Truyện cổ tích là một thể loại quan trong trong văn học dân gian Việt Nam và có ý nghĩa lớn trong việc bồi đắp tư tưởng, tình cảm tốt đẹp cho học sinh. Tìm hiểu truyện cổ tích cũng góp phần quan trọng vào việc cảm thụ tác phẩm văn học và rèn luyện các kĩ năng, năng lực cần có cho học sinh
Trang 1SỞ GD & ĐT VĨNH PHÚC TRƯỜNG THPT LÊ XOAY - -
BÁO CÁO ĐỔI MỚI SINH HOẠT CHUYÊN MÔN
CHỦ ĐỀ: TRUYỆN CỔ TÍCH
(Ngữ văn 10)
Người thực hiện: Nguyễn Thị Mơ
Đỗ Thị Lệ Thủy Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác: THPT Lê Xoay
Vĩnh Tường, năm 2018
Trang 2TÊN CHỦ ĐỀ: TRUYỆN CỔ TÍCH
Chương trình: Ngữ văn lớp 10 Đối tượng học sinh: lớp 10A5,10A11 Dự kiến số tiết: 4 tiết
I CƠ SỞ XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ
- Truyện cổ tích là một thể loại quan trong trong văn học dân gian Việt Nam và
có ý nghĩa lớn trong việc bồi đắp tư tưởng, tình cảm tốt đẹp cho học sinh Tìm hiểu truyện cổ tích cũng góp phần quan trọng vào việc cảm thụ tác phẩm văn học và rèn luyện các kĩ năng, năng lực cần có cho học sinh
- Chương trình Ngữ Văn lớp 10 học kì một có ba tiết học chứa đơn vị kiến thức liên quan đến thể loại cổ tích: Tiết 4,5 (Khái quát văn học dân dan Việt Nam); tiết 21,22 (Tấm Cám); tiết 6 -Chương trình tự chọn (Chử Đồng Tử) Nhưng các bài này không được tổ chức theo một hệ thống mà tách thành những bài học độclập Điều này làm cho:
+ Việc tìm hiểu thể loại cổ tích của học sinh bị gián đoạn, kiến thức mà các em tiếp nhận được không trong một mạng lưới quan hệ chặt chẽ
+ Mức độ hiểu biết của các em sau phần học mới chỉ là Hiểu, Biết, Vận
dụng mà chưa biết Phân tích, Tổng hợp, Đánh giá.
+ Chưa phát huy được sự chủ động, tích cực trong việc học tập và vận dụng kiến thức vào thực tế của học sinh
- Để khắc phục tình trạng trên, chúng tôi đề xuất nhómcác bài học có liên quan đến truyện cổ tích thành một chủ đề dạy học Mục đích là không chỉ cung cấp trithức về thể loại văn học dân gian này mà còn góp phần hình thành kĩ năng đọc hiểu truyện cổ tíchnói riêng và năng lực đọc nói chung, đồng thời phát triển kĩ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá cho học sinh Vì vậy, chúng tôi đặt tên cho
chủ đề là: Truyện cổ tích (Ngữ văn lớp 10).
Trang 3- Chủ đề được xây dựng là tích hợp của ba bài học:
+Tiết 4,5 (Khái quát văn học dân dan Việt Nam).
+ Tiết 21,22 ( Tấm Cám)
+ Tiết 6 - Chương trình tự chọn (Chử Đồng Tử)
- Thời lượng dạy học chủ đề này là: 4 tiết
- Đối tượng: Học sinh lớp 10a5, 10a11
- Hình thức dạy học: Trên lớp
- Thời gian thực hiện: Học kì I
II MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ
- Biết cách đọc hiểu truyện cổ tích thần kì theo đặc trưng thể loại
- Giáo dục kĩ năng ứng xử trong cuộc sống
- Hình thành kĩ năng thực hành ứng dụng (thuyết trình, tạo lập văn bản, làm việc nhóm)
Trang 4- Biết lên đấu tranh chống lại cái xấu và cái ác để giữ gìn những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
- Biết hướng đến những giá trị tốt đẹp, nuôi dưỡng niềm tin vào sự chiến thắng của cái đẹp, cái thiện trước cái xấu, cái ác
- Có thái độ sống tích cực, có ý chí và nghị lực vươn lên trong cuộc sống
4 Các năng lực cần hình thành.
a Năng lực chung
- Năng lực giải quyết vấn đề (giải quyết các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ, yêu cầu
mà giáo viên đề ra)
- Năng lực tự học, tự khám phá tri thức, thu thập thông tin
- Năng lực hợp tác (phối hợp với các thành viên để giải quyết các câu hỏi, bài tập khó, sưu tầm tài liệu…)
- Năng lực sáng tạo và vận dụng vào cuộc sống
- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến bài học
b Năng lực riêng.
- Năng lực giao tiếp tiếng Việt: Biết trình bày suy nghĩ, quan điểm của bản thân
về nội dung kiến thức được tìm hiểu; biết trao đổi thảo luận với giáo viên, bạn bè
- Năng lực thẩm mĩ (năng lực cảm thụ văn học)
- Năng lực tiếp nhận và tạo lập văn bản
III BẢNG MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
về truyện cổ tích thần kì
và truyện
- Hiểu được đặc điểm thể loại truyện cổ tích thần kì qua hai câu
- Lí giải được những ước mơ
và triết lí mà nhân dân gửi gắm qua tác
-Bày tỏ những quanđiểm riêng của bản thân về hai
Trang 5tích “Tấm cám”,
“Chử Đồng Tử”
- Nhận biết được các nhân vật trong truyện theo hai tuyến
- Liệt kê được những chi tiết quan trọng liên quan đến từng nhân vậttrong hai tác phẩm
chuyện
- Nắm được giá trị nội dung và nghệ thuật của hai tác phẩm
- Hiểu được thái độ của nhân dân đối với các tuyến nhân vật trong truyện
- Hiểu được ước mơ, khát vọng của nhândân được gửi gắm qua hai tác phẩm
- Hiểu được mối quan hệ giữa thế giới hiện thực và thế giới mơ ước được phảnánhtrong hai truyện
phẩm
- Biết cách đọc hiểu truyện cổ tích theo đặc trưng thể loại
truyện, đặc biệt là kết thúc truyện
“Tấm Cám”
- Liên hệ giữa các vấn đề đặt
ra trong tácphẩm với thực tiễn hiện nay đểrút ra bài học cho bản thân vànhững người xungquang mình
IV BẢNG MÔ TẢ CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP MINH HỌA
Trang 6+ Nêu khái niệm
+ Chỉ ra biểu hiện
mâu thuẫn giữa Tấm
và mẹ con Cám
+ Chỉ ra hành động,
lời nói của Tấm
trong mỗi lần biến
và ý nghĩa của việc giải quyết mâu thuẫn trong truyện
+ Qua quá trìnhbiến hóa của Tấm, nhân dân khẳng định điều gì ở con người?
+ Qua quá trìnhbiến hóa, nhân dân còn thể hiện quan niệm
gì về hạnh phúc?
+ Chử Đồng Tử
có số phận và phẩm chất
+ Qua truyện
“Chử Đồng Tử”,dân gian thể hiện ước mơ vàtriết lí nào?
+Vẽ sơ đồ tư duy tổng kết giátrị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
+ Em lí giải như thế nào về cách giải quyết mâu thuẫn, xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám?
+ Từ việc phân tích con đường dẫn đến hạnh phúc của các nhận vật, em hãy rút ra những bài học triết lí trong cuộc sống
+ Đọc truyện
“Tấm Cám”, anh/ chị suy nghĩ gì về câu trả lời của Mark với con gái
“Hạnh phúc là đấu tranh”
+ Từ truyện “TấmCám”, anh/chị hãy rút ra bài học
có ý nghĩa nhất đối với bản thân?
Lí giải vì sao?+ Nếu được phép thay đổi kết thúc truyện “Tấm Cám”, em sẽ kết thúc như thế nào?+ Sáng tác thơ, nhạc, vẽ tranh về truyện “Tấm Cám”
Trang 7“Tấm Cám”, Tấm có
mấy lần hóa thân
V THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
CHỦ ĐỀ: TRUYỆN CỔ TÍCH
Tiết 1
Mục đích, kĩ thuật dạy học,
hình thức tổ chức
Nội dung cần đạt
Hoạt động 1: Tìm hiểu
chung về truyện cổ tích
- Mục đích: Giúp học sinh
nắm được kiến thức khái quát
về thể loại cổ tích như: Khái
niệm, phân loại, đặc điểm…
- Kĩ thuật dạy học: Động não,
thông tin, phản hồi
Truyện cổ tích là tác phẩm tự sự dân gian
mà cốt truyện và hình tượng được hư cấu cóchủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động
2 Đặc điểm.
- Nhân vật chính là những người bất hạnh nhưng có những phẩm chất tốt đẹp
- Phản ánh những mâu thuẫn trong gia đình và xã hội: Mẹ ghẻ- con chồng, thiện- ác, người bóc lột- người bị bóc lột
- Thể hiện ước mơ và tinh thần lạc quan của nhân dân: Ước mơ hạnh phúc, tình yêu vượt qua danh giới giàu nghèo, ước
mơ đổi đời, ước mơ bất tử…
- Thể hiện triết lí dân gian: “Ở hiền gặp lành, ác giả ác báo”
- Nghệ thuật: Yếu tố kì ảo, nhân vật chia hai tuyến đối lập, xây dựng những xung
Trang 8- Đặc điểm truyện cổ tích thần kì:
+ Là loại truyện cổ tích có nội dung phong phú và số lượng nhiều nhất
+ Đặc trưng quan trọng của cổ tích thần
kì là sự tham gia của các yếu tố thần kì vào tiến trình phát triển của câu chuyện
+ Thể hiện ước mơ cháy bỏng của nhân dân lao động về hạnh phúc gia đình, về lẽ công bằng trong xã hội, về phẩm chất
và năng lực tuyệt vời của con người
Hoạt động 2: Tìm hiểu chung
- Kĩ thuật dạy học: Động não,
thông tin, phản hồi
+ Giai đoạn 1: Trước khi Tấm vào cung
+ Giai đoạn 2: Sau khi Tấm vào cung
- Tóm tắt truyện
Trang 9+ Em hãy tóm tắt truyện theo
tranh (dựa trên nhiệm vụ đã
giaoở tiết học trước: Soạn
bài “Tấm Cám” và sưu tầm
tranh liên quan đến các sự
việc chính của truyện rồi sắp
xếp theo trật tự câu chuyện)
Hoạt động 3: Tìm hiểu mâu
thuẫn, xung đột giữa Tấm và
mẹ con Cám
-Mục đích: Giúp học sinh
nắm được những biểu hiện
của mâu thuẫn, xung đột
+ Nhóm 1: Nêu biểu hiện
mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ
2 Tìm hiểu chi tiết.
2.1 Mâu thuẫn, xung đột giữa Tấm và
mẹ con Cám.
a Biểu hiện của mâu thuẫn.
a1 Giai đoạn 1: Trước khi Tấm vào cung.
- Biểu hiện mâu thuẫn:
-Mồ côi cả cha lẫn mẹ
- Làm lụng vất vả
- Bắt đầy giỏ tép
- Nuôi cá bống làm bạn
- Muốn đi xem hội
- Thử giày
-Dì ghẻ cay nghiệt, Cám được nuông chiều
-Cám ăn trắng mặc trơn-Lừa trút giỏ tép, giành yếm đỏ
- Lừa ăn thịt cá bống
- Bắt ngồi nhặt gạo lẫn thóc
Trang 10con Cám ở giai đoạn một.
+ Nhóm 2: Nhận xét về mức
độ mâu thuẫn, phản ứng
của Tấm, cách giải quyết
mâu thuẫn ở giai đoạn một
+ Nhóm 3: Nêu biểu hiện
mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ
con Cám ở giai đoạn hai
+ Nhóm 4: Nhận xét về mức
độ mâu thuẫn, phản ứng
của Tấm, cách giải quyết
mâu thuẫn ở giai đoạn hai
- Được làm hoàng hậu
- Khinh miệt
- Ngạc nhiên, hằn học
- Nhận xét
Mức độ mâu thuẫn
Mâu thuẫn chưa căng thẳng: Chỉ
xoay quanh nhữnghơn thua về vật chất và tinh thần
Phản ứng của Tấm
Khóc yếu đuối, thụ động
Cách giải quyết mâu thuẫn
Tấm chiến thắng nhờ yếu tố kì ảo:
- Hóa thành cây xoan đào
- Hóa thành khung cửi
- Hóa thành cây thị- quả thị
- Trở lại làm
- Chặt cây giết Tấm
- Giết vàng anh
- Chặt xoan đào
- Đốt khung cửi
- Mẹ con Cám chết
Trang 11người sống hạnh phúc bên vua.
-Nhận xét:
Mức độ mâu thuẫn
Mâu thuẫn căng thẳng dẫn đến một mất một còn:
Mẹ con Cám tìm cách tiêu diệt Tấm, Tấm trả thùCám
Phản ứng của Tấm
Tấm chiến thắng dựa vào sự đấu tranh của chính mình
Cách giải quyết mâu thuẫn
Tấm tự đấu tranh
Hoạt động 4: Tìm hiểu bản
chất mâu thuẫn và ý nghĩa
của việc giải quyết mâu
thuẫn
-Mục đích: Giúp học sinh
hiểu đúngbản chất mâu
thuẫn và ý nghĩa của việc giải
quyết mâu thuẫn trong
- Qua việc giải quyết mâu thuẫn, nhân dân thể hiện triết lí “ở hiền gặp lành” và
Trang 12+ Mâu thuẫn trong truyện
được giải quyết theo hướng
nào?
+ Qua việc giải quyết mâu
thuẫn, nhân dân thể hiện
1 Tìm hiểu chung
2 Tìm hiểu chi tiết 2.1 Mâu thuẫn, xung đột giữa Tấm và
mẹ con Cám 2.2 Quá trình biến hóa của Tấm
a Các hình thức hóa thân.
Trang 13+ “Bay thẳng vào cung đậu ở cửa sổ, hót
lên rất vui tai Vua đi đến đâu chim bay đến đó…rúc vào tay áo vua”.
+ Nói với Cám : “Phơi áo chồng tao, Phơi
lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.
- Hành động: “Khi vua đi chơi ngự, cành lá
của chúng sà xuống che kín thành bóng tròn như hai cái lọng” cho vua nằm chơi hóng
- Nhận xét: Tấm lên tiếng vạch mặt và tuyênchiến với Cám
Trang 14* Lần 4: Tấm biến hóa thành quả thị
- Hành động:
+Từ quả thị bước ra hàng ngày giúp bà lão
hàng nước “thổi cơm, nấu nước, gói bánh,
têm trầu”, ở với bà cụ như mẹ con.
+ Nhờ nhận ra miếng trầu Tấm têm, nhà vua đã đón Tấm về cung
- Nhận xét:
+ Thể hiện vẻ đẹp bình dị, tươi mới, rạng rỡ
và phẩm chất nết na, đảm đang của Tấm.+ Kết thúc đoạn đời bất hạnh, mở ra đoạn đời viên mãn của nhân vật
- Kĩ thuật dạy học: Động não,
đặt câu hỏi, khăn trải bàn
+ Qua quá trình biến hóa
của Tấm, nhân dân khẳng
b Ý nghĩa quá trình biến hóa của Tấm.
- Sức sống mãnh liệt của con người, của cái thiện, không chịu khuất phục đầu hàng trước cái ác
- Quan niệm giàu tính nhân văn của nhân dân về hạnh phúc:
+ Phải tự đấu tranh thì hạnh phúc mới bền lâu
+ Hạnh phúc tồn tại ngay trong cuộc đời này chứ không phải trong một thế giới xa xôi nào
Trang 15định điều gì ở con người?
+ Qua đó, nhân dân còn thể
hiện quan niệm gì về hạnh
Tấm là thể hiện quan niệm,
triết lí của nhân dân
- Kĩ thuật dạy học: Động não,
1 Tìm hiểu chung.
2 Tìm hiểu chi tiết.
2.1 Mâu thuẫn, xung đột giữa Tấm và
mẹ con Cám.
2.2 Quá trình biến hóa của Tấm.
2.3.Hành động trả thù của Tấm.
- Là hành động của cái thiện trừng trị cái ác
- Phù hợp với triết lí dân gian: “Ác giả ác báo”
- Quan niện của nhân dân: Hiền không đồng nghĩa với nhút nhát, khuất phục cái
ác (đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma
Trang 16được giá trị hiện thực, nhân
đạo, và đặc sắc nghệ thuật của
truyện “Tấm Cám”
- Kĩ thuật dạy học: Động não,
lược đồ tư duy
- Hình thức tổ chức dạy học:
học sinh làm việc độc lập kết
hợp với thảo luận nhóm
- Hệ thống câu hỏi: Vẽ sơ đồ
tư duy tổng kết giá trị nội
dung và nghệ thuật của tác
phẩm
+ Trong gia đình: Dì ghẻ- con chồng
+ Ngoài xã hội: Thiện- ác, người bóc lột- người bị bóc lột
- Thể hiện khát vọng cháy bỏng của nhân dân lao động về một xã hội công bằng, hạnh phúc
- Khẳng định sức sống mãnh liệt của con người trước sự vùi dập của cái ác
Giá trị hiện thực và nhân đạo
- Sử dụng yếu tố thần kì để dẫn dắt cốt truyện
+ Giúp học sinh nắm được nội
dung chính của truyện và biết
III HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU TRUYỆN “CHỬ ĐỒNG TỬ”
1.Tóm tắt
Trang 17- Hệ thống câu hỏi: Em hãy
tóm tắt truyện theo nhân vật
hợp với thảo luận
- Hệ thống câu hỏi tìm hiểu
2 Hướng dẫn đọc hiểu 2.1 Nhân vật Chử Đồng Tử
Trang 18tác phẩm theo đặc điểm của
truyện cổ tích
+ Chử Đồng Tử có số phận
và phẩm chất
+ Qua truyện, dân gian thể
hiện ước mơ và triết lí nào?
+ Nêu đặc sắc nghệ thuật của
truyện
phong kiến, vượt qua sự phân biệt giàu nghèo
+ Ước mơ đổi đời, sống no đủ: Chử Đồng
Tử là chàng trai nhà nghèo, lấy được công chúa Tiên Dung, cùng nhau xây dựng cuộcsống thịnh vượng
+ Ước mơ bất tử: Khu Chử Đồng Tử và Tiên Dung bay lên trời
-Triết lí: “Ở hiền gặp lành”
Thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân
3 Đặc sắc nghệ thuật
- Yếu tố hoang đường kì ảo: Cây gậy và
nón thần, Chử Đồng Tử được Phật Quang truyền cho phép thuật, khu Chử Đồng Tử
và Tiên Dung ở bay lên trời
Hoạt động 3: Hướng dẫn đọc
hiểu một số truyện cổ tích
- Cây tre trăm đốt
Hoạt động 4: Kiểm tra, đánh
giá kết quả học chuyên đề
IV KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ CHUYÊN ĐỀ TRUYỆN CỔ TÍCH 1.Đề kiểm tra (15 phút)
Trang 19A Là thể loại tự sự bằng văn xuôi kể lại các sự tích các vị thần sáng tạo thế giới tự nhiên và văn hóa, phản ánh nhận thức và cách hình dung của người thời cổ về nguồngốc của thế giới và đời sống con người.
B Là thể loại tự sự bằng văn xuôi kể lại các sự kiện và nhân vật có quan hệ với lịch
sử địa phương, dân tộc, thường dùng yếu
tố tưởng tượng để lí tưởng hóa các sự kiện
và nhân vật được kể, nhằm thể hiện ý thức lịch sử của nhân dân
C Là thể loại tự sự bằng văn vần hoặc văn xuôi kết hợp với văn vần, kể lại những sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với toàn thểcộng đồng
D Là thể loại tự sự bằng văn xuôi kể về sốphận của các kiểu nhân vật như người mồ côi, người em, người lao động, người dũngsĩ… qua đó thể hiện quan niệm về đạo đức,
lí tưởng và ước mơ của nhân dân về hạnh phúc và công lí
Câu 2 Loại truyện cổ tích nào không tồn
tại?
A.Truyện cổ tích về các hiện tượng thiên nhiên
Trang 20A Đẽo cày giữa đường B Thạch Sanh
C Sọ Dừa D Sự tích trầu cau
Câu 4: Bản chất của xung đột và mâu
thuẫn trong truyện Tấm Cám là gì?
A Mâu thuẫn giữa dì ghẻ – con chồng, giữa thiện - ác, người bóc lột- người bị bóclột
B Mâu thuẫn giữa chị và em, giữa thiện vàác
C Mâu thuẫn giữa chủ nhà và người ở, giữa thiện và ác
D Mâu thuẫn giữa kẻ giàu và người
nghéo, giữa thiện và ác
Câu 5: Sự biến hóa của Tấm thể hiện điều
gì?
A Nhân dân ước mơ con người được bất tử
B Sức sống mãnh liệt của con người trước
sự vùi dập của cái ác
C Sự bền bỉ, kiên quyết của Tấm trước điều ác
D Sự độc ác tột cùng của mẹ con Cám
Câu 6: Khi Tấm bị giết, không thấy Bụt
Trang 21hiện lên giúp Tấm nữa Tác giả dân gian muốn nói điều gì?
A Không ai giúp đỡ suốt đời
B Bụt không có khả năng giúp đỡ trong hoàn cảnh này
C Con người phải tự đấu tranh để giành hạnh phúc
D Mẹ con Cám quá độc ác
Câu 7: Truyện “Tấm Cám” không phản
ánh ước mơ nào sau đây?
A Ước mơ đổi đời của nhân dân lao động
B Thực hiện công bằng xã hội
C Được hưởng hạnh phúc
D Có quyền lực thống trị
Câu 8: Truyện nào dưới đây không phải là
truyện cổ tích:
A Đẽo cày giữa đường B Thạch Sanh
C Sọ Dừa D Sự tích trầu cau
Câu 9: Hôn nhân giữa Tiên Dung và Chử
Đồng Tử phản ánh ước mơ gì của nhân dân?
A Tình yêu hôn nhân vượt qua lễ giáo
phong kiến, phân biệt giàu nghèo
B Cuộc sống giàu có, quyền uy
C Có phép màu biến hóa mọi thứ
D Tu được có phép như Chử Đồng Tử
Câu 10: Điền khuyết:
“Chử Đồng Tử là một ………và còn là một người cần cù, chăm chỉ làm