Nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại việt nam từ thế kỉ x đến thế kỉ XV (tt)

Về mặt văn học, điều ngày nay cần quan tâm là các lý tưởng của người xưa, trước hết của trí thức nho sĩ, về một bậc quân vương đã được thể hiện như thế nào, bằng những phương tiện nghệ t

TRỊNH HUỲNH AN

NHÂN VẬT HOÀNG ĐẾ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Công trình đã được hoàn thành tại Trường Đại học Vinh

Người hướng dẫn khoa học:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở

họp tại: Trường Đại học Vinh

Vào hồi ngày tháng năm 2021

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Trung tâm Thông tin – Thư viện Nguyễn Thúc Hào, Trường Đại học Vinh

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Sau hơn một ngàn năm Bắc thuộc, chiến thắng của Ngô Quyền trước quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng đã mở ra kỉ nguyên tự chủ cho dân tộc Đất nước bước vào thời kì xây dựng nền quân chủ chuyên chế tồn tại mười thế kỉ Trên bình diện chính trị - văn hóa - xã hội, Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV ở vào giai đoạn đầu của chế độ quân chủ chuyên chế - mô hình nhà nước mà ở đó hoàng đế (vua) đứng đầu triều đình, nắm quyền lực điều hành mọi phương diện của đất nước, chi phối sâu sắc đến sự an nguy, thịnh suy, tồn vong của cả một chế độ, một triều đại Hoàng đế, theo đó cũng trở thành đối tượng phản ánh, thể hiện của văn học Nghiên cứu văn học giai đoạn đầu thời trung đại từ thế kỉ X đến thế kỉ

XV, vì thế không thể bỏ qua việc nghiên cứu về nhân vật hoàng đế

1.2 Là một kiểu nhân vật văn học - văn hóa đặc biệt, nhân vật hoàng đế hàm chứa trong

nó nhiều nội dung chính trị, xã hội, văn hóa, văn học rất cần được nghiên cứu Về đường lối chính trị, hoàng đế tồn tại và hoạt động trong xã hội quân chủ chuyên chế chủ yếu theo đức trị Vậy kiểu hoàng đế như thế đã có vai trò lịch sử tích cực nào và có những hạn chế nào?

Về mặt văn học, điều ngày nay cần quan tâm là các lý tưởng của người xưa, trước hết của trí thức nho sĩ, về một bậc quân vương đã được thể hiện như thế nào, bằng những phương tiện nghệ thuật gì, với những thể loại văn học nào để vừa chuyển tải được những vấn đề đạo đức chính trị của hoàng đế mà lại vừa an toàn thân mệnh trong một kiểu xã hội mà một chữ viết nhầm trong bài thi cũng có thể dẫn đến án tử? Thêm nữa, các hoàng đế thời trung đại trực tiếp sáng tác văn chương không chỉ để khoe tài mà chủ yếu hướng đến mục đích phục vụ chính trị Họ dùng văn chương để khẳng định, bảo vệ tính chính danh của triều đại, của bản thân ngôi vị hoàng đế Đây là một loại diễn ngôn quyền lực độc đáo trong văn hóa chính trị thời trung đại Câu hỏi đặt ra là mục đích sáng tác văn chương đó đã được thực hiện bằng các phương tiện nghệ thuật nào, cũng như các vấn đề của hoàn cảnh sáng tác, cảm hứng, tư tưởng, môi trường xướng họa…

1.3 Thế giới nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam rất phong phú, đa dạng Nổi bật trong văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV là các loại hình nhân vật: thiền sư, nho sĩ, hoàng đế, liệt nữ Tuy nhiên, khi tiến hành nghiên cứu nhân vật trong văn học trung đại giai đoạn này, cho đến nay, phần lớn các công trình đều tìm hiểu các nhân vật là nhà nho, thiền sư, liệt nữ Chưa có công trình nghiên cứu nào có cái nhìn bao quát và mang tính hệ thống về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Vì thế vấn đề này vẫn còn nhiều khía cạnh mới, cần được quan tâm nghiên cứu

1.4 Việc tìm hiểu ngọn nguồn của những đặc điểm của nhân vật hoàng đế, mối quan hệ giữa nhân vật văn học này trong văn học trung đại với bối cảnh lịch sử - xã hội đương thời… sẽ góp phần mang đến những bài học kinh nghiệm trị quốc an dân đối với hệ thống chính trị đương đại

Tóm lại, những vấn đề nêu trên lý giải tính chất cấp thiết của đề tài luận án Bên cạnh việc nghiên cứu về hoàng đế ở các góc độ: chính trị, quân sự, ngoại giao… thì việc nghiên cứu hoàng đế dưới góc độ văn học là việc làm cần thiết, vừa có ý nghĩa khoa học vừa mang giá trị

thực tiễn Vì thế chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: Nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại

Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận án là nhân vật hoàng đế

trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung ở các sáng tác văn học giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV có xuất hiện nhân vật hoàng đế Giai đoạn văn học này mặc dù đông đảo về lực lượng sáng tác, đồ sộ về số lượng tác phẩm nhưng vì nhiều lí do mà không còn lưu trữ đầy đủ

Tuy nhiên, những công trình biên tuyển văn học trung đại cũng có thể cung cấp đủ tư

liệu để thực hiện đề tài: Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam, Tổng tập văn học Việt Nam (tập I – V), Nguyễn Trãi toàn tập, Tổng tập văn học Hán – Nôm, Thơ văn Lí – Trần, và các tuyển tập: Tuyển thơ các vua Trần, Thơ văn Lê Thánh Tông, Cổ tâm bách vịnh…

Khác với văn chương hiện đại, văn chương trung đại mang nặng tư duy nguyên hợp với tinh thần văn – sử – triết bất phân Một tác phẩm chức năng hành chính quan phương có thể được viết

bằng một một hình thức nghệ thuật đậm chất văn học như Dụ chư tỳ tướng hịch văn, Bình Ngô

đại cáo; trong một bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư cũng có thể tìm thấy những trang ghi chép

có tính chất văn học; một ghi chép có tính chất sử học như Lam Sơn thực lục cũng có những đoạn đậm chất văn chương Tam tổ thực lục tuy có tên gọi thể loại “thực lục” song không hề tương

đồng với kiểu “thực lục” của sử học mà có tính cách như một tập chân dung bằng văn học Luận

án, vì thế, không chỉ nghiên cứu các thể loại thuần văn học mà còn quan sát, phân tích các tài liệu

có tính nguyên hợp: Đại Việt sử kí toàn thư, Tam tổ thực lục, Lam Sơn thực lục

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu nhân vật hoàng đế trong văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, luận án rút ra những khái quát về đặc điểm nội dung và hình thức biểu hiện nhân vật hoàng đế trong văn học giai đoạn này Qua nghiên cứu nhân vật hoàng đế trong văn học, luận án chỉ ra mối quan hệ giữa văn học và chính trị thời trung đại, thời kì mà các nhà văn đồng thời là những trí thức nhập thế, hành đạo (nhà nho) hoặc được triều đình coi là quốc sư (nhiều vị thiền sư) Đồng thời, luận án phác họa một bức tranh các loại hình nhân vật, bên cạnh nhân vật hoàng đế

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Căn cứ mục đích nghiên cứu đã đề ra, luận án giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Trình bày một cách tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

- Khảo sát và chỉ ra các cơ sở hình thành nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

- Khảo sát và phân tích những đặc điểm nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

- Khảo sát, phân tích và chỉ ra các phương thức thể hiện nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Cuối cùng rút ra kết luận về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV và đề xuất một số vấn đề nghiên cứu có liên quan

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được nhiệm vụ đã đề ra của đề tài Nhân vật hoàng đế trong văn học trung

đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, tác giả luận án vận dụng nhiều phương pháp nghiên

cứu khác nhau, trong đó chủ yếu là các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp liên ngành: Để có thể lí giải được các vấn đề liên quan đến nhân vật

hoàng đế trong văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, luận án đã vận dụng tri thức của các lĩnh vực khác như: văn hóa học, triết học, luật học, tâm lý học, ngôn ngữ học nhằm tham chiếu, soi rõ các nội dung được đề cập trong luận án

4.2 Phương pháp lịch sử - xã hội: Đây là phương pháp nghiên cứu văn học quá khứ,

gồm quy luật hình thành, phát triển của các hiện tượng và quá trình văn học diễn ra trong những điều kiện lịch sử – xã hội nhất định như tác phẩm, tác giả, thể loại, trào lưu, các giai đoạn đã qua của nền văn học dân tộc Phương pháp này giúp cho việc tái hiện những nét chính về bối cảnh lịch sử – văn hóa – xã hội có ảnh hưởng đến việc hình thành nhân vật hoàng đế Đồng thời phương pháp này cũng giúp đưa ra những kết luận về sự vận động và phát triển của nhân vật hoàng đế

4.3 Phương pháp phân loại – thống kê: Phương pháp này vận dụng các thao tác phân

loại – thống kê, xác lập dữ liệu khoa học làm cơ sở để góp phần bổ sung tính chặt chẽ của các luận điểm Từ việc vận dụng phương pháp này, luận án đi đến xác định những đặc điểm

cơ bản của các kiểu tác gia tác phẩm, thể loại văn học thể hiện nhân vật hoàng đế qua góc nhìn tự biểu hiện và là đối tượng được phản ánh

4.4 Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phương pháp này đi vào phân tích các tác

phẩm, các vấn đề, trên cơ sở đó, tổng hợp theo định hướng nghiên cứu của luận án Từ những tư liệu tổng hợp được, luận án tiến hành phân tích các tác phẩm theo khung thể loại, theo nhóm tác giả, theo giai đoạn lịch sử… để làm tiền đề so sánh, đối chiếu về sự vận động

và phát triển hệ thống tư tưởng Nho – Phật – Đạo gắn với sự biến đổi, vận động của mẫu hình nhân vật hoàng đế Luận án phân tích khả năng giao thoa, chuyển hóa, tiếp nối và hỗn dung giữa các tư tưởng trong cùng một loại hình tác gia hoàng đế

4.5 Phương pháp so sánh – loại hình: Phương pháp loại hình là phương pháp nghiên

cứu những sự việc, hiện tượng có chung những đặc trưng nào đó để có thể khái quát và phân loại tìm ra quy luật của sự tương đồng Trong nghiên cứu văn học, để làm nổi bật bản chất của hiện tượng được đem ra so sánh, có thể so sánh hiện tượng văn học đó với các hiện tượng cùng loại hoặc có thể so sánh với cả các hiện tượng đối lập Phương pháp này được dùng để đối chiếu, so sánh mẫu hình hoàng đế trong giai đoạn văn học này qua các loại hình tác giả tham gia viết về hoàng đế Đồng thời, luận án bước đầu so sánh mẫu hình hoàng đế của giai đoạn này với các giai đoạn sau trong văn học trung đại Việt Nam; so sánh mẫu hình hoàng đế Việt Nam và các nước Đông Á nói chung, Trung Quốc nói riêng để thấy được sự tương đồng và khác biệt

4.6 Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Phương pháp này được dùng để liên kết, xâu

chuỗi, hệ thống các vấn đề nghiên cứu trong tính thống nhất chỉnh thể Nó giúp luận án đưa

ra những góc nhìn đa diện về nhân vật hoàng đế một cách thống nhất theo hệ thống

kỷ X đến thế kỷ XV

Luận án trình bày hệ thống các yếu tố thi pháp – nghệ thuật liên quan đến nhân vật hoàng đế, một hệ thống cho đến nay chưa được chú ý đúng mức

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được triển khai trong 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 2 Cơ sở hình thành nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ

1.1.1 Nghiên cứu chung về nhân vật hoàng đế trong văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Mặc dù đã có một số bài viết, luận án, luận văn nghiên cứu về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam nhưng nhìn chung các công trình này mới chỉ dừng lại

ở mức đề cập sơ lược về mẫu hình hoàng đế hoặc khảo sát một nhân vật hoàng đế trong một tác phẩm cụ thể Các công trình nghiên cứu về nhân vật hoàng đế: Văn học Việt Nam

dòng riêng giữa nguồn chung (in lần đầu 1997), Trần Ngọc Vương đã có bài viết về “Mẫu

hình hoàng đế và con đường tìm kiếm sự thể hiện bản ngã trong triết học và văn học khu

vực Đông Á”; Trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ X – XIX - Những vấn đề lí luận và lịch

sử do Trần Ngọc Vương chủ biên, Đỗ Lai Thuý có bài viết “Loại hình các nhân vật trong

lịch sử văn học Việt Nam thế kỉ X đến thế kỉ XIX”; Con người nhân văn trong thơ ca Việt

Nam sơ kì trung đại của Đoàn Thị Thu Vân (2007)…

Nhìn chung việc nghiên cứu mẫu hình nhân vật hoàng đế mới dừng lại ở sự nghiên cứu dưới góc độ khảo cổ học, chính trị học, văn hoá học… mà chưa có công trình nghiên cứu nào có cái nhìn tổng thể, hệ thống về nhân vật hoàng đế dưới góc nhìn là một nhân vật văn học - nhân vật trữ tình

1.1.2 Nghiên cứu về một số nhân vật hoàng đế tiêu biểu trong văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Có thể nói Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông, Lê Thánh Tông là những trường hợp tiêu biểu cho mẫu hình hoàng đế trong giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Cuộc đời, sự nghiệp chính trị và sự nghiệp văn học của các hoàng đế này đủ để tạo nên một mẫu hình nhân vật văn hoá chính trị và văn học Ngoài sự nghiệp chính trị vẻ vang, những hoàng đế này còn là tác giả của nhiều áng văn chương đặc sắc Văn chương của họ không chỉ có tính chức năng

mà còn hướng đến những giá trị nghệ thuật Người viết sẽ điểm qua sơ lược những công trình nghiên cứu về ba hoàng đế tiêu biểu này

1.2 Cơ sở lí thuyết của đề tài

1.2.1 Lý thuyết loại hình

Loại hình học là khoa học nghiên cứu về các loại hình để tìm ra quy luật về sự tương đồng Phương pháp loại hình được áp dụng từ những năm 20 của thế kỉ XX Đến những năm

70 của thế kỉ XX, phương pháp này mới được nhiều học giả chú ý vận dụng Có thể liệt kê

những công trình tiêu biểu: N.I Konrad với Phương Đông và phương Tây, D X Likhachop với Bảy thế kỉ trong văn học Nga, B.L Riptin với Loại hình học và các mối quan hệ qua lại

của các nền văn học trung đại

Việc vận dụng lý thuyết loại hình trong nghiên cứu nhân vật hoàng đế là việc làm cần thiết, bởi nhân vật hoàng đế vừa hội tụ những tiêu chí về những đặc điểm chung vừa có những đặc điểm đặc thù khác biệt so với các kiểu nhân vật khác Lý thuyết về loại hình thực

sự đã trở thành mã khoá quan trọng để người viết đi sâu vào tìm ra những đặc điểm của nhân vật hoàng đế

1.2.2 Lý thuyết về mối quan hệ giữa văn hoá – tư tưởng và văn học

Từ buổi bình minh của nền văn học viết, văn học trung đại Việt Nam đã chịu sự ảnh hưởng và chi phối mạnh mẽ từ nền văn học Trung Hoa – nền văn học ngay từ thời cổ đại đã gắn liền những vấn đề văn hóa – tư tưởng: triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị Thực tế này

đã thể hiện rất rõ trong văn học Việt Nam sơ kì trung đại

Giải mã một tác phẩm văn chương phải quan tâm đến không gian xã hội mà tác phẩm thể hiện Trong văn học trung đại, không gian xã hội phổ biến chính là không gian mang màu sắc chính trị Nhất là ở giai đoạn đầu của nền văn học viết, không gian sáng tác chủ yếu tập trung

ở cung đình và lực lượng sáng tác cũng chính là các nhân vật chính trị Từ đó, không gian chính trị đã chi phối phần lớn những sáng tác văn học Xã hội Đại Việt xem trọng văn chương

và dùng văn chương là thước đo đánh giá tài năng Các hoàng đế đã sớm ý thức được con đường trị nước bằng văn trị, đức trị Văn chương trở thành hình thức để tuyển chọn nhân tài, là phương tiện để quan lại, vua chúa bộc lộ tài năng Từ đó, văn chương từng bước trở thành phương tiện để thực hiện các nhiệm vụ của văn hoá

Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá chính trị phù hợp với văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Văn học giai đoạn này hướng đến một xã hội đức trị lấy nhân vật trung tâm là những con người gắn liền với đời sống chính trị Đây còn là giai đoạn

mà quan niệm văn chương hướng hoàng đế đến mô hình thánh nhân quân tử với lí tưởng thân dân

1.2.3 Lý thuyết liên văn bản

Liên văn bản là khái niệm xuất hiện từ những năm 60 của thế kỉ XX Nó được xem là một thủ pháp, một phương thức tồn tại của tác phẩm văn học Lý thuyết liên văn bản góp phần đổi mới cách tiếp cận văn học Sự ra đời của mỗi tác phẩm văn học là một quá trình kết nối, đối thoại với các văn bản khác

Lý thuyết liên văn bản góp phần quan trọng trong việc giải quyết các nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của luận án Các tác phẩm trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV phần lớn gắn liền với đời sống chính trị và văn hoá Do đó, việc tìm hiểu các văn bản văn học không thể tách rời với các văn bản có liên quan, nhất là những ghi chép sử học Việc nghiên cứu liên văn bản sẽ góp phần tìm hiểu sâu hơn từng tác phẩm trong mối quan

hệ liên văn bản với văn hoá, chính trị, lịch sử và trong cùng một hệ thống thể loại để tạo nên

sự phong phú, đa diện, đa chiều về đặc điểm nhân vật hoàng đế trong văn học giai đoạn này

từ nội dung và hình thức thể hiện

1.2.4 Lý thuyết diễn ngôn

Lý thuyết diễn ngôn có nguồn gốc từ Châu Âu Nó được ra đời từ những năm 60 của thế kỉ XX Ở Việt Nam, lý thuyết diễn ngôn trở thành trào lưu nghiên cứu từ những năm 80 của thế kỉ XX Trong nghiên cứu văn học, lý thuyết diễn ngôn được tiếp cận ở các góc độ: ngữ học, lí luận văn học và xã hội học lịch sử tư tưởng

Vận dụng lý thuyết diễn ngôn vào tìm hiểu đặc điểm nhân vật hoàng đế là việc làm rất cần thiết Từ thời cổ đại, người ta đã nhận ra sức mạnh của nghệ thuật ngôn từ trong việc chuyển tải tư tưởng và tác động đến người đọc Trong bối cảnh văn – sử – triết bất phân, dường như mọi giao tiếp của hoàng đế đều qua các sáng tác được xem là văn chương Thông qua ngôn ngữ, giọng điệu, các motip, các biểu tượng… của tác phẩm, quyền lực thống trị thiên hạ, vị thế thiên tử – con trời, đức độ của bậc đế vương được xác lập Thông qua các diễn ngôn về văn hoá chính trị, sự chuyển giao về hệ tư tưởng từ Phật giáo sang Nho giáo có thể bộc lộ được những đặc điểm của nhân vật hoàng đế trong văn học giai đoạn này Đặc biệt, thông qua hoạt động xướng hoạ giữa hoàng đế và các quần thần đã bộc lộ được tri thức và quyền lực của thiên tử Từ góc nhìn về diễn ngôn của các nhà nho, ta lại thấy ý thức sử dụng phương tiện văn chương để gián tiếp kín đáo yêu cầu chủ nghĩa thân dân nơi quân vương, cảnh báo cho họ về sức mạnh “chở thuyền” và “lật thuyền” của dân, ca ngợi những bậc quân vương có nhân nghĩa, đức hiếu sinh Tiếp cận nhân vật hoàng đế từ lý thuyết diễn ngôn sẽ làm rõ hơn mối liên hệ giữa văn chương và bối cảnh chính trị, xã hội, văn hoá đương thời

luận án sẽ đưa đến phác thảo đặc điểm nhân vật hoàng đế giai đoạn này dưới góc nhìn tự biểu hiện và với tư cách là khách thể được phản ánh

Chương 2

CƠ SỞ HÌNH THÀNH NHÂN VẬT HOÀNG ĐẾ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV

2.1 Giới thuyết về nhân vật hoàng đế

2.1.1 Khái niệm nhân vật hoàng đế

Có thể đưa ra khái niệm hoàng đế là người đứng đầu của nhà nước theo thể chế quân chủ chuyên chế Mỗi khu vực, quốc gia hoàng đế có vị thế khác nhau trong đời sống xã hội Trong xã hội phương Đông, hoàng đế là người nắm trong tay mọi quyền lực, sở hữu đất đai

và thần dân trong phạm vi “bốn bể” Suy nghĩ và hành động của hoàng đế có sức ảnh hưởng lớn và quyết định sự vận hành của xã hội Xã hội phương Đông quan niệm hoàng đế là thiên tử – con trời, mang trong mình thiên mệnh để thay trời trị vì thiên hạ Chính vì có một

vị thế đặc biệt trong xã hội quân chủ nên hoàng đế cũng đã trở thành một nhân vật đặc biệt trong sáng tác văn học Nhân vật hoàng đế xuất hiện trong văn chương không đơn thuần là một kiểu nhân vật văn học mà nó còn gắn với nhiều yếu tố văn hoá chính trị, tư tưởng triết học Trong suốt hành trình lịch sử văn học, không chỉ xuất hiện trong các tác phẩm thời trung đại mà đến văn học hậu hiện đại nhân vật hoàng đế này vẫn còn là đề tài thú vị cho sự tìm tòi, sáng tạo

2.1.2 Sự khác nhau giữa “Đế” và “Vương”

“Đế” hay “Vương” đều là khái niệm chỉ người đứng đầu nhà nước quân chủ, là người nắm quyền cai quản thiên hạ Tuy nhiên Đế và Vương lại không thể đồng nhất về nội hàm khái niệm

Mặc dù Trung Hoa chỉ xem người đứng đầu Đại Việt là phiên vương nhưng rõ ràng nhận thấy trong tâm thức người Việt luôn có tinh thần yêu nước, lòng tự hào, tự tôn và khẳng định vị thế của mình sánh ngang cùng Trung Hoa hùng mạnh Có thể thấy đế và vương mặc

dù đều là khái niệm để gọi tên người đứng đầu nhà nước theo chế độ quân chủ Tuy nhiên, nội hàm của hai khái niệm đã cho thấy thang độ quyền lực khác nhau của hai tên gọi

2.1.3 Mô hình hoàng đế lý tưởng trong tư duy chính trị Việt Nam trung đại

Hoàng đế được gắn liền với các khái niệm tam vị nhất thể: thiên mệnh – thiên hạ – thiên tử Ba khái niệm này chi phối mạnh mẽ đến mô hình nhân cách hoàng đế Theo diễn ngôn của chế độ quân chủ, hoàng đế là thiên tử (con trời), được trời trao cho thiên mệnh để cai quản thiên hạ

Hoàng đế chịu “thiên mệnh” trước hết phải là người có đức Theo quan điểm Nho giáo, hoàng đế không đơn thuần là người đứng đầu nhà nước quân chủ, nắm trong tay mọi đất đai và thần dân phải chăm lo lợi ích… mà hoàng đế phải thực hiện nghĩa vụ bảo vệ dân, giáo hoá dân, chịu trách nhiệm về cuộc sống của nhân dân

Nền văn hoá chính trị Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng đều có quan niệm chung về mẫu hình hoàng đế có trách nhiệm đối với trời, không được quyền hành động theo

ý mình mà phải thi hành những điều thuận lòng trời, hợp ý dân Vấn đề đức trị, thân dân là

những nội dung chính trong tư tưởng, đường lối trị nước của Nho giáo Hoàng đế phải nhận thức được vai trò quan trọng của nhân dân trong con đường đế nghiệp

Trời trao thiên mệnh cho hoàng đế dựa trên nguyên tắc chọn người có đức Đức của nhà lãnh đạo được thể hiện trên nhiều phương diện nhưng phẩm chất quan trọng nhất là đức hiếu sinh Đức hiếu sinh được thể hiện trước tiên là chọn đức trị hạn chế hình pháp

Nho giáo hướng đến hình mẫu hoàng đế là một thánh nhân vừa mang một nhân cách của con người phàm trần vừa có những đặc điểm của thượng giới Giữa mô hình nhân cách hoàng đế trong lý thuyết và thực tế, qua lịch sử có thể thấy sự vênh lệch khá lớn Rất hiếm

vị hoàng đề có thể đáp ứng được đầy đủ các chuẩn mực nhân cách thánh nhân mang những đặc điểm huyền thoại

2.2 Những tiền đề của sự xuất hiện nhân vật hoàng đế trong văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

2.2.1 Tiền đề lịch sử, xã hội

Trong giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, Việt Nam đang từng bước thiết lập và ổn định xã hội theo chế độ quân chủ chuyên chế Dựa vào bối cảnh lịch sử, văn hóa xã hội Việt Nam có thể chia giai đoạn này thành ba cột mốc quan trọng: Đất nước mới giành được độc lập, xây dựng quốc gia quân chủ và phục hưng nền văn hóa dưới hai triều đại Lý – Trần, đấu tranh chống quân Minh xâm lược và xây dựng Nhà nước quân chủ đạt cực thịnh ở triều đại

Lê sơ Thực tiễn xây dựng chế độ đòi hỏi phải cấp thiết xác lập nền văn hóa chính trị tương ứng Theo đó, vấn đề lựa chọn mẫu hình hoàng đế được xem là nhiệm vụ hàng đầu Bởi vì trong xã hội chuyên chế, hoàng đế là người đứng đầu triều đại, mọi suy nghĩ, hành động của hoàng đế có vai trò quyết định đến thực tế vận hành xã hội Trên cơ sở bối cảnh xã hội đã đặt ra những yêu cầu thời đại về vai trò của hoàng đế

2.2.2 Tiền đề văn hoá, chính trị

Xã hội Đại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV tìm thấy sự tương đồng giữa truyền thống, phong tục, tư tưởng tình cảm của con người Việt Nam với tư tưởng thân dân trong Nho giáo Mặc dù đều có tinh thần dân tộc cao, kiên quyết chống lại sự bành trướng của chính quyền phương Bắc, nhưng các triều đại nước ta vẫn tìm thấy được trong văn hoá chính trị Trung Hoa nhưng diễn ngôn phù hợp để bảo vệ vương triều Tiếp thu nền văn hoá chính trị phương Bắc, các Hoàng đế Đại Việt không ngừng diễn ngôn về thiên tử – thiên hạ – thiên mệnh Theo quan điểm Nho giáo, hoàng đế phải có nhân cách lí tưởng “nội thánh, ngoại vương”, tức là phải đạt đến phẩm chất của một thánh nhân Tư tưởng Nho giáo yêu cầu phẩm chất của một thánh nhân là phải “minh minh đức – tân dân – chỉ ư chí thiện” (làm sáng

tỏ đức sáng – làm đời sống dân chúng không ngừng đổi mới – khiến cho người ta ở vào chí thiện) Trên cơ sở kế tục tinh thần xuất thế, nhập thế của hoàng đế triều Lý – Trần, các hoàng đế Nho giáo thời Lê sơ phấn đấu đạt đến cảnh giới của một thánh nhân dung hoà giữa xuất thế và nhập thế “Nội thánh, ngoại vương” – tu kỷ, trị nhân tức bên trong là một thánh nhân, bên ngoài là một hoàng đế Dưới sự chi phối của tư tưởng Nho giáo, mẫu hình hoàng đế

đã đặt ra chuẩn mực “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” trong bát mục “cách vật, trí tri, thành

ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”

Trên cơ sở kết hợp những giá trị nhân đạo trong truyền thống của dân tộc cùng với tinh thần bác ái, vị tha của đạo Phật và tư tưởng thân dân trong học thuyết Nho giáo, các hoàng

đế Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV đã phát triển tư tưởng thân dân từ “ngụ binh ư nông” của triều Lý đến “khoan thư sức dân” dưới triều Trần và đạt đến quan niệm “dân như nước

có thể đẩy thuyền, lật thuyền” dưới triều Lê sơ Mỗi giai đoạn lịch sử, đất nước đều có mô hình văn hoá chính trị tương ứng Theo đó, mẫu hình hoàng đế luôn không ngừng vận động

để đáp ứng những yêu cầu của lịch sử xã hội

2.2.3 Tiền đề văn học

Tiếp thu sự ảnh hưởng từ nền văn học Trung Hoa, văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến thế

kỉ XV đề cập rất nhiều đến văn hoá chính trị Văn chương không phải là phương tiện để bày tỏ tình cảm cá nhân mà là dùng để bày tỏ chí Văn học giai đoạn này đảm nhiệm một trọng trách quan trọng trong sự nghiệp chính trị của các triều đại Các hoàng đế dùng văn chương để trị quốc Các triều thần dùng văn chương để thể hiện những khát vọng, hoài bão về một đấng minh quân, một xã hội thịnh trị với vua sáng tôi hiền Chính vì những lí do đó, hoàng đế đã đi vào văn chương và trở thành một nhân vật có sức ảnh hưởng lớn trong đời sống văn học, văn hoá chính trị của Đại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

2.3 Vị thế của nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam

2.3.1 Giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Văn chương thời trung đại xét về đề tài, nội dung phần lớn đều phản ánh các vấn đề văn hoá chính trị Theo kết quả khảo sát của chúng tôi có đến 680 trong tổng số 1800 tác phẩm trong văn học giai đoạn này trực tiếp thể hiện về nhân vật hoàng đế (chiếm 37.8%) Kết quả khảo sát này chưa bao gồm các tác phẩm gián tiếp thể hiện nhân vật hoàng đế Từ

đó có thể khẳng định hoàng đế chính là nhân vật trung tâm trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Tuỳ thời điểm lịch sử, tuỳ theo từng tác giả mà diễn ngôn

về mẫu hình hoàng đế mang những đặc điểm khác nhau Có phê phán xa gần, có khéo léo phúng gián nhưng nhìn chung, nhân vật trung tâm của văn học giai đoạn này – hoàng đế được văn chương tập trung ca ngợi về đức trị, thân dân Các trí thức giai đoạn này có một niềm tin mãnh liệt vào việc xây dựng nên một xã hội lý tưởng (và có khi là không tưởng) với mẫu hình hoàng đế nhân nghĩa, thần dân giữ đạo trung hiếu, kẻ sĩ tu thân Tuy chưa giống hoàn toàn với những khát vọng lí tưởng của các kẻ sĩ nhưng nhìn chung qua thơ văn, các hoàng đế Đại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV đã trở thành một nhân vật trung tâm chi phối đến các nhân vật khác trong đời sống văn học

2.3.2 Giai đoạn từ sau thế kỉ XV đến thế kỉ XIX

Nếu như thế kỉ thứ X đến thế kỉ XV, qua thơ văn, kẻ sĩ bộc lộ một niềm tin dường như tuyệt đối vào chế độ quân chủ thì giai đoạn sau thế kỉ XV, niềm tin ấy từng bước suy giảm, ngược lại gia tăng sự hoài nghi về nền cai trị đức trị Họ Trịnh phò tá nhà Lê đánh bại nhà Mạc Đất nước tồn tại song song vua và chúa Đạo trung quân đã mai một, những vấn đề thiết yếu của đạo nho như tu, tề, trị, bình đã không còn giữ được những giá trị như lúc ban đầu Việc tuyển chọn ra quan lại cũng không còn lệ thuộc vào khoa cử Tiền có thể mua được chức quan đã làm hoen ố những hình mẫu cao đẹp về thánh nhân, quân tử

Nhân vật trung tâm của giai đoạn này không phải là những nhà chính trị hay những bậc nho sĩ xem thơ ca là phương tiện để di dưỡng tính tình mà là những con người có số phận bình thường trong xã hội Tuy nhiên, qua những tác phẩm tố cáo xã hội, vạch trần tệ nạn vơ vét, bóc lột của triều đình… đã gián tiếp bàn về nhân vật hoàng đế

Tiểu kết chương 2

Hoàng đế được xem là một nhân vật đặc biệt trong đời sống văn học trung đại Việt Nam Nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV được hình thành trên nhiều cơ sở Nó xuất phát từ bối cảnh lịch sử xã hội và yêu cầu thời đại của một đất nước tự chủ sau ngàn năm Bắc thuộc Đất nước bước sang trang sử mới, yêu cầu của thời đại tự chủ và của một dân tộc đang dâng cao lòng tự hào thì việc tập trung hướng đến vương triều, hoàng đế là một thực tế tự nhiên Văn chương đảm nhiệm vai trò chính trị, nhất là tập trung thể hiện đường lối trị nước của hoàng đế Các thiền sư, nho sĩ dùng văn chương để lập thân, kiến quốc Họ có niềm tin văn chương sẽ xây dựng được thế giới của các học thuyết chính trị đạo đức Các sáng tác của họ chứa đựng những cái đẹp về lý tưởng đạo đức với mô hình đức trị của hoàng đế Tư tưởng đức trị đã từng bước phát triển

và đạt đến đỉnh cao với tư tưởng nhân nghĩa dưới vương triều Lê sơ Sau vương triều Lê

sơ, Đại Việt bước vào thời kì khủng hoảng và suy vong kéo dài nhiều thế kỉ Chế độ quân chủ đã không còn duy trì đường lối đức trị, thân dân mà ngày càng bộc lộ rõ tính chuyên chế, tha hóa Đất nước chia cắt, nội chiến liên tiếp giữa Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn, khởi nghĩa nông dân diễn ra liên tục đã phản ánh sự suy tàn của nền đức trị không lấy dân làm gốc… Chính vì thế giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV được xem là giai đoạn tiêu biểu cho chế đô quân chủ và mẫu hình nhân vật hoàng đế lí tưởng

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT HOÀNG ĐẾ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV 3.1 Nhân vật hoàng đế với tư cách là cái tôi tự biểu hiện

3.1.1 Nhân vật hoàng đế - thiên tử trong ý thức chính trị

3.1.1.1 Ý thức tu dưỡng đạo đức Nho giáo

Theo thế giới quan của Nho giáo, đạo làm người được bộc lộ rõ nét nhất trong lĩnh vực đạo đức Theo đó, đạo đức Nho giáo hướng đến giá trị thực tiễn, giúp con người có thể đạt được phẩm chất hoàn thiện, hữu dụng trong đời sống xã hội Người quân tử phải đạt đến phẩm chất kẻ sĩ với các phạm trù: nhân, lễ, nghĩa, trí, dũng, trung, chính, trực, cung, khoan… Nếu như Phật tính là cảnh giới cao nhất mà người tu hành muốn đạt đến thì thánh nhân, quân tử là mục tiêu cao nhất của người quân tử theo quan điểm Nho gia Nho gia hướng đến hình tượng hoàng đế là thánh nhân nhập thế, hành đạo, lo cho đời, cho dân, tham gia vào công cuộc kiến thiết xã hội theo mô hình Nghiêu, Thuấn

Các đế vương không ngừng đề cao chữ đức trong sáng tác một mặt tự nhắc nhở việc rèn luyện, đồng thời khẳng định đức của bản thân; mặt khác, các hoàng đế còn xem đây là công cụ giám quản bách thần, đề cao đạo đức để giáo hoá sự phục tùng của mọi đối tượng trong xã hội Đế vương thực hành chính trị bằng đạo đức, đức của bản thân và đức của dân chúng Luật pháp được sử dụng chủ yếu nhằm duy trì trật tự đạo đức xã hội Trong đó, tư tưởng đức trị có mối quan hệ chặt chẽ với tư tưởng dân bản – lấy dân làm gốc

Qua những tác phẩm thơ, văn, các hoàng đế đã thể hiện những tiêu chuẩn của một “nội thánh” theo quan điểm Nho gia Đó là việc tu thân, trau dồi những phẩm chất về đạo đức để

đủ khả năng hoàn thành vai trò thiên mệnh

3.1.1.2 Ý thức khẳng định tài năng của thiên tử

Bên cạnh “nội thánh” thì “ngoại vương” được thể hiện qua khả năng điều hành chính trị Điều đó được đánh giá qua tài năng dựng nước và giữ nước của các hoàng đế Giai đoạn này xuất hiện hai mẫu hình hoàng đế tiêu biểu Đó là mẫu hình hoàng đế anh hùng khởi nghiệp và mẫu hình hoàng đế nối nghiệp Trước khi đường hoàng bước lên ngai vàng, các hoàng đế hầu hết phải trải qua một quá trình tranh giành, đấu tranh khốc liệt Mặc dù có những cuộc chuyển giao quyền lực diễn ra trong êm đẹp nhưng khó thể tránh khỏi cảnh máu chảy đầu rơi Qua thơ văn, các hoàng đế đã tự biểu hiện tài năng trong việc dựng nên vương triều và sự nghiệp cai trị huy hoàng Trong đó có một số hoàng đế xuất thân là anh hùng lãnh đạo nghĩa binh đứng lên dẹp tan ngoại xâm sáng lập nên triều đại mới

Dũng là phẩm chất một đế vương cần phải có Đó là bản lĩnh của một người lãnh đạo đất nước thể hiện được uy vũ, khắc phục được khó khăn, không nao núng dù bất cứ hoàn cảnh nào Các hoàng đế Đại Việt đã nhiều lần thân chinh đánh dẹp phản loạn, trấn áp ngoại bang,

mở mang bờ cõi Trong sáng tác của mình, hoàng đế dùng binh là để cứu dân

Bình thiên hạ là năng lực tối cao của thiên tử trong xã hội quân chủ Nó được hiểu là khả năng quy phục được lòng người, xây dựng cho thiên hạ nền thái bình thịnh trị Theo quan niệm của xã hội quân chủ phương Đông, được mùa là do hoàng đế đã thực hiện trọn vẹn nhiệm vụ được trời giao phó nên ban phúc lành Trong những năm 1493 – 1494 đất nước được mùa liên tiếp, theo tư tưởng “thiên mệnh” thì hoàng đế đã hợp lòng trời, được trời giáng phúc Lê Thánh Tông đã tổ chức cuộc xướng hoạ mừng được mùa Hoàng đế xướng thơ và được các quần thần hoạ lại với những nội dung tán thưởng, đồng tình Vì thế đây được xem là hình thức tối ưu để hoàng đế tự khẳng định đế quyền, đế vị, ca ngợi triều đình, chế độ và tự ca ngợi công lao, đức độ của mình đã cảm hoá được lòng trời Đây là công cụ để các hoàng đế thể hiện uy đức

Trải qua những năm tháng hào hùng chống giặc Minh, các hoàng đế thời Lê sơ sáng nghiệp, kế nghiệp đều nhận thức được vai trò của dân trong công cuộc trị vì Từ đó họ đã có cái nhìn trân trọng và đưa nhân dân đến một vị thế cao hơn so với giai đoạn Lý – Trần Ở các giai đoạn trước, nhân dân được các hoàng đế coi trọng và thực hiện nhiều chính sách dân

vi bản Tuy nhiên đến thời Lê sơ, các hoàng đế đã nhận thấy được sức mạnh to lớn của dân, dân là nước, vua là thuyền Qua thơ văn, các hoàng đế đã tự hoạ nên bức chân dung về tài năng dựng nước và giữ nước

3.1.1.3 Ý thức khẳng định vị thế thiên tử

Các hoàng đế trước hết là các nhà chính trị Vì thế, mục đích và chí hướng sáng tác của

họ đều hướng đến các lí tưởng chính trị, mang đậm tính chất cung đình, quan phương Thông qua quá trình sáng tác, nhân cách của bậc đế vương được bộc lộ bằng việc ứng xử với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và với chính mình Cũng giống như các hoàng đế phương Bắc, các hoàng đế Đại Việt rất đề cao thiên mệnh Mặc dù có những điểm khác biệt trong việc khẳng định vị thế, nhưng điểm chung là các hoàng đế trong vùng văn hóa Đông Á

ý thức được vai trò, trách nhiệm thiên tử của mình trong việc thay trời cai quản non sông

Phục vụ sự nghiệp trị quốc của hoàng đế giai đoạn này không thể không kể đến những tác phẩm văn chương bang giao Đó là những sáng tác ra đời nhằm phục vụ cho việc ngoại giao thông qua hình thức đối đáp, tiễn tặng, xướng hoạ của những nhà ngoại giao với các sứ