ĐỀ CƯƠNG văn học TRUNG đại 1

Nhưng thực chất thì ở giai đoạn đó hai triều đạichưa đủ mạnh cả thế và lực để tiến hành việc rời đô vùng đồng bằng trống trải nênvẫn phải dựa vào địa thế hiểm trở của rừng núi để chống t

ĐỀ CƯƠNG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI Câu 1: Nội dung yêu nước trong đoạn mở đầu văn học X-XV

Nội dung văn học thời kì này phản ánh tinh thần yêu nước với những biểu hiện cụ thể:

* Yêu nước là thương dân, vì dân diệt bạo

Trước hết là lòng căm thù giặc sâu sắc

Hịch tưởng sĩ lên án bọn giặc xâm lược với thái độ sôi sục, coi giặc như cú diều, dê chó,

hổ đói, trực tiếp bộc lộ nỗi căm hờn qua lời tâm sự của chủ tướng: nửa đêm vỗ gối, ruộtđau như cắt, nước mắt đầm đìa, thề rằng sẽ xã thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù

Bình Ngô đại cáo cũng miêu tả giặc như một bầy dã thú, thằng há miệng, đứa nhe răng đểtàn hại nhân dân ta

Thương dân điêu linh vì giặc đày đoạ, vơ vét, khủng bố tàn sát, nên người lãnh đạo cuộckhởi nghĩa Lam Sơn đã:

Ngẫm thù lớn há đội trời chung;

Căm giặc nước thề không cùng sống

Để vì dân mà diệt bạo:

Việc nhân nghĩa cốt ở yến dân;

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo

(Bình Ngô đại cáo)

* Yêu nước là xây dựng đất nước hoà binh

Mong ước giang san bền vững muôn đời:

Thái bình nên gắng sức,

Non nước ấy nghìn thu

(Phò giá về kinh)

Nội dung chủ yếu của văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV là tinh thần yêu nước, tinh thầnquật khởi chống xâm lược:

*Tự hào khi đất nước, sạch bóng quân thù, mở đầu một giai đoạn xây dựng hoà bình:

Giặc tan muôn thuở thanh bình

Bởi đâu đất hiểm, cốt mình đức cao

(Phủ sông Bạch Đằng)

* Ý thức độc lập tự chủ và tỉnh thần quật khởi chống xâm lược

Thể hiện qua lời cảnh cáo bọn giặc cướp nước:

Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm?

Chúng bay sẽ bị đánh ten bời

(Sông núi nước Nam)

* Ý chí chiến đấu kiên cường, lập chiến công lừng lẫy, đuối giặc ra khỏi bờ cõi

Chiến thắng rực rỡ trong đời Trần:

Chương Dương cướp giáo giặc

Hàm Tử bắt quân Hồ

(Phò giá về Kinh)

Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV là giai đoạn giành độc lập và bảo vệ nền độc lập của dân tộc

ta Quá trình lịch sử vẻ vang đó chẳng những ghi nhận những chiến công hiển hách củadân tộc mà còn xây dựng được một nền văn học viết rất đáng tự hào

Nền văn học viết đó, với nội dung chủ yếu là tinh thần yêu nước, tinh thần quật khởichống xâm lược, đã trở thành truyền thống quý báu của dân tộc ta

* Phân tích vài bài chiếu thời Lý :

Chiếu Dời Đô

Trước những biến động của nước nhà, hàng loạt các chiếu của nhà vua được banxuống để bây giờ trở thành những tác phẩm hay có giá trị trong nền văn học ViệtNam Cùng với Chiếu cầu hiền của vua Quang Trung thì chúng ta còn được biếtđến Chiếu dời đô của vua Lý Công Uẩn Bài chiếu không chỉ có ý nghĩa về mặtlịch sử mà nó còn mang nhiều nét văn học trong đó Lý Công Uẩn nổi tiếng là mộtnhà vua thông minh nhân ái có trí lớn và lập được nhiều chiến công hiển hách Khivua Lê Ngọa Triều băng hà, ông được triều thần tôn lên làm vua, xưng là Lí Thái

Tổ, lấy niên hiệu là Thuận Thiên Năm Canh Tuất (1010), Lý Thái Tổ viết bàichiếu bày tỏ ý định dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra thành Đại La (tức Hà Nộingày nay)

Tương truyền khi thuyền nhà vua đến đoạn sông dưới chân thành thì chợt thấy córồng vàng bay lên Cho là điềm lành, Lý Thái Tổ nhân đó đổi tên Đại La thànhThăng Long

Chiếu là một loại văn bản cổ, nội dung thông báo một quyết định hay một mệnhlệnh nào đó của vua chúa cho thần dân biết Chiếu thường thể hiện một tư tưởnglớn lao có ảnh hưởng đến vận mệnh triều đại, đất nước Chiếu dời đô cũng mangđầy đủ đặc điểm trên nhưng bên cạnh đó, nó cũng có những nét riêng Đó là tínhchất mệnh lệnh kết hợp hài hòa với tính chất tâm tình Ngôn ngữ bài chiếu vừa làngôn ngữ hành chính vừa là ngôn ngữ đối thoại Cũng như chế và biểu, chiếu đượcviết bằng tản văn, chữ Hán, gọi là cổ thể; từ đời Đường (Trung Hoa) mới theo lối

tứ lục gọi là cận thể (thể gần đây)

Trước hết tác giả nêu lên những dẫn chứng, những cơ sở để làm tiền đề cho việcdời đô của mình Từ cổ chí kim việc dời đô là một việc làm thường xuyên của cácnhà vua, cốt là để tìm cho hàng cung một chỗ phong thủy hợp cho sự phát triểncủa đất nước, góp phần hưng thịnh đất nước Lý Công Uẩn dẫn ra hàng loạt sự dời

đô của những vị vua bên Trung Quốc trước đó Xưa nhà Thương đến vua BànCanh năm lần dời đô; nhà Chu đến vua Thành Vương cũng ba lần dời đô Phải đâucác vua thời Tam đại theo ý riêng mình mà tự tiện chuyển dời ? Chỉ vì muốn đóng

đô ở nơi trung tâm, mưu toan nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu; trênvâng mệnh trời, dưới theo ý dân nếu thấy thuận tiện thì thay đổi Cho nên vậnnước lâu dài, phong tục phồn thịnh Có thể nói bằng những dẫn chứng trên tác giảlấy đó làm tiền đề và mở đầu cho bản chiếu dời đô của mình Dời đô không phải làmột việc xấu, từ xưa nó đã diễn ra thường xuyên rồi Mục đích của nó cốt chỉ đểlàm cho việc mưu sinh thêm thuận lợi, bộ máy hành chính được đặt ở trung tâmcủa đất nước Dời để hợp ý trời và thuận lòng dân để từ đó đất nước phồn thịnhkéo dài

Qua việc đưa ra những lí lẽ và dẫn chứng ấy, tác giả khẳng định việc thay đổi kinh

đô đối với triều đại nhà Lý là một tất yếu khách quan Ý định dời đô của Lý Công

Uẩn bắt nguồn từ thực tế lịch sử đồng thời thể hiện ý chí mãnh liệt của nhà vuacũng như của dân tộc ta hồi đó Nhà vua muốn xây dựng và phát triển Đại Việtthành một quốc gia hùng mạnh trong tương lai.

Tiếp theo tác giả phân tích nhưng thực tế cho thấy kinh đô cũ không còn thích hợpvới sự mở mang của đất nước nữa cho nền cần thiết phải dời đô Ông không ngần

ngại phê phán những triều đại cũ “Thế mà hai nhà Đinh, Lê lại theo ý riêng mình, khinh thường mệnh trời, không noi theo dấu cũ của Thương, Chu, cứ đóng yên đô thành ở nơi đây, khiến cho triều đại không được lâu bền, số vận ngắn ngủi, trăm

họ phải hao tốn, muôn vật không được thích nghi Trẫm rất đau xót về việc đó, không thể không dời đổi” Tác giả nói rằng các triều đại nhà Đinh nhà Lê đã

không nghe theo ý trời nên chỉ đóng đô ở nơi đây chính vì thế mà triều đại khôngđược lâu dài Không biết học những cái của thời xưa như nhà Thương, nhà Chu.Vậy nên trái với khách quan thì sẽ bị tiêu vong, không đi theo quy luật thì sẽkhông có kết quả tốt Tóm lại kinh đô Đại Việt không thể phát triển được trongmột quốc gia chật hẹp như thế Nhưng thực chất thì ở giai đoạn đó hai triều đạichưa đủ mạnh cả thế và lực để tiến hành việc rời đô vùng đồng bằng trống trải nênvẫn phải dựa vào địa thế hiểm trở của rừng núi để chống thù trong, giặc ngoài.Nhưng đến thời Lí, trên đà mở mang phát triển của đất nước thì việc đóng đô ởHoa Lư không còn phù hợp nữa Bên cạnh những dẫn chứng thuyết phục như thếtác giả còn thể hiện giãi bày tình cảm của mình Điều đó đã làm tăng thêm sứcthuyết phục cho bài văn Cảm xúc ấy chính là cảm xúc mà tác giả muốn phát triểnđất nước theo một hướng phát triển thịnh vượng hơn, lâu dài và bền vững hơn.Sau đó nhà vua chứng minh và khẳng định sự đúng đắn hợp quy luật và phù hợpcủa việc dời đô Đại La là một nơi có tất cả các điều kiện để phát triển đất

nước: “Huống gì thành Đại La, kinh đô cũ của Cao Vương: Ở vào nơi trung tâm trời đất; được cái thế rồng cuộn hổ ngồi Đã đúng ngôi nam bắc đông tây; lại tiện hưởng nhìn sông dựa núi Địa thế rộng mà bằng; đất đai cao mà thoáng Dân cư khỏi chịu cảnh khốn khổ ngập lụt; muôn vật cũng rất mực phong phú tốt tươi.” Đại La hiện lên đẹp về mọi mặt như địa lý, văn hóa, đầu mối giao lưu, điều

kiện của dân cư và sự phong phú, tốt tươi của cảnh vật tác giả đã nhìn từ góc nhìncủa một nhà phong thủy, cho thấy tất cả những điều kiện tốt đẹp của thiên nhiêncũng như con người nơi đây Thành Đại La ở vị trí trung tâm của đất nước Có thếrồng cuộn hổ ngồi Địa hình đa dạng có núi có sông, địa thế cao và khoáng đạt, mở

ra bốn hướng nam, bắc, đông, tây, tiện cho việc phát triển lâu dài của quốc gia.Đây cũng là đầu mối giao lưu chính trị, văn hóa và kinh tế của cả nước Xét toàndiện, thành Đại La có đủ điều kiện tối ưu để trở thành kinh đô mới của Đại Việt.Chứng cớ nhà vua đưa ra có sức thuyết phục rất lớn vì được cân nhắc kĩ càng trênnhiều lĩnh vực có thể nói đây là một mảnh đất lý tưởng cho kinh đô và với nhữngđiều kiện ấy triều đại sẽ phát triển hưng thịnh Nhà vua tự cho rằng xem cả dải đấtnước Đại Việt thì chỉ có mỗi nơi đây là thánh địa Có thể hiểu thánh địa là một nơiđất đai địa hình tốt đẹp hợp với một sự phát triển mạnh mẽ

Kết thúc bài chiếu Lý Công Uẩn không dùng sức mạnh uy quyền để quyết định rời

đô mà dùng một giọng như tham khảo ý kiến của nhân dân, bề tôi trung tín “Trẫm muốn dựa vào sự thuận lợi của đất ấy để định chỗ ở Các khanh nghĩ thế nào?" Đó

như thể hiện sự dân chủ và công bằng cho tất cả những người bề dưới, quyềnquyết định đương nhiên thuộc về nhà vua thế nhưng ông vẫn muốn hỏi ý kiến phíadưới để thấy đồng lòng với người dân Vì chỉ có hợp với lòng dân thì nhà vuacũng nhu đất nước mới trở nên vững bền được

Như vậy có thể thấy Lý Công Uẩn là một vị vua thông minh, nhân ái hiền từ và rấtđổi hợp lòng dân Ông không chỉ lấy những thực tế dẫn chứng từ các triều đạitrước cũng như sự tốt đẹp của địa hình Đại La mà ông còn đánh vào tình cảm đểthuyết phục Tuy là một bài chiếu có ý nghĩa ban bố mệnh lệnh nhưng Chiếu dời

đô của Lý Công Uẩn rất có sức thuyết phục bởi nó hợp với lẽ trời, lòng dân Tácgiả đã sử dụng một hệ thống lập luận chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, giọng điệu mạnh mẽ,khỏe khoắn để thuyết phục dân chúng tin và ủng hộ cho kế hoạch dời đô của mình

Chiếu xá thuế

Ở Lý Thái Tông, ông vua thứ hai của triều Lý, có một bài chiếu ngắn gọn nhưng rất đáng

quan tâm: Chiếu xá thuế (Xá thuế chiếu) Bài chiếu nhỏ về quy mô, chỉ giản dị 4 câu,

nhưng không nhỏ về ý nghĩa Có hai điểm đặc biệt khiến người đọc chú ý:

- Lý do xá thuế không phải vì thiên tai, mất mùa khiến dân thiếu thốn, đói khổ mà ngược

lại “mùa đông năm nay được mùa lớn”(7) Được mùa thì dân chúng sung túc, dư dã, giả

sử có tăng thuế để bổ sung cho ngân khố quốc gia vừa bị vơi đi do “đánh dẹp phương xa”cũng không phải là không hợp lý và người dân vẫn có thể đóng góp được Thế nhưng nhàvua đã không tăng thuế mà còn giảm thuế phân nửa Một điều nghịch lý đáng suy ngẫm!Phải chăng không chỉ lo giúp dân thoát khỏi đói nghèo mà lòng vua còn muốn cho dân cóđược tích lũy để thịnh vượng lên Dân có giàu thì nước mới mạnh Lời bộc bạch của vua

thật cảm động: “Nếu trăm họ đều no đủ thì trẫm còn lo gì thiếu thốn?”(8) Ở đây không chỉ

có tình yêu thương nồng hậu mà còn cả niềm tin trao gởi Vận mệnh đất nước, vận mệnhcủa vương triều, Lý Thái Tông đã trân trọng đặt vào tay dân Nhà vua tin rằng khi đấtnước hữu sự thì của cải mà dân có cũng là của quốc gia có Dân và nước – mà vua là đạidiện – là một Sức mạnh của nước ở nơi dân Khi đất nước cần dân sẽ dốc lòng lo, chẳngtiếc riêng tư của mình Có tin tưởng như vậy, nhà vua mới có được đường lối chính trị cởi

mở, thực hành đúng như lời quốc sư Pháp Thuận từng khuyên vua Lê Đại Hành – “Vô vi

cư điện các”(9) – tức dùng chính trị khoan giản (nới lỏng và giản dị, không gây phiềnnhiễu cho dân), thuận theo lòng dân, để đạt đến thái bình thịnh trị dài lâu cho đất nước

(“Xứ xứ tức đao binh”(10))

Cách nói và vận dụng nhiều vẻ khác nhau, tùy theo trường hợp khác nhau nhưng tư tưởngchỉ là một: lấy dân làm gốc, dựa vào dân và phát huy sức mạnh của dân Đó là chìa khóacủa mọi thành công mà các bậc tiền nhân đã biết nắm giữ Vua Lý Thái Tông nếu không

có lòng nhân ái, mà nói nôm na giản dị là tình thương, một đạo lý truyền thống ông cha ta

thường xuyên tâm niệm (“Thương người như thể thương thân”, “Bầu ơi thương lấy bícùng”, “Người trong một nước phải thương nhau cùng”…) kết hợp với tinh thần “vô ngã

vị tha” – quên đi bản thân mình để hướng đến người khác – sao có thể có những lời chiếucao cả và xúc động đến thế?

- Bài chiếu công bố “xá cho thiên hạ một nửa tiền thuế năm nay để an ủi nỗi khó nhọc lội suối trèo đèo”(11) Một lần nữa thấy được thái độ trọng dân của nhà vua Thật công bằng.Người dân tạm gác việc gia đình, việc mưu sinh để theo vua vất vả gian lao trong chiếnchinh, công sức ấy cần phải được ghi nhận và đền bù Dân không phải là tôi tớ hay công

cụ phục vụ cho lợi ích của vương triều Mối quan hệ giữa dân và vua không chỉ có mộtchiều là cung ứng, cống hiến mà còn có chiều ngược lại: được đãi ngộ và cùng hưởng thụthành quả Vua biết đến công của dân như thế, lẽ nào dân lại tiếc thân mình không đáp lạimệnh lệnh của vua khi đất nước cần? Lẽ công bằng này không phải dễ thực hiện nếu chỉnghĩ đến bản thân mình, nhất là đối với người đang là kẻ mạnh, đang nắm quyền lực tốithượng trong tay Cái lớn lao trong nhân cách của vị vua nhà Lý là ở đó Từng nhớ có lầnquần thần xin dâng thêm tôn hiệu để tỏ ý ngợi ca, vua đã thẳng thắn từ chối, cho rằng

mình “chưa xứng đáng để được tôn vinh những danh hiệu tốt đẹp”(12) và chân thành bộc

bạch: “Trẫm đem tấm thân cô đơn gửi nơi vị trí ở trên sĩ dân, dậy sớm thức khuya, lo lắng như lội vực sâu, chưa biết lấy đạo gì để thấu trời đất, lấy đức gì để kịp Nghiêu Thuấn”(13) Chính sự khiêm tốn này càng tôn lên tầm cao của nhà vua

* Bài chiếu xá thuế vì không có tài liệu nên các bạn nhìn vào hai đặc điểm để phân tích

Lâm Chung Di Chiếu

Con người ta, khi gần đất xa trời, thường viết di chúc để lại cho con cháu Di chúc thể hiện ý chí, nguyện vọng, lời dặn dò, răn dạy của người sắp chết đối với người đang sống.

Đó là những lời gửi gắm thiêng liêng mà thế hệ con cháu đời sau phải cố gắng thực hiện.

Di chúc cũng không quên vấn đề phân chia tài sản của bố mẹ cho con cái, tránh tranh chấp, mâu thuẫn sau này.

Đó là di chúc của những thường dân.

.

Di chúc của những người đứng đầu đất nước thì quan trọng hơn nhiều, nó liên quan đến vận mệnh của một quốc gia, sự tồn vong của một triều đại

Bản di chúc xưa nhất của một vị nguyên thủ quốc gia mà sử sách còn ghi lại được, đó là

di chúc của vua Lý Nhân Tông, mà thời bấy giờ gọi là Lâm chung di chiếu Lý Nhân

Tông là vị vua thứ tư của triều Lý Ngày nay đọc lại di chiếu của vua Lý Nhân Tông, ta không khỏi cảm động vì những suy nghĩ, tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của người đứng đầu đất nước đều hướng về dân, lo cho dân,trăn trở cùng vận mệnh của đất nước, sự tồn vong của triều đại Nhà vua bình tĩnh đón nhận cái chết như một quy luật tất yếu ở đời, đã

có sinh ắt phải có tử, không ai ra ngoài quy luật đó Vì vậy mà phải bình thường hoá cái

chết : Trẫm nghe, phàm các loài sinh vật, không loài nào không chết Chết là số lớn của trời đất là lẽ đương nhiên của mọi vật (1) Có chân lý nào đơn giản hơn thế Vì vậy cho

nên ông căn dặn : Chôn cất hậu làm mất cơ nghiệp, để tang lâu làm tổn tính mệnh, trẫm

không cho là phải Ta ít đức, không lấy gì làm cho trăm họ được yên, đến khi chết đi lại khiến cho thứ dân mặc áo sô gai, sớm tối khóc lóc,giảm ăn uống, bỏ cúng tế, làm cho lỗi

ta thêm nặng, thiên hạ bảo ta là người thế nào! Sự nghiêm nhường giữ mình của nhà vua

đến thế là cùng Ông sợ quần thần và dân chúng vì lo tang mà vất vả, sợ đời sau đánh giá không hay về mình Sự nghiệp cả đời ông, lo cho dân, cho nước, thiên hạ thái bình, biên

thuỳ yên ổn, thế là thoả mãn lắm rồi, chết không còn gì phải ân hận: Trẫm xót phận tuổi thơ phải nối ngôi báu, ở trên các vương hầu, lúc nào cũng nghiêm kính sợ hãi Đã 56 năm nay, nhờ anh linh của tổ tông, được Hoàng thiên phù hộ bốn biển yên lành, biên thuỳ không biến, chết mà được xếp sau các bậc Tiên quân là may lắm rồi, còn phải thương khóc làm gì? Ởđây, chính người chết lại đi an ủi người sống,thật là đặc biệt Rồi

ông nêu lên những phẩm chất tốt đẹp của người được ông chọn làm kế vị và gửi gắm con

côi cho triều thần: Thái tử Dương Hoán tuổi đã tròn một kỷ (tức 12 tuổi), có nhiều đức

độ, thông minh, thành thật, trung nghiêm, kính cẩn, có thể theo phép cũ của trẫm mà lên ngôi Hoàng đế Nay kẻ ấu thơ chịu mệnh trời, nối thân ta, truyền nghiệp của ta, làm cho rộng lớn thêm công nghiệp thời trước Nhưng cũng phải nhờ quan dân các ngươi một lòng giúp rập mới được.

Cuối cùng, ông nhắc nhở cụ thể hơn về việc tang : Việc tang chỉ ba ngày bỏ áo trở, nên thôi thương khóc, việc chôn cất thì nên theo Hán Văn Đế, cốt phải kiệm ước, không xây lăng mộ riêng, nên để ta hầu bên cạnh Tiên đế Đọc đến đây, ta lại nhớ đến di chúc của chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng dặn về việc tang: “Chớ nên tổ chức điếu phúng linh đình để khỏi tổn hại đến thì giờ, tiền bạc của nhân dân” Về việc chôn cất, Bác Hồ cũng di chúc lại rất cụ thể là hoả táng : “Tro xương thì tìm một quả đồi mà chôn Gần Tam Đảo và Ba

Vì hình như có nhiều đồi tốt Trên mộ nên xây một cái nhà giản đơn, rộng rãi, chắc chắn, mát mẻ, để những người đến thăm viếng có chỗ nghỉ ngơi” (Trích Di chúc của Chủ tịch

Hồ Chí Minh Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam, Hà Nội, 1989) Ôi, các bậc vĩ nhân xưa cũng như nay, đến cái chết của bản thân mình cũng không muốn tốn kém phiền hà cho dân, làm sao cho dân được thuận lợi nhất

Lý Nhân Tông (1066-1128) là con trưởng của Lý Thánh Tông, được lên ngôi vua từ năm

6 tuổi,ở ngôi được 56 năm (1072-1128) là vị vua nổi tiếng hiền minh Ông lại được những vị tướng tài như Lý Thường Kiệt giúp rập, nên triều đại của ông nổi tiếng là triều đại võ công, văn trị Bên ngoài thì đánh thắng giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi, bên trong thì kinh tế phồn vinh, muôn dân no đủ Chính ông là người lập ra trường Quốc tử giám (1076) và mở khoa thi chọn hiền tài đầu tiên ở nước ta (1075)

Một ngàn năm sau đọc lại di chiếu của Lý Nhân Tông càng thấy nổi bật lên tính chất nhân hậu, nhân văn cao cả của một vị vua luôn đặt lợi ích dân tộc lên trên hết, lúc nào cũng đau đáu đến muôn dân trăm họ Vĩ đại thay mà cũng giản dị thay!

Câu 2: Phân tích vài bài thơ chữ Hán thời Trần

Tụng giá hoàn kinh sư.

Tụng giá hoàn kinh sư

Đoạt sóc Chương Dương độ,

Buổi thái bình nên gắng hết sức,

(Thì) muôn đời (có) giang sơn này

Phò giá về kinh là một trong những bài thơ nổi tiếng nhất của Trần Quang Khải, đứng

trong hàng ngũ những bài thơ yêu nước xuất sắc nhất của văn học Việt Nam Bài thơvừa thể hiện âm hưởng chiến thắng hào hùng vừa cho thấy tầm nhìn xa trông rộng vềđường hướng phát triển đất nước của tác giả

Bài thơ làm ngay sau khi quân ta giành chiến thắng, lúc đó Trần Quang Khải đi đón và

hộ giá Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông trở về kinh thànhThăng Long Bởi vậy bài thơ ra đời trong âm vang chiến thắng hào hùng của chiến thắngChương Dương, Hàm Tử do đích thân Trần Quang Khải chỉ huy chiến đấu

Hai câu thơ đầu là cảm hứng tự hào trước những chiến công của thời đại, mang thời sự nóng hổi:

Chương Dương cướp giáo giặc Hàm Tử bắt quân thù.

Câu thơ ngắn gọn, chỉ có năm chữ mà chắc nịch ý tứ và niềm vui Câu thơ như dồn nén sức mạnh và sự thần tốc, chớp nhoáng của các chiến công Các động từ mạnh mẽ, dứt

khoát: đoạt, cầm mang phong cách của một vị tướng Đồng thời còn diễn tả được không

khí sục sôi của những sự kiện lịch sử có ý nghĩa xoay chuyển cục diện chiến trường Chương Dương là trận đấu mở màn nhưng lại có ý nghĩa quyết định đến chiến thắng của cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên lần thứ hai Câu thơ vang lên thật hào sảng, hân hoan niềm vui Đầu mỗi câu thơ gắn với hai địa danh: Chương Dương, Hàm Tửđây là những địa danh chói lọi gắn liền với những chiến công lịch sử của dân tộc, nó cũngtrở thành biểu tượng cho thắng lợi huy hoàng Nhắc lại hai địa danh đó càng làm niềm

vui, niềm tự hào được nhân lên hơn nữa Ngoài ra tác giả còn sử dụng từ ngữ mang sắc thái biểu cảm: chữ Hồ thường được người phương Bắc dùng để gọi các dân tộc thiểu số phía Tây và Tây Bắc Trung Quốc Bởi vậy khi dùng chữ này với quân xâm lược Mông – Nguyên tác giả thể hiện sự khinh bỉ.

Vui với niềm vui chiến thắng, nhưng đằng sau đó ta vẫn thấy một Trần Quang Khải cótầm nhìn xa trông rộng, hết sức quan tâm đến vận mệnh đất nước Hai câu thơ trên lướtnhanh qua những dòng sự kiện để rồi đọng lại những suy tư, chiêm nghiệm sâu sắc:

Thái bình nên gắng sức Non nước ấy ngàn thu.

Hai câu thơ cho thấy cho thấy suy nghĩ, tầm nhìn của một vị thủ lĩnh, trong niềm vuichung của đất nước, ông không bị cuốn đi, không an lạc trong chiến thắng mà vẫn nêulên nhiệm vụ sau khi giành được độc lập Ông nêu lên trách nhiệm dẫu thái bình vẫnphải dốc hết sức lực để xây dựng, phát triển đất nước, có như vậy sông núi nước Nammới bền vững muôn thuở Hai câu thơ cuối vừa là chân lí vừa là kinh nghiệm được đúcrút từ thực tiễn chiến đấu lâu dài của dân tộc Cũng chính bởi lời dặn dò ấy, mà nhân dân

ta đã tiếp tục đánh thắng sự xâm lược của quân Mông - Nguyên lần tiếp theo, cũng bởithế mà vận mệnh đất nước lâu bền, thịnh trị, nhân dân được sống trong cảnh yên ấm,hạnh phúc Câu thơ đã thể hiện tầm nhìn của một con người có hiểu biết sâu rộng, cáinhìn sáng suốt, chiến lược trong tương lai

Bài thơ sử dụng thể thơ ngũ ngôn với số câu chữ ít ỏi, nhưng vô cùng hàm súc Số câuchữ ít ỏi những đã khái quát đầy đủ sự kiện lớn của dân tộc và nêu lên chân lí lớn củathời đại Kết cấu thơ chặt chẽ, ngôn từ chọn lọc, nhịp thơ ngắn gọn, kết hợp giữa biểu ý

và biểu cảm Vừa đưa ra những sự kiện lịch sử chính vừa thể hiện niềm vui, sự hân hoantrước chiến thắng và những suy tư, chiêm nghiêm sau khi đất nước đánh bại quân xâmlược

Bài thơ với ngôn ngữ chọn lọc, cô đọng giàu sức biểu cảm đã cho thấy hào khí chiếnthắng và khát vọng thái bình thịnh trịnh của nhân dân đời Trần Đồng thời khẳng địnhchân lí vừa mang ý nghĩa thời sự vừa mang ý nghĩa lịch sử:

“Thái bình nên gắng sức Non nước ấy ngàn thu”.

Thuật hoài

Đã từng một thời, văn học Việt Nam được biết tới như những con thuyền chở đầy ý chí

và khát vọng cao đẹp của người đương thời, đó là những áng thi ca trung đại đầy hào sảng, hùng tráng Bởi vậy chăng mà cứ mỗi lần từng tiếng thơ “Thuật hoài” (Phạm Ngũ Lão) vang lên, hiện lên trước mắt ta luôn là hình ảnh người tráng sĩ thời đại Lý – Trần vớihùng tâm tráng chí sôi nổi, như những bức tượng đài đẹp nhất đại diện cho cả một thời đại đầy rực rỡ của phong kiến Việt Nam: thời đại Đông A

Là một vị tướng tài ba từng gắn bó sâu sắc với triều đại nhà Trần, Phạm Ngũ Lão hiểu rõ hơn ai hết tấm lòng thiết tha với non sông và khao khát giữ vững độc lập chủ quyền nước nhà của tướng quân và nhân dân Trong hoàn cảnh cả dân tộc đang dốc sức thực hiện kháng chiến chống Mông – Nguyên làn hai, cần có một liều thuốc tinh thần tiếp thêm sứcmạnh để quân dân từng ngày cố gắng hơn nữa trong sự nghiệp bảo vệ đất nước; “Thuật hoài” ra đời cũng vì lẽ đó Đặt trong một hoàn cảnh đặc biệt, được viết dưới ngòi bút của con người có tầm vóc lớn lao, bài thơ dù chỉ là một trong hai tác phẩm của Phạm Ngũ Lão còn lưu lại, song cũng đủ để ghi danh tác giả cho tới tận muôn đời

Hai câu thơ đầu là những nét phác họa đầu tiên về chân dung người tráng sĩ Đông A:

橫槊江山恰幾秋，

三軍貔虎氣吞牛。

Hoàng sóc giang sơn kháp kỉ thuTam quân tì hổ khí thôn ngưu(Múa giáo non sông trải mấy thu

Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu)Bằng lối vào đề trực tiếp, trong câu thơ đầu tiên, tác giả đã dựng lên hình ảnh người tráng

sĩ thời Trần mang vẻ đẹp của con người thời đại: cầm ngang ngọn giáo trấn giữ non sông.Chỉ qua một hành động “hoành sóc”, người tráng sĩ hiện lên với tư thế đầy oai hùng và kiên cường, ngay thẳng, vững vàng Sừng sững như một bức tượng đài đầy hiên ngang giữa không gian rộng lớn của “ giang sơn” và dòng thời gian dài trôi chảy “ kháp kỉ thu”, người ấy mang vẻ đẹp của những đấng anh hùng từng trải, với kinh nghiệm già dặn đã được tôi luyện mỗi ngày Vận mệnh và sự bình yên của đất nước đang được đặt trên đầu ngọn giáo kia, đó là trọng trách lớn lao đặt lên vai người tráng sĩ, nhưng cũng chính ngọn

giáo ấy là điểm tựa vững vàng che chắn cho cả dân tộc tồn tại Câu thơ tỉnh lược chủ ngữ ngắn gọn mang ngụ ý của tác giả: đó không chỉ là một hình ảnh duy nhất của một con người duy nhất, mà là tầm vóc hào sảng của cả biết bao con người thời đại, là không khí sôi sục của đất trời Đông A.

Chưa một thời đại nào trong lịch sử dân tộc, tầm vóc của con người lại trở nên lớn lao đến vậy, với khí thế hùng tráng: “Tam quân tì hổ khí thôn ngưu” Cách nói ẩn dụ ước lệ quen thuộc trong thi pháp thơ ca trung đại với phép phóng đại “tam quân tì hổ’ cho ngườiđọc ấn tượng mạnh mẽ về đội quân “sát thát” của nhà Trần, với khí thế dũng mãnh, kiên cường Cụm từ’ khí thôn ngưu”, có thể hiểu là khí thế của đội quân ra trận với sức mạnh phi thường đến mức có thể “nuốt trôi trâu”, cũng có thể hiểu khí thế ấy sôi sục tới độ at

cả sao ngưu, sao mai Trong cách nói cường điệu, ta thấy được tình cảm tự hào của nhà thơ khi đã nâng tầm vóc của quân dân nhà Trần có thể sáng ngang với thiên nhiên, vũ trụ bao la Đó là niềm tự hào của một con người được sinh ra trong một đất nước, một thời đại hùng mạnh, đầy phấn chấn, tự tin, luôn khao khát vươn lên, giữ vững chủ quyền cho nước nhà.Từ hình ảnh người tráng sĩ hiên ngang tới tầm vóc lớn lao của ba quân thời đại,

rõ ràng, vẻ đẹp người tráng sĩ ấy là kết tinh của vẻ đẹp dân tộc, và vẻ đẹp dân tộc càng tôn vinh thêm vẻ đẹp hùng sảng của những tráng sĩ thời Trần Hai câu thơ đầu tiên vang lên, Phạm Ngũ Lão không chỉ cho ta chiêm ngưỡng vẻ đẹp của một vị anh hùng thời đại,

mà là vẻ đẹp muôn thuở của một dân tộc anh hùng

Từ tư thế hiên ngang dũng mãnh, nhà thơ giúp người đọc đi sâu hơn để khám phá tâm thếvững vàng với hùng tâm tráng chí bên trong ngững tráng sĩ:

男兒未了功名債，

羞聽人間說武侯。

Nam nhi vị liễu công danh trái

Tu thính nhân gian thuyết vũ hầu

Với người quân tử trong xã hội phong kiên đương thời, chí làm trai là phẩm chất không thể thiếu Ta từng nhớ đã đọc những câu thơ nhắc đến món nợ công danh của các đấng nam nhi:

Chí làm trai dặm nghìn da ngựaGieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao

(Đoàn Thị Điểm)Hay:

Nợ tang bồng trang trắng vỗ tay reo

(Nguyễn Công Trứ)Đối với những người tráng sĩ “bình Nguyên” thuở ấy, trong hoàn cảnh đât nước đang bị lăm le xâm chiếm bởi giặc ngoại bang, “nợ công danh” mà họ phải trả, đó là làm sao để bảo vệ trọn vẹn đất nước, để có thể đem lại yên ấm cho muôn dân Nói khác đi, hùng tâm tráng chí trong lòng người tráng sĩ chính là niềm yêu nước thiết tha sâu nặng, là tiếng nói khát khao đáng giặc cứu lây non sông Điều đặc biệt là trong từng câu chữ của “Tỏ lòng”,tinh thần bất khuất ấy không được nêu lên một cách giáo điều, khô cứng, mà nó như đượctỏa ra từ chính trái tim, thốt lên từ tâm can của một con người với khát vọng đang sôi cháy, rực lửa

Để rồi, nợ công danh chưa trả hết, và người đời lại “luống thẹn” khi nghe chuyện Vũ Hầuxưa: “Tu thính nhân gian thuyết Vũ Hầu” Câu thơ gợi lại một câu chuyện cổ về bậc anh tài Gia Cát Lượng từng giúp hình thành thế chân vạc Tam Quốc, giúp Thục – Ngô chống Tào… Người tướng sĩ thấy hổ thẹn bởi công lao của mình vẫn chưa đáng bao nhiêu so với Tôn Tử, song đó lại là cái thẹn cao cả, là cái thẹn lớn lao, đáng trân trọng của một bậcđại trượng phu Ngũ Lão từng là một trong những vị tướng tài ba nhất của nhà Trần, làm tới chức Điện súy thượng tướng quân, vậy còn điều gì khiến người còng hổ thẹn? Rằng,

đó không chỉ là nỗi thẹn, mà là niềm khao khát vươn tới những đỉnh cao, vươn tới những tầm vóc rộng lớn hơn nữa Có những cái thẹn khiến người ta trở nên bé nhỏ, có những cáithẹn khiến cho người ta khinh, nhưng cũng có những cái thẹn cho người ta thấy được cả một tầm vóc lớn lao và ý chí mãnh liệt; cái thẹn của người tráng sĩ thời Trần là cái thẹn như thế

“Thuật hoài” lấy tiêu đề dựa theo một hình ảnh quen thuộc trong văn học trung đại, bên cạnh “Cảm hoài” của Đặng Dung, hay “Tự tình” của Hồ Xuân Hương,… những bài thơ

bày tỏ nỗi lòng của người viết Với “Tỏ lòng”, đây là lời tâm sự bày tỏ tâm tư, ý chí của Phạm Ngũ Lão, cũng là của những tráng sĩ thời Trần mà tâm can đều dành trọn cho dân tộc Bài thơ được viêt theo thể thất ngôn tứ tuyệt, chỉ với một số lượng ngôn từ ít ỏi, songlại đạt được tới sự hàm súc cao độ khi đã dựng lên được những bức chân dung con người

và hào khí Đông A với vẻ đẹp hào sảng, khí thế, dũng mãnh

Cùng với “Hịch tướng sĩ” – Trần Quốc Tuấn, “Bạnh Đằng giang phú”- Trương Hán Siêu,

… “Thuật hoài” mãi là khúc tráng ca hào hùng ngợi ca vẻ đẹp con người và thời đại, và

sẽ tồn tại mãi cùng với dòng trôi chảy của thời gian…

Cảm hoài

感懷

Việt Nam là đất nước có truyền thống, bề dày về lịch sử, trong suốt chiều dài của quá trình dựng nước và giữ nước ông dân tộc ta đã trải qua bao nhiêu thăng trầm, biến cố Vàcùng với sự phát triển của lịch sử đấu tranh là sự phát triển của lịch sử văn học Cứ mỗi khi đất nước có giặc ngoại xâm, có các cuộc đấu tranh chống giặc thì các tác phẩm thơ văn viết về đề tài yêu nước lại phát triển hơn bao giờ hết Trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, có một thời kì đó là thời kì Đông A, khi mà các nhà văn, nhà thơ lớn đều hướng ngòi bút của mình đến phản ánh sự oai hùng của dân tộc, ca ngợi sức mạnh, ca ngợi triều đại và lòng tự hào trước những chiến thắng lừng lẫy Cũng trong phong trào văn học mang hào khí Đông A ấy, nhà thơ Đặng Dung đã viết ra một tác phẩm nổi tiếng

“Cảm hoài”

Trong văn học trung đại xưa, ta có thể thấy ngoài những nhà Nho, những nhà trí thức làmnên lực lượng sáng tác văn chương hùng hậu thì còn có một sự đóng góp không hề nhỏcủa những người tướng lĩnh, họ là những người tài ba khi cầm quân đánh giặc nhưng khicầm bút thì họ lại là những nhà văn, nhà thơ xuất chúng, hơn người Nếu nhắc đến tướng

Lí Thường Kiệt ta sẽ nhớ ngay đến bài thơ thần gắn bó với tên tuổi của ông “Nam Quốcsơn hà”, hay tướng Trần Quang Khải thì ta cũng có thể liên tưởng ngay đến tác phẩm

“Tụng giá hoàn kinh sư” Có nghĩa tên tuổi của những vị tướng này gắn liền với các tácphẩm thơ văn mà mình sáng tác

Cũng là một vị tướng tài ba, có tài văn chương nhưng nhắc đến thơ thì dường như toàn bộbức chân dung của con người ông cũng được lột tả một cách sâu sắc, đó là “Cảm hoài”của Đặng Dung “Cảm hoài”được hiểu là nỗi lòng, xúc cảm của chính bản thân của nhàthơ Đặng Dung Ngay mở đầu bài thơ, Đặng Dung đã thể hiện được khát vọng được cống

hiến tài năng, sức lực cho dân, cho nước nhưng đồng thời cũng thể hiện sự bất lực củamình khi tuổi tác đã lớn:

(Việc đời man mác, tuổi già thôi

Đất rộng trời cao chén ngậm ngùi”

Là một con người luôn có ý thức trước trách nhiệm với đất nước, với dân tộc nên lúc nàoĐặng Dung cũng mang trong mình khát khao được cống hiến, khát khao được mang sứclực của mình ra để giúp dân, giúp nước Nhưng sự tha thiết trong khát khao của nhà thơgặp những giới hạn nhất định, đó chính là sự giới hạn về tuổi tác “Thế sự du du nại lãohà” việc đời dù còn mênh mông, bao nhiêu việc cần cống hiến cần dốc sức hoàn thànhnhưng bản thân mình dù mang những khát vọng, hoài bão lớn được dâng hiến, nhưngchợt nhận ra mình đã già, biết làm sao? Câu hỏi đó nhà thơ tự vấn với chính mình và tựday dứt với tuổi già của chính mình

“Vô cùng thiên địa nhập hàm ca” tức cuộc đời rộng lớn vô cùng, đành thu cả vào cuộcsay ca Trước những khát khao lớn, nhưng vì bất lực trước tuổi già nên nhà thơ chỉ có thể

tự thu mình vào những cuộc say ca, như để tìm đến một thú vui mà tạm quên đi nhữngnỗi khắc khoải trong lòng Nhưng dường như sự cố gắng ấy của nhà thơ cũng vô ích BởiĐặng Dung lại là con người rất trách nhiệm, dù có tự quên hay cố tình làm cho quên đinỗi buồn trong lòng thì ông vẫn day dứt tự vấn:

Gặp gỡ thời cơ may những kẻ

Tan tành sự thế luống cay ai)

Ở trong hai câu thơ này, nhà thơ Đặng Dung nhấn mạnh đến tầm quan trọng của thời cơ

và sự tiếc nuối khi vận số đã hết Dường như những vấn đề nhà thơ nêu ra có liên quanđến tư tưởng định mệnh trong Nho giáo, nhà thơ cho rằng khi thời cơ đến thì ngay cảnhững kẻ tầm thường nhất như người bán thịt, bán cá thì cũng sẽ dễ dàng đạt được nhữngthành công nhất định Đó chính là yếu tố thời cơ, bởi nếu thời cơ không đến thì dù tài giỏiđến đâu hay anh hùng như thế nào đi nữa thì cũng khó có thể làm nên việc lớn, bởi không

có hoàn cảnh cụ thể, mục tiêu cụ thể để thể hiện tài năng Ngược lại, nhà thơ cũng nêu ra

sự bi đát, thất vọng của những bậc anh hùng dù mang trong mình những chí khí lớnnhưng cũng không thành công vì đã hết thời, đành nuốt hận Ở đây ta có thể thấy hìnhảnh của chính Đặng Dung trong câu thơ này, nhà thơ tự chế giễu, mỉa mai mình đã hếtvận số, dù có mong mỏi nhưng cũng không thể làm gì để có thể cống hiến cho dân, chonước

致主有懷扶地軸

洗兵無路挽天河

“Trí chủ hữu hoài phù địa trục

Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà”

Dịch

(Phò vua bụng những mong xoay đất

Gột giáp sông kia khó vạch trời)

Ở những câu thơ này nhà thơ Đặng Dung lại thể hiện khát vọng lớn trong suốt cuộc đờimình, đó chính là dốc lòng giúp đỡ vua chúa, những mong làm nên được nghiệp lớn, vínhư chống đỡ được trục quả đất “Trí chủ hữu hoài phù đại trục” Ta có thể thấy nhữngkhát vọng của nhà thơ thật đẹp, thật vĩ đại, Đặng Dung là con người có tài năng lại có chí.Ông không mang những thế mạnh ấy để mưu nghiệp riêng cho bản thân mà luôn luôntrung thành với nhà vua, cũng như với triều đại mà mình sinh sống, đó là con người nhậpthế khi luôn muốn tài năng cống hiến cho đất nước Khát vọng của ông cũng rất có tầmvóc, vì ông muốn xoay chuyển cả vũ trụ, chống đỡ trục quả đất, tức là mang sức mình ra

để bảo vệ cho người dân, bảo vệ cho đất nước, giang san

Không chỉ là con người có chí lớn trong mưu nghiệp việc lớn mà Đặng Dung còn là conngười luôn đề cao cuộc sống thanh bình, không còn chiến tranh, cuộc sống của người dânkhông còn lầm than, chết chóc, chia li Khát vọng ấy được thể hiện ngay trong câu thơ

“Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà” tức nhà thơ muốn rửa sạch giáp binh nhưng lại chẳng cócách nào kéo sông Ngân xuống Rửa sạch giáp binh là gột sạch những những đau thương,chết chóc còn in hẳn trên đó, nó là máu, là sự hi sinh Bao giờ con người không còn phảiđối mặt với chiến tranh thì cuộc sống mới bình yên và hạnh phúc Khát khao đến một

cuộc sống không còn binh lửa, chết chóc ấy nhưng nhà thơ cũng thể hiện sự bất lực khikhông thể kéo sông Ngân xuống.

國讎未報頭先白

幾度龍泉戴月磨

“Quốc thù vị báo đầu tiên bạch

Kỉ độ Long Tuyền đới nguyệt ma”

Dịch

(Đầu bạc giang san thù chưa trả

Long tuyền mấy độ bóng trăng soi)

Đến hai thơ cuối cùng, nhà thơ lại trở về với nỗi trăn trở, buồn bã của bản thân, đó là sựmâu thuẫn giữa khát vọng được dâng hiến với giới hạn của đời người Nhà thơ nhận thấymối thù chung của dân tộc vẫn còn đó nhưng đầu cũng đã bạc “Quốc thù vị báo đầu tiênbạch”, sự khát khao của nhà thơ trong việc dâng hiến còn thể hiện ở hành động đầy quyếttâm “Kỉ độ Long Tuyền đới nguyệt ma”, tức đã bao phen đội trăng để mài gươm báuLong Tuyền

Như vậy, bài thơ “Cảm hoài” chính là sự bộc lộ nỗi niềm, tâm sự của một con người nhậpthế, hết lòng với dân tộc, với đất nước Nhà thơ nguyện đem hết tài trí, sức lực hiến dâng cho sự nghiệp lớn, tiêu diệt quân thù, báo đền nợ nước Âm hưởng bi tráng, triết lí sâu sắc, uất hận ngút trời, chí lớn khôn nguôi, tấm lòng vằng vặc Bài thơ không chỉ là bức chân dung về con người cũng như khí phách của Đặng Dung mà còn là tác phẩm tiêu biểu cho hào khí Đông A

Câu 3: Phân tích vài bài thơ Thiền Lý- Trần

Người đời như bóng chớp, có rồi lại không,Như cây cối, mùa xuân tốt tươi, mùa thu khô héo.

Mặc cho vận đời dù thịnh hay suy, đừng sợ hãi,

Vì sự thịnh suy [cũng mong manh] như giọt sương đầu ngọn cỏĐến với bài thơ, trước hết cần đặt thi phẩm này trong toàn cảnh kiểu truyện tiểu sử thiền

sư, trong văn cảnh nhà sư làm ngay trước khi qua đời và tính chất một bài thơ - thi tụng - thơ Thiền - kệ thị tịch Trên hết, đây là bài kệ do Vạn Hạnh đọc trước khi quy tịch và được Thiền sư giải thích rõ thêm về bản chất sự tồn tại cái bản ngã “không lấy chỗ trụ màtrụ”, “chẳng lấy chỗ vô trụ mà trụ” Xét cho cùng, Phật giáo cũng chỉ là một cách nhìn, một cách hình dung về đời người và thế giới con người với tất cả những tham - sân – si -

ái - ố - hỷ - nộ, bình đẳng cùng quan niệm và những cách giải thích khác nhau của tất cả các dòng phái triết học và tôn giáo khác trên cõi đời này

Bài thơ mở đầu bằng sự khẳng định Thân như điện ảnh hữu hoàn vô (Đời người như bóng chớp, có rồi không) Dịch chữ THÂN là “đời người” cho dễ hiểu nhưng mới đúng theo lẽ phải thông thường mà chưa hẳn đã sát nghĩa Trong bản chất, “thân” là biểu thị của thân nghiệp, sắc tướng, pháp tướng, hiển lộ bằng hình hài con người Nhưng cái thân con người đã đến từ đâu, do đâu mà có và rồi sẽ đi về đâu? Khoa học hiện đại đã minh chứng thân xác con người chiếm khoảng 95% là nước (H20) Trước khi ra đời, con người

có chín tháng mười ngày nằm trong bụng mẹ, trước đó là do những chủng tử gien XX (ở mẹ) và XY (ở cha) hợp thành Trước nữa thì ở đâu? Chính là ở trong rau cỏ, nước, không khí hội hợp thành; rồi xa hơn nữa có cội nguồn từ ông bà, cụ kỵ, tổ tiên Đứa bé được sinh ra với vài ba ký Nó lớn lên bằng sữa mẹ Rồi tập ăn sam, rồi nhờ gạo, khoai, sắn, mìtôm, cải bắp, su hào, rau muống, mồng tơi, rau đay mà thành người lớn Vậy bản quyềncái thân xác con người năm bảy chục ký với những nước là nước và cộng hưởng từ rau cỏkia sẽ thuộc về đâu? Còn có cái “bản ngã” nào ẩn náu đằng những sau hợp chất thân xác của nước và rau cỏ kia?

Cái “thân” con người tồn tại trên cõi đời này chỉ như điện và ảnh, như ảnh của điện, như bóng chớp, hiện hữu rồi qua đi Chữ điện ảnh đến nay vẫn được dùng để chỉ ngành nghệ thuật thứ bảy (gọi nôm na là chớp bóng, chiếu bóng, chiếu phim) Cái “thân” con người đang hữu (có) rồi tất yếu sẽ đến ngày trở về vô (không) Nhưng theo quan niệm của Phật giáo và theo Thiền sư Vạn Hạnh, cái “thân” con người không phải từ hữu tuần tự đi đến

vô mà là hoàn vô, trở về vô, về cõi hư vô - về với “Tây phương Cực lạc”, “hạc giá vân du”, “thiên thu vĩnh quyết”

Muôn kiếp con người có tự cõi vô thủy vô chung, từ quá khứ vô cùng (á) cho đến thời khắc sinh ra ở điểm A, cứ cho là thượng thọ đến 80 tuổi, tồn tại trong 80 năm trên cõi đờiyêu dấu, rồi tạ từ cuộc sống ở điểm C và lại được trở về với cõi vị lai - vô cùng - vô chung vô thủy (á) Thế là trọn vẹn một kiếp con người

Đời người hữu sinh hữu tử, có sinh tất có tử Thế thì sau khi hân hạnh được sinh ra làm kiếp con người, mỗi ngày ta sống đây cũng tức là đang mất đi, đang xa dần điểm A, tóc ngày một bạc phai, mắt ngày một mờ, chân ngày một chậm Mỗi ngày ta sống đây tức là đang thêm một ngày tiến dần về điểm C, quỹ tháng năm dần thu hẹp, “miếng da bò” thời gian dần khép lại.

Xin hình dung tiếp, nếu một người hưởng thọ 80 tuổi, tương đương từ 6 giờ sáng đến 6 giờ tối, thế thì năm tròn 40 tuổi anh ta đã đứng bóng, chính Ngọ, đúng 12 giờ trưa Còn sau đó là sang chiều, xế chiều, xế bóng Cảm giác buổi chiều thường hiu hắt, bâng

khuâng, qua nhanh hơn, thương hơn: Tà tà bóng ngả về tây (Nguyễn Du), Êm êm chiều ngẩn ngơ chiều (Xuân Diệu), Bắp rây vàng hạt đầy sân nắng chiều (Tố Hữu) Từ nay xin không ai nhắc đến tuổi, chỉ cần hỏi: “Thưa anh, mấy giờ rồi ạ?”

Nên hiểu rằng Phật giáo và Thiền sư Vạn Hạnh thấu triệt bản chất giới hạn sự tồn tại của thân kiếp con người nhưng tuyệt nhiên không quan niệm cuộc đời là hư vô, hư ảo, vô nghĩa Trong thực chất, việc Thiền sư nhấn mạnh sự thật Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô(Vạn thứ cây mùa xuân tốt tươi, mùa mùa thu khô héo) chính là nhằm chỉ rõ chân lý và quy luật tồn tại của thế giới hữu hình muôn kiếp chúng sinh Đời người có những tháng năm tuổi trẻ thì rồi sẽ đến ngày già nua, da mồi tóc bạc Từ cuối chặng đường đời, chính Nguyễn Trãi cũng từng tiếc nuối “Thấy cảnh càng thêm tiếc thiếu niên” và nhắc nhở kẻ hậu sinh: “Biên xanh nỡ phụ cười đầu bạc - Đầu bạc xưa rày có thuở xanh” (Thơ tiếc cảnh) Đời người cũng như muôn vật, có danh thì có hư, có trưởng thì có tiêu, có thừa thì có trừ, có thăng thì có giáng Qui luật đời người là “sinh, lão, bệnh, tử”, điều gì đến

sẽ đến, có gì mà lo sợ

Trước thực tại về cái hữu cái vô, cái còn cái mất, cái được cái không, Thiền sư Vạn Hạnh

đề cao khả năng nhận thức và nắm bắt quy luật sự sống: Nhậm vận thịnh suy vô bố úy (Đạt đến thông hiểu rồi thì sự thịnh suy không sợ hãi) Con người khi đã đạt đến trình độ

“nhậm vận” tức là đã đạt ngộ, đạt tới vô cầu vô kỷ, thấu suốt trước sau, không gì làm cho bất ngờ, sợ hãi Người “nhậm vận” hiểu rõ thời vận, quy luật cuộc đời và biết rõ ngay cả những thăng trầm số phận cũng chính là một phần tất yếu của sự sống

Câu chuyện “Tái Ông thất mã” không chỉ nói lên tính tương đối của sự may rủi mà còn đem đến một phương thức xử thế và niềm an ủi lớn lao Bản thân sự thịnh - suy có thể là hiện thực tất yếu nhưng thái độ “thông hiểu”, chủ động trước thịnh - suy cũng giữ vai trò

vô cùng quan trọng Do đó người “nhậm vận” thắng không kiêu, bại không nản, không nịnh trên, không nạt dưới Bậc đạt đạo có thể vô bố úy, không sợ thịnh, không sợ suy, tự chủ được cả khi suy cũng như khi hưng thịnh Ngược trở lại, người đời quá “sợ suy” mà chưa biết đến “sợ thịnh”! Trong Cung oán ngâm khúc, Nguyễn Gia Thiều từng cảnh tỉnh:

“Bả vinh hoa lừa gã công khanh Bừng con mắt dậy thấy mình tay không!” Với tinh