trí tuệ Bởi chỉ có trong chiềusâu của trí tuệ mới có thể nhận ra những mẫu thuẫn của cuộcsống muôn màu.Biết cười những cái xấu nghĩa là phải có trithức để đứng cao hơn cái xấu Cái hài cũng luôn tồn tại trongquan hệ đối lập với cái đẹp và thường được bộc lộ ra vớinhiều cung bậc đa dạng, phong phú của tiếng cười: cười đùavui, cười độ lượng, cười chán nản, cười chua chát, cay đắng,cười khinh bỉ, cười châm biếm, cười ngạo mạn…

Mặt khác, nhìn ở chiều sâu nhận thức, cái hài còn đối lậpvới cái bi, tiếng cười còn tương phản với niềm đau và nướcmắt.Song trong các sáng tác nghệ thuật, dường như cảm hứng

về cái hài lại luôn gắn liền, đi đôi với cái bi Đó cũng là mộtđiểm đặc biệt trong mối quan hệ chuyển hóa giữa hai phạmtrù thẩm mỹ này trong cảm hứng trào lộng của văn chương và

hệ quả tất yếu của nó chính là những tấn bi hài kịch

Như vậy, có thể nói, chất trào lộng là tiếng cười và đốitượng nó hướng tới đương nhiên là con người hoặc những gìliên quan đến con người trong điều kiện chủ thể phát hiện rayếu tố gây cười, bản chất đáng cười của đối tượng Nói như

Rabơle thì “cười là đặc tính của con người’’ Mặc dù vậy,

trào lộng chỉ thực sự phát triển và để lại dấu ấn khi được đặt

để vào một nền văn học mang tính dân chủ, tự do Ở đó, ýthức cá nhân và sáng tạo cá nhân của người nghệ sỹ hoàn toànđược giải phóng, nền văn học không bị quy chiếu bởi bất cứ

hệ tư tưởng một chiều nào trong việc nhận thức bản chất cuộc

sống và xã hội M.Bakhtin khẳng định: “Tiếng cười xóa bỏ

nỗi sợ hãi và thái độ tôn kính trước khách thể, trước thế giới, biến nó thành đối tượng của sự tiếp xúc thân mật và bằng

cách đó chuẩn bị cho việc nghiên cứu nó một cách hoàn toàn

tự do’’.

Ở một phương diện khác, khái niệm trào lộng cũng gầnvới khái niệm trào phúng Tuy nhiên, nếu trào lộng là tiếngcười có tính chất chế giễu, đùa cợt thì trào phúng là tiếng cười

có tính chất châm biếm, phê phán Trào phúng thường mangtính công kích mạnh mẽ những thói hư tật xấu, những khiếmkhuyết của xã hội thì trào lộng thường nhẹ nhàng, linh hoạthơn trong mức độ và mục đích sử dụng tiếng cười Mặc dùtrong một vài trường hợp trào lộng và trào phúng khá trùngkhớp nhau về bản chất Trào lộng về nghĩa rộng cũng gần gũivới các khái niệm như châm biếm, giễu nhại nhưng khác nhau

ở mức độ và phương thức biểu hiện

Với những giới thuyết trên, luận văn của chúng tôi tập

trung vào nghiên cứu chất trào lộng trong Hồi kí - tự

truyện Tô Hoài theo hướng khám phá và nhận diện các cung

bậc tiếng cười như một nét độc đáo và riêng biệt làm nên diệnmạo và phong cách tác giả Từ đó góp phần khẳng định thể tàihồi kí - tự truyện là một trong những mảnh đất để lại dấu ấn

cá nhân đậm nét, đặc sắc không lẫn vào đâu được của TôHoài

Tổng quan Hồi kí - tự truyện Tô Hoài

Trong một khối lượng sáng tác đồ sộ khoảng trên 200 đầusách với rất nhiều thể loại phong phú: Tiểu thuyết, truyện ngắn,truyện dài, truyện cho thiếu nhi, truyện phim, kí…người đọc dễdàng tìm thấy mươi cuốn hồi kí - tự truyện Trong đó tiêu biểu

hơn cả là Cỏ Dại 1944, Tự truyện 1978, Cát bụi chân ai

-1992 và Chiều chiều - 1999 Cũng dễ dàng nhận thấy, ngay ở

những tác phẩm Tô Hoài đề là tiểu thuyết hay truyện ngắnngười ta vẫn tìm thấy những yếu tố của tự truyện Nhà phê bìnhĐặng Tiến đã có lí khi cho rằng: “Tô Hoài viết cái gì thì cũng ra

tự truyện’’ Tuy nhiên ở phạm vi hạn hẹp của luận văn, chúngtôi chỉ xin phép khuôn lại trong bốn cuốn tiêu biểu kể trên

Từ cuốn hồi kí đầu tay Cỏ dại, người đọc như được trở

về thế giới tuổi thơ của những đứa trẻ làng Nghĩa Đô trongbầu không khí xã hội Việt Nam thời tiền chiến Các sự kiệndiễn ra hồn nhiên đến mức như là tự nhiên nó thế, nó đúng lànhư thế, không tô vẽ, không cây cao bóng cả lớn lao Conngười chỉ như một thứ cỏ dại hồn nhiên sống, tồn tại, chết đinhưng con người cũng không thể được nhìn như một thứ rơmrác Tuy nhiên ở cuốn hồi kí này, dường như ý thức của tácgiả về thể loại vẫn còn mờ nhạt nên nó vẫn chỉ là những

“mesmoir’’ hiện nên qua lăng kính của trí nhớ trẻ thơ Mặc dù nói như Philip: “Hồi kí là thể loại trong đó có một bản hợp

đồng được kí ngầm giữa tác giả và xã hội về sự thật’’ Các tác

giả đều thường tuyên bố “ tôi chỉ nói sự thật’’ nhưng thực tếthì đó là loại sự thật đã được lọc qua ý thức chủ quan của chủthể về những điều muốn quên và muốn nhớ Cỏ dại chính lànhững dòng kí ức trầm buồn, chua xót của cu Bưởi - một cậu

bé hiền lành, tinh nghịch với biết bao biến cố đầu đời giữachân dung những con người nhếch nhác, lam lũ

Nếu hồi kí rất gần với nhật kí ở hình thức giãi bày, làmột thiên trần thuật từ ngôi tác giả kể về những sự kiện xảy ratrong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến và thườngmang đậm tính chủ quan thì tự truyện không còn đơn thuần làmột tập hợp những kỉ niệm tản mạn mà nó được bố trí theotrình tự logic có ý đồ của tác giả, dẫu rằng nó cũng dùng để kể

lại dĩ vãng của chính chủ thể Bởi vậy đến Tự truyện, ngay từ

tên tác phẩm đã cho thấy sự chuyển biến về ý thức thể loại

của Tô Hoài Tác giả đã bước qua khái niệm mesmoir để đến với biographie và roman autobiographi Đây là những thuật

ngữ chỉ sự chuyển đổi từ kí ức, kỉ niệm đến mảng sáng tác màtính chân thực, xác tín rất cao Tiểu sử, lịch sử của các cá

nhân được phản ánh như nó vốn là Tô Hoài đã tái hiện và gửigắm những quãng đời những mảnh đời có thật của mình vào

những trang viết: “Sáng tác của tôi miêu tả tâm trạng của tôi,

gia đình tôi, làng tôi - mọi cái của mình, quanh mình’’ (Tự

truyện - tr 272) Giống như một dòng nối tiếp Cỏ dại - một

Tô Hoài tuổi thơ thì Tự truyện là một Tô Hoài niên thiếu

“mùa hạ đến mùa xuân đi’’, một Tô Hoài thanh niên sục sôi

nhiệt huyết những năm tháng bước chân vào cách mạng Vẫnchuyện làng, chuyện xóm, chuyện trường, chuyện lớp, chuyệnnhững người bạn…hiện ra chân thực trong một nhận thứcmới Người đọc theo bước chân của cu Bưởi giờ đã trưởngthành, không còn những cái buồn hồn nhiên như hoa cỏ mànhững sự thật chua chát của cuộc sống: cảnh rình bắt gáiđiếm, trông coi những hố xí tập thể…Tất cả là một bức tranh

mờ xám, u buồn Cái buồn toát ra từ những kiếp đời, kiếpngười quẩn quanh như đang sắp tắt, sắp chìm nghỉm đi Cáibuồn vì sự thiếu thốn tình người, cái buồn của một cá nhân,một con người rồi lan cả ra làng xóm, rộng ra là xã hội

Bất ngờ Cát bụi chân ai ra đời Tô Hoài không kế

chuyện về làng Nghĩa Đô với nghề thợ cửi của mình nữa.Ông kể chuyện về những chân dung - hầu hết những gương

mặt lớn của làng văn nghệ Song nhìn sâu vào nội tại logiccủa cuốn sách thì đó cũng là một quãng lịch sử tiếp theo -

lịch sử cá nhân Tô Hoài cùng thời đại Cát bụi chân ai mở

đầu bằng hình ảnh của Nguyễn Tuân với những câu giản dị:

“Tôi kém Nguyễn Tuân mười tuổi Trước kia tôi không

quen Nguyễn Tuân’’ và kết thúc khi Nguyễn Tuân khuất

núi Đó là những năm tháng không thể nào quên của TôHoài với những người bạn văn, thân thiết cũng có, tri kỉcũng có mà xã giao, sơ sơ cũng có Một Nguyễn Bính -

chàng thi sĩ trọn đời “lỡ bước sang ngang’’ hay một

Nguyên Hồng vừa phàm ăn, xuề xòa vừa dễ khóc Ônghoàng thơ tình Xuân Diệu cả một đời cô đơn ôm khối tìnhtrai đầy khao khát…Ngoài ra còn bao gương mặt kháckhông tên tuổi nhưng cực kì ấn tượng Đó là chủ nhân củanhững quán hàng đêm: quán cháo gà, bánh cuốn, tiệm càphê, hiệu cao lầu…Dường như chỉ khi màn đêm buôngxuống họ mới xuất hiện, mới là chính họ còn ban ngày họmất hút trong một xã hội ngột ngạt, tăm tối, không chút ánhsáng Những biến cố xoay vần của thời đại với bao chuyện

khóc cười quanh vụ án “Nhân văn giai phẩm’’ Những

người đồng chí, đồng nghiệp nhưng lại tìm mọi cách để soi

mói nhau, tố giác nhau, dìm dập nhau Hay chuyện chế độtem phiếu, mua hàng mậu dịch là cả một sự khốn khổ vớibao con người, đến nỗi một bà già phải vỗ bèm bẹp vào bẹn

mà gào lên: “Tiên sư mày sao mà dại thế, chỉ đẻ ra nhân

dân mà không đẻ ra cán bộ”.Như vậy, Cát bụi chân ai

không chỉ là chuyện về những gương mặt, những con ngườinổi danh ở miền Bắc, ít nhiều đều ảnh hưởng đến văn nghệdân tộc lúc bấy giờ Đó còn là bức tranh thu nhỏ của xã hộiViệt Nam những năm sau thống nhất Từng sự việc, từngcon người cứ chân thực, sống động hiện lên trước mắt bạnđọc qua lối kể nhẩn nha, nhiều khi tưởng như chắp nốichẳng đâu vào đâu của tác giả Hoàng Khởi Phong đã có

một nhận định đặc sắc về lối viết này của Tô Hoài: “ Cái

lối kể chuyện của một bà già nhà quê ngồi bệt xuống đất ngay lề đường, đầu ngõ Cái lối kể chuyện luôn bắt đầu bằng cách lấy gấu quần lau những giọt mồ hôi, có thể giấu trong những giọt mồ hôi này đôi ba giọt lệ mà người nghe phải tinh ý mới nhận thấy” Nó làm người nghe phải đau

đớn, đôi khi quằn quại về một sự thật nào đó mà lúc trước

ta tưởng như biết rồi, giờ thì biết rõ hơn

Cứ ngỡ những chuyện Tô Hoài nhớ và thuật kể về một

thời đã xa vậy cũng coi như là đủ màu sắc thì Chiều chiều lại

xuất hiện Như một nhu cầu tự thân tất yếu của một con ngườiluôn biết mình cần viết cái gì vào thởi điểm nào, với một trínhớ lạ kì, một lần nữa bao câu chuyện lại được nhà văn kể lạinhư mới vừa xảy ra Từ việc đấu tranh văn nghệ, khai trừ, kếtnạp, hội họp, nghị quyết… của mấy ông bà văn nghệ sỹ đếnhình ảnh mấy người dân, cả bà cô đầu cũ… mọi điều cứ diễn

ra như tự nhiên nó vẫn thế, chuyện nọ chắp ghép chuyện kiakhông hề gượng ép Đây cũng là sở trường, là tài hoa của TôHoài ở thể tài này Người kể cứ nhẩn nha, thơ thẩn như đangxem lại một đoạn đời của mình và những người xung quanhmình chứ không hề có ý định thuyết phục ai Nhưng nó lạihoàn toàn thuyết phục chính ở chỗ ấy Những chuyện tưởngnhư không văn chương gì nhất như việc các văn nghệ sĩ phải

đi thực tế xuống xã làm nông nghiệp mà qua ngòi bút Tô Hoàivẫn hiện lên dí dỏm, hài hước đến lạ thường Từ việc nhà thơPhùng Quán đi “hót cứt trâu” về ủ phân xanh đến chuyện ôngNgải - người nông dân thứ thiệt…đều để lại những dấu ấn

không thể phai mờ Đến Chiều chiều cái buồn của Tô Hoài

có phần day dứt hơn Cái nhìn của ông về một thời đại đã

qua, về đời sống Hà Nội những năm sau 1954 có phần nghiêmkhắc và ít “Đảng viên’’ hơn trước Hình ảnh làng Nghĩa Đô

và những vùng ven đó hiện ra trong nạn đói 1945 với chếtchóc đầy rẫy, với cái nghề đi vác xác thuê Một Hà Nội thanhlịch trong những sáng tác khác của ông bỗng chốc hiện ra đầynhững cảnh xấu xa, sực mùi bẩn thỉu Từ việc đi bắt gái điếm,bắt những anh buổi trưa thuê phòng chơi gái, bắt mê tín đến

việc diệt chuột, thậm chí cả việc “trông nom hơn 200 cái hố

xí hai ngăn của thành phố’’ Đâu đâu cũng có những câu

chuyện khiến người đọc và ngay cả người thuật kể cũng phảiday dứt Lối kể chuyện vừa chân thực vừa giản dị nhưngkhông kém phần sâu sắc của Tô Hoài đã bắt chúng ta phải suynghĩ, phải động não để nhìn nhận lại những giá trị của mộtthời và cũng là của chính mình

Không chỉ thành công ở thể loại hồi kí - tự chuyện,những tiểu thuyết, các tác phẩm truyện của Tô Hoài ít nhiềuđều được đánh giá là có ảnh hưởng sâu sắc đến văn học ViệtNam hiện đại Tuy nhiên, không chỉ có những người làmnghiên cứu mà ngay cả những đồng nghiệp, bạn bè thân thiếtnhất với Tô Hoài cũng đã nhận ra hồi kí - tự truyện mới là sở

trường đặc sắc nhất kết tinh tài năng của ông Tác giả VănTâm từng

khẳng định: “Thế kỉ XX này, nước mình có ba người viết

kí giỏi Ông Vũ Trọng Phụng giỏi về phóng sự, Nguyễn Tuân giỏi về tùy bút còn Tô Hoài nhất về hồi kí’’ Âu đó cũng là cái

tạng, cái duyên trời cho của mỗi người

Trào lộng trong hành trình sáng tác Hồi kí - tự truyện của Tô Hoài

Văn học Việt Nam theo suốt chiều dài lịch sử, trải quanhững bước thăng trầm của từng giai đoạn nhưng chưa bao

giờ thiếu vắng tiếng cười Nói như Rabơle thì “cười là bản

chất của con người” mà tâm điểm của văn học chính là con

người vậy Từ văn học dân gian chúng ta đã có tiếng cười vớinhiều cấp độ trong chuyện tiếu lâm, truyện cười, truyện ngụngôn…Đến văn học trung đại cảm hứng trào lộng cũng tiếptục được phát triển, đặc biệt là khoảng thế kỉ XVIII trở đi.Hàng loạt những sáng tác của các tác giả như Hồ XuânHương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương đã góp thêm nhiều sắcthái tiếng cười, khi thì sâu cay chua xót khi lại thâm trầm sâusắc có lúc lại bốp chát, cay độc Bước sang nền văn học thời

kì hiện đại hóa, những năm đầu thế kỉ XX, dòng văn học tràophúng càng phát triển mạnh mẽ và kết tinh nhiều tài năng lớn:

Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố…Dù khácnhau về cung bậc và ý thức biểu hiện nhưng tất cả đều nhấtquán ở một điểm dùng tiếng cười để phê phán xã hội

Là một tác giả đến với văn chương khá sớm nhưng lạichịu ảnh hưởng của khuynh hướng lãng mạn đương thời, TôHoài có những truyện đầu tay như “Những chuyện khó hiểu’’,

“Nước lên” Tuy nhiên rất nhanh chóng, Tô Hoài với cái tạng

ưa những “người thường, việc thường’’ đã sớm chuyển hướng sang sáng tác theo kiểu “thuộc loại tả chân’’ và có “tính chất

xã hội’’ như lời nhận xét của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan.

Ngòi bút Tô Hoài hướng đến “muôn mặt đời thường’’ với

những gì thân thuộc, gần gũi nhất Ông thường viết về nhữngchuyện mắt thấy tai nghe, về những con người ông gặp gỡ,

quen biết, chung sống Chính Tô Hoài từng khẳng định: “Xưa

nay, tôi chỉ quen viết về những gì vụn vặt, nhem nhọ’’ Cái

duyên ấy đã đưa nghiệp văn của Tô Hoài đặc sắc hơn ở mảnghồi kí - tự truyện Điều đặc biệt là ở chỗ, ngay trong nhữngcái đời thường, vụn vặt ấy, ông luôn phát hiện ra những điều

lí thú, đáng cười Trong đời văn của mình không lúc nào Tô