Khảo sát tình trạng rối loạn lipid máu và một số yếu tố liên quan ở bệnh nhân tăng huyết áp tại bệnh viện đa khoa hà đông năm 2016

Vì các lý do trên chúng tôi chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát tình trạng rối loạn lipid máu và một số yếu tố liên quan ở bệnh nhân tăng huyết áp tại bệnh viện đa khoa Hà Đ

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tăng huyết áp là một bệnh lý tim mạch thường gặp, gây các biến chứngnặng nề và tỷ lệ tử vong cao như: đột qụy, hội chứng vành cấp và các biếnchứng mạch máu

Năm 2000, theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), toàn thếgiới có tới 972 triệu người bị THA Hiện nay, cứ trung bình 10 người lớn có 4người bị THA Theo WHO, mỗi năm có 17,5 triệu người chết về các bệnh timmạch trên Thế giới, nhiều hơn gấp 4 lần tổng số người tử vong của 3 bệnh lýHIV/AIDS, sốt rét và lao phổi Trong đó, bệnh nhân tử vong vì tăng huyết áp

và biến chứng của tăng huyết áp trên 7 triệu người [1]

Tại Việt Nam, năm 2000 có khoảng 16,3% người lớn bị THA, đến năm

2008 tỷ lệ THA ở người lớn là 25,1% và theo điều tra mới nhất của Hội timmạch học Việt Nam năm 2016 tỷ lệ người lớn từ 25 tuổi trở lên bị THA đang

ở mức báo động là 47,3%, một mức báo động đỏ trong thời điểm hiện tại Đặcbiệt, trong những người bị tăng huyết áp, có 39,1% không được phát hiệntăng huyết áp; có 7,2% tăng huyết áp không được điều trị; có 69,0% tănghuyết áp chưa kiểm soát được[1]

Tăng huyết áp thường không đơn độc mà kèm theo nhiều bệnh phối hợp,trong đó nổi bật lên là rối loạn lipid máu Rối loạn lipid máu gây các mảng xơvữa trong lòng mạch máu là nguyên nhân của phần lớn các biến chứng timmạch và chuyển hóa Đặc biệt, rối loạn lipid máu kết hợp với THA góp phầnlàm gia tăng các biến chứng tim mạch nặng nề gây tàn phế và tử vong chobệnh nhân [2] Vì vậy, THA có kèm rối loạn lipid máu đang trở thành vấn đềsức khỏe đáng quan tâm

Việt Nam là một nước đang phát triển cùng với mức sống người dânđược nâng cao thì lối sống công nghiệp nhiều áp lực, ít vận động đang làmtăng tỷ lệ các bệnh tim mạch và chuyển hóa.

Hà Đông là quận mới sát nhập vào Hà Nội, trong những năm gần đâymức độ đô thị hóa tăng nhanh làm thay đổi phân bố nghề nghiệp, thói quensinh hoạt, ăn uống và vận động thể lực của người dân, do đó bệnh THA và rốiloạn lipid máu có xu hướng gia tăng

Tại khoa Khám bệnh Bệnh viện đa khoa Hà Đông năm 2016 có trên

2000 bệnh nhân THA được quản lý và điều trị ngoại trú Hầu hết bệnh nhânTHA ở đây là trên 40 tuổi và có nhiều bệnh kèm theo trong đó hay gặp nhất làTHA có kèm rối loạn lipid máu Sự kết hợp rối loạn lipid máu và bệnh THAlàm tăng các biến chứng và là mối quan tâm của các bác sĩ trong quá trìnhđiều trị cho bệnh nhân Tuy nhiên mới có ít nghiên cứu trên bệnh nhân tănghuyết áp có rối loạn lipid máu ở bệnh viện Hà Đông

Vì các lý do trên chúng tôi chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát tình trạng rối loạn lipid máu và một số yếu tố liên quan ở bệnh nhân tăng huyết áp tại bệnh viện đa khoa Hà Đông năm 2016” với hai mục tiêu:

1 Khảo sát tỷ lệ rối loạn lipid máu ở bệnh nhân THA tại khoa Khám bệnh BVĐK Hà Đông năm 2016.

2 Tìm hiểu một số yếu tố liên quan tới rối loạn lipid máu ở bệnh nhân THA tại khoa Khám bệnh BVĐK Hà Đông năm 2016.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN

1.1 Rối loạn lipid máu

1.1.1 Định nghĩa rối loạn lipid máu

Rối loạn lipid máu là tình trạng tăng nồng độ Cholesterol, Triglyceridehuyết tương hoặc cả hai, hoặc giảm nồng độ Lipoprotein phân tử lượng caohoặc tăng nồng độ Lipoprotein phân tử lượng thấp làm gia tăng quá trình xơvữa động mạch [17]

1.1.2 Chẩn đoán rối loạn lipid máu

- Chẩn đoán xác định: bằng xét nghiệm các thành phần lipid máu:Cholesterol toàn phần (TC), TG, HDL-cholesterol (HDL-C) và LDL-cholesterol (LDL-C)[13]

Bảng 1.1.Đánh giá các mức độ rối loạn lipid máu theo NCEPATP III

1.1.3 Các yếu tố liên quan tới rối loạn lipid máu[13]

- Bệnh Đái tháo đường và RLDN Glucose

- Bệnh Goutte

- Thừa cân, béo phì

Chỉ số khối cơ thể (BMI)

- Chế độ ăn giàu Acid béo no và Cholesterol

- Vận động thể lực

- Rượu

- Thuốc lá

1.2 Tăng huyết áp

1.2.1 Định nghĩa THA(Theo WHO và ISH)

Tăng huyết áp là khi huyết áp tâm thu ≥ 140mmHg và/hoặc huyết áp tâmtrương ≥ 90mmHg[11]

1.2.2 Chẩn đoán THA

Chẩn đoán xác định THA: dựa vào trị số huyết áp đo được sau khi đo

huyết áp đúng quy trình Ngưỡng chẩn đoán THA thay đổi tùy theo từng cách

đo huyết áp[2]

Bảng 1.2.Các ngưỡng chẩn đoán tăng huyết áp theo từng cách đo

thu

Huyết áp tâmtrương

1 Cán bộ y tế đo theo đúng quy trình ≥ 140 mmHg

và/hoặc

≥ 90 mmHg

2 Đo bằng máy đo HA tự động 24 giờ ≥ 130 mmHg ≥ 80 mmHg

3 Tự đo tại nhà (đo nhiều lần) ≥ 135 mmHg ≥ 85 mmHg

1.2.3 Phân độ THA: dựa vào trị số huyết áp do cán bộ y tế đo được (Khuyến

cáo của Hội Tim mạch học Việt nam 2015)

Bảng 1.3.Phân độ huyết áp

Phân độ huyết áp Huyết áp tâm

thu (mmHg)

Huyết áp tâmtrương (mmHg)

Huyết áp bình thường 120 – 129 và/hoặc 80 – 84Tiền tăng huyết áp 130 – 139 và/hoặc 85 – 89Tăng huyết áp độ 1 140 – 159 và/hoặc 90 – 99Tăng huyết áp độ 2 160 – 179 và/hoặc 100 – 109Tăng huyết áp độ 3 ≥ 180 và/hoặc ≥ 110

Tăng huyết áp tâm thu đơn độc ≥ 140 và < 90

1.3 Tình hình các nghiên cứu vể rối loạn lipid máu và THA

Nghiên cứu rối loạn lipid máu ở bệnh nhân Tăng huyết áp trên 40 tuổi tạitỉnh Trà Vinh năm 2006 của Cao Mỹ Phượng và cộng sự: Tỷ lệ bệnh nhân THA

có nồng độ TC > 5,2 mmol/l là 65,03%, TG > 1,7mmol/l là 65,71% [11]

Nghiên cứu rối loạn lipid máu ở người cao tuổi tăng huyết áp tại tỉnhPhú Yên năm 2013 của Nguyễn Thị Hồng Thủy: tỷ lệ bệnh nhân THA cóRLLP máu là 69.7% [12]

Các nghiên cứu trên cho thấy đối với bệnh nhân THA thì 2/3 trong số đó

có kèm rối loạn lipid máu

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân THA đang được quản lý vàđiều trị tại khoa Khám bệnh BVĐK Hà Đông.

- Tiêu chuẩn lựa chọn: Các bệnh nhân đã được chẩn đoán THA vô cănnguyên phát

- Tiêu chuẩn loại trừ: Các bệnh nhân THA thứ phát, THA có kèm cácbệnh gan mật, bệnh tuyến giáp, bệnh máu, bệnh thận, bệnh hệ thống và cácbệnh ác tính, cấp tính khác

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Thiết kế và quy trình nghiên cứu:

- Thiết kế nghiên cứu: mô tả cắt ngang

- Quy trình nghiên cứu:

Hình 2.1 Sơ đồ mô hình nghiên cứu

D: có rối loạn lipid máu

d: không có rối loạn lipid máu

E: có yếu tố nguy cơ

e: không có yếu tố nguy cơ

2.2.2.Mẫu nghiên cứu và cách chọn mẫu

- Cỡ mẫu: vì tỷ lệ mắc RLLPM trên Bn THA theo nghiên cứu trước đóvới p = 0,65>0,5 nên cỡ mẫu được tính theo công thức:

- Kỹ thuật chọn mẫu: mẫu có chủ đích

2.2.3 Các biến số và chỉ số nghiên cứu, kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu:

Các đối tượng nghiên cứu được hỏi kỹ tiền sử bệnh tật, phỏng vấn kỹ cácyếu tố liên quan đến bệnh, khám lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng theomẫu bệnh án nghiên cứu đã được chuẩn bị trước Các kết quả được ghi vàophiếu bệnh án nghiên cứu thống nhất(Phụ lục)

a)Phương pháp đánh giá lâm sàng:

- Đo cân nặng, chiều cao: Tính chỉ số khối cơ thể: BMI = P/H2(kg/m2).

- Đo vòng bụng (VB: VB ở nam ≥ 90cm, ở nữ ≥ 80cm là chẩn đoán béo

bụng (béo phì trung tâm)

- Đánh giá tình trạng béo phì: Dựa trên chỉ số BMI theo tiêu chuẩn chẩn

đoán béo phì của WHO dành cho các nước châu Á[13]

Bảng 2.1 Đánh giá mức độ BMI theo tiêu chuẩn của WHO- 1999

Áp dụng cho người Châu Á

- Đánh giá tăng huyết áp: Đo huyết áp và phân loại tăng huyết áp theo

Hội Tim Mạch Việt Nam 2015[2]

Bảng 2.2.Phân độ huyết áp

Phân độ huyết áp Huyết áp tâm

thu (mmHg)

Huyết áp tâmtrương (mmHg)

Huyết áp bình thường 120 – 129 và/hoặc 80 – 84Tiền tăng huyết áp 130 – 139 và/hoặc 85 – 89Tăng huyết áp độ 1 140 – 159 và/hoặc 90 – 99Tăng huyết áp độ 2 160 – 179 và/hoặc 100 – 109

HATT hoặc HATTr

THA tâm thu đơn độc khi HATT ≥ 140 mmHg và HATTr < 90 mmHg.THA tâm trương đơn độc khi HATT < 140 mmHg và HATTr ≥ 90mmHg [11]

b)Phương pháp đánh giá cận lâm sàng:

- Định lượng bilan lipid máu: Mẫu máu tĩnh mạch 2ml lấy vào buổi

sáng, khi chưa ăn sáng và cách bữa ăn tối hôm trước 12 giờ cho tất cả đốitượng nghiên cứu Định lượng bilan lipid gồm: Cholesterol toàn phần (CT),Triglyceride (TG), HDL-Cvà LDL-C theo phương pháp so màu enzym, phântích kết quả trên máy sinh hóa tự động hiệu Simen Đức

- Định lượng glucose máu: Mẫu máu được lấy cùng lúc để làm Bilan

lipid Định lượng bằng phương pháp so màu enzyme theo kỹ thuậtGLUCO-PAP

- Tiêu chuẩn chẩn đoán Hội chứng chuyển hóa của ATP III:

+ Glucose máu lúc đói > 6,1 mmol/l

+ Huyết áp ≥ 130/85 mmHg

+ Triglycerid ≥ 1,7 mmol/l (>150mg/dl)

+ HDL-c < 1,03 mmol/l ở nam; < 1,29 mmol/l ở nữ

+ VB ≥ 90 cm (với nam); ≥ 80 cm (với nữ) Xác định HCCH phải có từ

3 tiêu chuẩn trở lên [13]

- Hút thuốc lá: Theo tiêu chuẩn của WHO, hút thuốc lá được tính theo đơn vị gói năm, chia làm 3 mức độ: <10 gói năm, 10-20 gói năm và >20góinăm [13]

Bảng 2.4 Các biến số nghiên cứu theo từng mục tiêu

Mục tiêu Các biến số/chỉ số Phương pháp

thu thập

Công cụthu thập thông tinRối loạn

(TC) lúc đói

Xét nghiệmmáu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenTriglyceride (TG)

lúc đói

Xét nghiệmmáu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenLDL – C lúc đói Xét nghiệm

máu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenHDL – C lúc đói Xét nghiệm

máu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenCác yếu

đói

Xét nghiệmmáu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenAcid Uric máu Xét nghiệm

máu

Máy xét nghiệm sinh hóa

SimenCân nặng Đo đạc Cân bàn Trung quốcChiều cao Đo đạc Thước đo chiều cao Trung

quốc

Chế độ ăn Phỏng vấn Bệnh án nghiên cứuChế độ luyện tập Phỏng vấn Bệnh án nghiên cứuRượu Phỏng vấn Bệnh án nghiên cứuThuốc lá Phỏng vấn Bệnh án nghiên cứu

- Công cụ:

+ Mẫu bệnh án nghiên cứu

+ Huyết áp kế thủy ngân, ống nghe Alka- Nhật bản

+ Bàn cân có gắn thước đo chiều cao Trung quốc

+ Thước dây.

+ Bơm, kim lấy máu, ống nghiệm

+ Máy phân tích sinh hóa máu Simen Đức

+ Máy tính, phần mềm nhập và phân tích số liệu

2.3.Quản lý và phân tích số liệu, khống chế sai số và nhiễu.

- Số liệu được làm sạch trước khi nhập và phân tích

- Số liệu sau khi được làm sạch được nhập vào máy tính và quản lý bằngphần mềm Microsoft Excel 2010

- Số liệu được phân tích thông qua các test thống kê thích hợp thườngdùng trong y học

- Mức ý nghĩa thống kê α = 0,05 được áp dụng

- Sử dụng phần mềm SPSS 20.0

2.4.Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu

- Trước khi tham nghiên cứu, tất cả các đối tượng nghiên cứu sẽ đượccung cấp thông tin rõ ràng liên quan đến mục tiêu và nội dung nghiên cứu

- Chỉ tiến hành nghiên cứu với những bệnh nhân đồng ý tham gia

- Những kết quả nghiên cứu, ý kiến đề xuất chỉ nhằm mục đích phục vụcho nghiên cứu và hoàn toàn được giữ bí mật

- Đối tượng được quyền dừng sự tham gia hoặc rút khỏi nghiên cứu bất

cứ lúc nào

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu

Bảng 3.1 Phân bố bệnh nhân theo tuổi,giới

Tuổi trung bình của nhóm đối tượng nghiên cứu là 66,83 ± 8,66

Ở các nhóm tuổi tỷ lệ nam nữ tương đương nhau

Nhóm tuổi 60-69 chiếm tỷ lệ cao nhất chiếm 41% sự khác biệt này có ýnghĩa thống kê (p < 0,05)

3.1.2 Phân bố bệnh nhân theo vùng

Hình 3.2 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo vùng

Nhận xét:

Trong nghiên cứu của chúng tôi chủ yếu là các bệnh nhân ở vùng thànhthị n=170 chiếm 82,13%, nông thôn n = 37 chiếm 17,87%

3.1.3 Phân bố bệnh nhân theo tính chất nghề nghiệp

Bảng 3.2 Phân bố bệnh nhân theo tính chất nghề nghiệp

Nhận xét:

Đối tượng nghiên cứu là cán bộ hưu chiếm số đông 71,01%, n =147 Cán bộ hành chính ít nhất n = 2 chiếm 0,98%.

Nông dân n= 40 chiếm 19,32%

3.1.4 Đặc điểm THA của nhóm bệnh nhân nghiên cứu

Bảng 3.3 Phân loại THA của đối tượng nghiên cứu

Hình 3.3 Phân loại THA của đối tượng nghiên cứu

3.1.5 Đặc điểm các chỉ số nhân trắc giữa hai giới

Bảng 3.4 Các chỉ số nhân trắc giữa hai giới

3.1.6 Đặc điểm một số thói quen của đối tượng nghiên cứu

Bảng 3.5 Đặc điểm một số thói quen của đối tượng nghiên cứu

3.1.7 Đặc điểm thể trạng của đối tượng nghiên cứu theo chỉ số BMI

Bảng 3.6 Đặc điểm thể trạng của đối tượng nghiên cứu theo chỉ số BMI

Thể

trạngChỉ số

Gầy Bình thường Thừa cân-Béo phì

3.2 Đặc điểm rối loạn lipid máu của nhóm bệnh nhân nghiên cứu

3 2.1 Giá trị trung bình các chỉ số lipid máu

Bảng 3.7 So sánh giá trị trung bình các chỉ số lipid giữa hai giới

Chỉ số Giới

TC (X + SD)

TG (X + SD)

LDL-C (X + SD)

HDL-C (X + SD)

3.2.2 Tỷ lệ rối loạn các chỉ số lipid máu

Bảng 3.8 Phân bố tỷ lệ rối loạn các chỉ số lipid máu theo giới

nhất 1 chỉ số

Nhận xét:

Tỷ lệ RLLP máu ( rối loạn ít nhất 01 chỉ số) là : 67,6%

Tỷ lệ tăng TC : 54,6%, tăng TG: 33,8%, tăng LDL-C: 30,4%

Tỷ lệ giảm HDL-C: 3,9%

Tỷ lệ tăng TC, TG của nam cao hơn nữ

Tỷ lệ rối loạn lipid máu chiếm 67.6%

Tỷ lệ tăng LDL-C 30,4%

Tỷ lệ rối loạn tăng TG 33,8%, giảm HDL-C 3,9%

Tỷ lệ rối loạn cholesterol máu chiếm 54,6% với nồng độ trung bình là5,36 + 1,11

3.2.3 Hình thái rối loạn các thành phần lipid máu

Bảng 3.9 Hình thái rối loạn các thành phần lipid máu

Rối loạn ít nhất 01 thành phần lipid máu 140 67,6

Rối loạn tăng cholesterol đơn thuần chiếm 17,4%

Rối loạn tăng triglyceride đơn thuần chiếm 15,5%

Tỷ lệ giảm HDL-C đơn thuần chỉ có 2,9%

3.2.4 Liên quan giữa rối loạn lipid máu với mức độ tăng huyết áp

Bảng 3.10 Liên quan giữa rối loạn lipid máu với mức độ tăng huyết áp

Trong nghiên cứu của chúng tôi, tỷ lệ tăng TC , LDL-C cao ở cả 3 mức

độ THA và tỷ lệ tăng cao hơn ở THA độ II và độ III Ngoài ra TG có tỷ lệtương đương ở cả 3 mức độ THA và tỷ lệ bệnh nhân có giảm HDL-C thấp ở

cả 3 mức độ THA

3.3 Một số yếu tố liên quan đến RLLP máu trên nhóm bệnh nhân nghiên cứu

3.3.1 Liên quan giữa tuổi với RLLP máu

Bảng 3.11 Liên quan giữa tuổi với RLLP máu trên nhóm bệnh nhân

nghiên cứu

Nhận xét: Nhóm đối tượng từ 60 -69 tuổi có tỷ lệ rối loạn lipid máu là

40%, nhóm > 70 là 39,3%, nhóm đối tượng dưới 60 tuổi là 20,7%

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ rối loạn lipid máu có liên quan tới tuổi:tuổi càngcao thì nguy cơ rối loạn lipid máu càng tăng, có ý nghĩa thống kê (p <0,05)

3.3.2 Liên quan giữa giới tính với RLLP máu

Bảng 3.12 Liên quan giữa giới tính với RLLP máu trên nhóm bệnh nhân

Tỷ lệ rối loạn lipid máu ở nam là 50,7%, nữ là 49,3%

Khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (p>0,05) Nói cách khác tỷ lệ rối loạn lipid máu không liên quan đến giới tính nam hay nữ

3.3.3 Liên quan giữa khu vực sống với RLLP máu

Bảng 3.13 Liên quan giữa khu vực sống với RLLP máu trên nhóm bệnh

nhân nghiên cứu

Nhận xét: Tỷ lệ rối loạn lipid máu ở khu vực thành thị là 79,3%, Cao gấp 3

lần khu vực nông thôn là 20,7% Khác biệt này có ý nghĩa thống kê với

p <0,01

Như vậy nghiên cứu của chúng tôi cho thấy khu vực sống thành thị có liênquan chặt chẽ với nguy cơ rối loạn lipid máu

3.3.4 Liên quan giữa chỉ số BMI với RLLP máu

Bảng 3.14 Liên quan giữa chỉ số BMI với RLLP máu trên nhóm bệnh

nhân nghiên cứu

% 52.9% 2.1% 45.0% 100.0% < 0,05

Nhận xét:

Nhóm đối tượng thể trạng thừa cân béo phì có tỷ lệ rối loạn lipid máu

là 52,9%, nhóm thể trạng bình thường là 45%, nhóm đối tượng thể trạnggầy là 2,1%

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ rối loạn lipid máu liên quan tới thể trạng:ởnhóm thừa cân tỷ lệ RLLP máu cao hơn nhóm bình thường hoặc gầy, có ýnghĩa thống kê (p <0,05)

3.3.5 Liên quan giữa chế độ ăn giàu Cholesterol và acid béo no với RLLP máu

Bảng 3.15 Liên quan giữa chế độ ăn giàu Cholesterol và acid béo no với

RLLP máu trên nhóm bệnh nhân nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ rối loạn lipid máu liên quan chặt chẽ với chế

độ ăn: ăn nhiều cholesterol và acid béo no làm tăng nguy cơ rối loạn lipidmáu gấp 5 lần, có ý nghĩa thống kê (p <0,01)