Sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử việt nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn) (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --- NGUYỄN THỊ THỦY SỬ DỤNG ẢNH TƯ LIỆU THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG T

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THỊ THỦY

SỬ DỤNG ẢNH TƯ LIỆU THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THỊ THỦY

SỬ DỤNG ẢNH TƯ LIỆU THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS ĐOÀN VĂN HƯNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ và tên tác giả

Nguyễn Thị Thủy

Trang 4

Lời cảm ơn

Để hồn thành luận văn này, tơi xin bày tỏ lịng biết ơn chân thành đến:

Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Huế; Phịng Đào tạo Sau Đại học; Thư viện - Trường Đại học Sư phạm Huế

Quý thầy cơ giáo trong Tổ Lý luận và Phương pháp dạy học mơn Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Huế, Khoa Lịch sử -

đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tơi trong quá trình học tập, cơng tác và thực hiện đề tài

Các trường: Trường THPT Sào Nam, Trường THPT Nguyễn Hiền, Trường THPT Nguyễn Duy Hiệu, Trường THPT Lương Thế Vinh, Trường THPT Trần Quý Cáp (tỉnh Quảng Nam) đã giúp đỡ tơi trong quá trình tiến hành thực nghiệm sư phạm

Đặc biệt, xin bày tỏ lịng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS Đồn Văn Hưng đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình giúp đỡ để tơi cĩ thể hồn thành luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luơn

ở bên cạnh, quan tâm giúp đỡ và ủng hộ tơi

Huế, tháng 10 năm 2018

Tác giả

Nguyễn Thị Thủy

Trang 5

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích nghiên cứu 7

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 8

7 Giả thuyết khoa học 8

8 Đóng góp của Luận văn 8

9 Cấu tạo của Luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 SỬ DỤNG ẢNH TƯ LIỆU THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 10

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng ảnh tư liệu trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 10

1.1.1 Các khái niệm liên quan đến đề tài 10

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT 16

1.1.3 Ý nghĩa của việc sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong DHLS ở trường THPT 20

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng ảnh tư liệu trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 23

1.2.1 Mục đích điều tra 23

1.2.2 Đối tượng, phạm vi điều tra 24

1.2.3 Nội dung, phương pháp điều tra 24

1.2.4 Kết quả điều tra 24

Chương 2 HỆ THỐNG ẢNH TƯ LIỆU CẦN ĐƯỢC SỬ DỤNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONGDẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 29

Trang 6

2.1 Cấu tạo và kiến thức cơ bản của khóa trình lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến

năm 1975 ở trường THPT (Chương trình chuẩn) 29

2.1.1 Cấu tạo của khóa trình lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975 29

2.1.2 Kiến thức cơ bản của khóa trình lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 31 2.2 Yêu cầu của việc sưu tầm, chọn lọc ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong DHLS ở trường THPT 33

2.3 Bảng tổng hợp hệ thống ảnh tư liệu cần được sử dụng theo hướng phát triển năng lực học sinh trong DHLS Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường THPT 34

2.4 Hệ thống ảnh tư liệu và thông tin liên quan cần được sử dụng trong DHLS Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường THPT 43

Chương 3 PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ẢNH TƯ LIỆU THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 64

3.1 Yêu cầu của việc sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong DHLS ở trường THPT 64

3.2 Các biện pháp sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong DHLS Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường THPT 66

3.2.1 Sử dụng ảnh tư liệu trong trình bày kiến thức mới 66

3.2.2 Sử dụng ảnh tư liệu trong kiểm tra, đánh giá 70

3.2.3 Sử dụng ảnh tư liệu trong củng cố, sơ kết, tổng kết lịch sử 72

3.2.4 Sử dụng ảnh tư liệu trong hoạt động tự học ở nhà 76

3.2.5 Sử dụng ảnh tư liệu trong hoạt động ngoại khóa 79

3.3 Thực nghiệm sư phạm 80

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 80

3.3.2 Đối tượng thực nghiệm 81

3.3.3 Phương pháp thực nghiệm 81

3.3.4 Nội dung thực nghiệm 82

3.3.5 Kết quả thực nghiệm 82

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

Trang 7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

ATL : Ảnh tư liệu DHLS : Dạy học lịch sử

ĐDTQ : Đồ dùng trực quan

ĐC : Đối chứng

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

LS : Lịch sử

LSVN : Lịch sử Việt Nam

PPDH : Phương pháp dạy học PPDHLS : Phương pháp dạy học lịch sử PTNLHS : Phát triển năng lực học sinh QTDH : Quá trình dạy học

SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung học phổ thông

TN : Thực nghiệm

NXB : Nhà xuất bản

Trang 8

DANH MỤC ẢNH TƢ LIỆU

Trang

Hình 2.1 Nhân dân Hà Nội chào đón bộ đội vào tiếp quản Thủ Đô (10/10/1954) 44

Hình 2.2 Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc diễn văn tại Đại hội Đảng lần thứ III (9/1960) 45

Hình 2.3 Thanh niên Hà Nội tại lễ phát động phong trào “Ba sẵn sàng” (1964) 46

Hình 2.4 Chiến thuật “Trực thăng vận” trong chiến tranh đặc biệt (1961-1965) 47

Hình 2.5 Các chiến sĩ Tiểu đoàn 514 đánh trận Ấp Bắc (1962) 48

Hình 2.6 Mặt trận DTGPMN Việt Nam ra mắt tại Đại hội lần thứ nhất (2/1962) 49

Hình 2.7 Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội) bị máy bay B52 ném bom (22/12/1972) 50

Hình 2.8 Khu phố Khâm Thiên (Hà Nội) bị máy bay B52 ném bom (12/1972) 51

Hình 2.9 Quân Mĩ tại lễ cuốn cờ và rút khỏi miền Nam Việt Nam (29/3/1973) 52

Hình 2.10 Quân Giải phóng làm chủ sân bay Buôn Ma Thuột (03/1975) 53

Hình 2.11 Buôn Ma Thuột được giải phóng (3/1975) 54

Hình 2.12 “Thảm kịch” đường số 7 (16/03/1975) 55

Hình 2.13 Quân giải phóng tiến vào cửa Ngọ Môn - Huế (26/3/1975) 56

Hình 2.14 Cờ giải phóng tung bay trên đ nh Phu Văn âu –Huế (26/3/1975) 57

Hình 2.15 Người Mĩ rút khỏi Sài Gòn bằng trực thăng (30/4/1975) 58

Hình 2.16 Bộ đội Sư đoàn 10 đánh chiếm sân bay Tân Sơn Nhất (30/4/1975) 59

Hình 2.17 Xe tăng 390 húc đổ cổng chính, tiến vào Dinh Độc Lập (30/4/1975) 61

Hình 2.18 Tổng thống Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng (30/4/1975) 62

Trang 9

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế hiện

nay của nước ta, giáo dục luôn đóng vai trò quan trọng, là nhân tố chìa khóa, là động lực thúc đẩy sự phát triển của mọi lĩnh vực đời sống xã hội Yêu cầu mới của

xã hội đòi hỏi giáo dục và đào tạo phải có sự chuyển biến một cách tích cực, căn bản và toàn diện, trong đó, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở các cấp học phổ thông cũng như đại học được đặt ra một cách cấp thiết Một trong những vấn đề căn bản của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là sự chuyển biến từ cách tiếp cận nội dung sang cách tiếp cận theo hướng phát triển năng lực học sinh Nghị quyết

Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI đã khẳng định: “Tiếp tục

đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức,

kỹ năng, phát triển năng lực”

1.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông đòi hỏi sự chuyển biến

đồng bộ về nội dung chương trình, sách giáo khoa, phương tiện, biện pháp, hình thức tổ chức dạy học cũng như công tác quản lý giáo dục Trong đó, đổi mới khai thác, sử dụng các phương tiện dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là có tính khả thi và ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục

và đào tạo vì GV và HS hoàn toàn toàn có thể phát huy tính chủ động, sáng tạo trong việc tìm kiếm, xây dựng và sử dụng các đồ dùng trực quan phục vụ dạy học

1.3 Xuất phát từ đặc trưng của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông là đề cập

đến những sự kiện cụ thể đã diễn ra trong quá khứ, chúng không lặp lại và học sinh không thể nhận thức một cách “trực quan sinh động”, nên việc sử dụng đồ dùng trực quan nói chung, ảnh tư liệu nói riêng trong DHLS ở trường phổ thông là rất cần thiết và được xem là một trong những nguyên tắc dạy học hàng đầu Các nhà giáo

dục lịch sử nước ta đã khẳng định: “Đồ dùng trực quan nếu được sử dụng tốt sẽ huy

Trang 10

2

động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau: tai nghe, mắt thấy, tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, gây được những mối liên hệ thần kinh tạm thời khá phong phú, phát triển ở học sinh năng lực chú ý, quan sát, hứng thú”

1.4 Khoá trình lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 trong chương trình

lịch sử lớp 12 trình bày về một thời kỳ lịch sử quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc – thời kỳ miền Bắc xây dựng CNXH và cùng với nhân dân miền Nam kháng chiến chống Mĩ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Số lượng ảnh tư liệu phản ánh về thời kỳ này khá phong phú, đa dạng và có ưu thế trong việc góp phần khôi phục bức tranh sinh động, chân thực của quá khứ, phát triển các năng lực của HS và tác động mạnh mẽ đến xúc cảm lịch sử của người học Tuy nhiên, trong thực tiễn DHLS ở trường phổ thông,vì nhiều lý do, việc GV và HS khai thác,

sử dụng ảnh tư liệu lịch sử vẫn còn nhiều hạn chế và hiệu quả chưa cao

1.5 Trong điều kiện kết nối thông tin thuận tiện hiện nay, chúng ta dễ tiếp cận

các nguồn phim, ảnh tài liệu của trong và ngoài nước phản ánh về các sự kiện lịch sử, trong đó có lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 Hiện nay, nhiều trường THPT trên cả nước được trang bị tốt phương tiện kĩ thuật dạy học như tivi thông minh, bảng thông minh, máy tính, máy chiếu, kết nối wifi,… nên giáo viên LS có điều kiện tiếp cận và sử dụng các phương tiện hiện đại này để trình chiếu Slide tranh ảnh, ATL, phim tài liệu… phục vụ DHLS Tuy nhiên, phần lớn GV sử dụng phim, ảnh tư liệu… chủ yếu ở mức độ minh họa cho nội dung bài học và vẫn còn lúng túng trong việc khai thác phương tiện trực quan này theo hướng phát triển năng lực của HS

Xuất phát từ những lí do trên, tôi quyết định chọn vấn đề: “Sử dụng ảnh tư liệu theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)”

để làm đề tài luận văn tốt nghiệp

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Vấn đề khai thác, sử dụng ĐDTQ nói chung, hình ảnh nói riêng trong DHLS ở trường THPT đã được nhiều nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm, nghiên

cứu dưới nhiều góc độ và phạm vi khác nhau

Trang 11

3

* Ở nước ngoài:

Trong dạy học, việc sử dụng ĐDTQ để tổ chức hoạt động nhận thức của HS

đã được các nhà giáo dục nước ngoài nghiên cứu từ lâu

Các nhà giáo dục J A Coomenxki (Tiệp Khắc), Jonh Locke (Anh), G Pestalossi (Thụy Sỹ), V G Belenxki, K Đ Usinxki (Nga),… đã có những công trình nghiên cứu khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của ĐDTQ trong nhà trường và xem việc bảo đảm tính trực quan là một trong những nguyên tắc dạy học hàng đầu

N.G Đairi, trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” [16], khi

khẳng định vai trò, tầm quan trọng của việc sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo trong dạy học cũng đã nhấn mạnh đến nguyên tắc trực quan trong DHLS, trong đó có việc khai thác hình ảnh để phục vụ giảng dạy

Nhà giáo dục học Tiệp Khắc J.A Cômenxki là người đầu tiên xem nguyên tắc trực quan trong dạy học là “nguyên tắc vàng ngọc” Theo ông, không có gì hết trong trí não nếu như người đó không có gì trong cảm giác Vì vậy, dạy học không thể bắt đầu từ sự giải thích về các sự vật mà phải từ sự quan sát trực tiếp chúng

Tác giả K.Đ.Usinxki cho rằng: “Trực quan không chỉ là phương tiện để phát triển tư duy” [25] Theo ông, thầy giáo không thể chỉ dựa vào những hình tượng cụ thể được hình thành trong QTDH, mà phải sử dụng cả những biểu tượng đã có từ trước và ông cho rằng, trực quan là cái ban đầu và là nguồn gốc của mọi tri thức, cảm giác cung cấp tài liệu cho hoạt động trí tuệ của con người Trực quan làm cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh trở nên dễ dàng, tự giác, có ý thức và vững chắc hơn, tạo ra hứng thú học tập ở học sinh, kích thích tính tích cực của học sinh,

là phương tiện tốt nhất giúp giáo viên gần gũi học sinh và là phương tiện quan trọng

để phát triển tư duy cho học sinh

Ngoài ra còn có rất nhiều nhà giáo dục, nhà nghiên cứu đã xây dựng nhiều phương pháp trực quan trong dạy học

* Ở trong nước:

Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đã quan tâm, tìm hiểu nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề sử dụng ĐDTQ trong dạy học nói chung, DHLS nói riêng ở trường

phổ thông như: “Phương tiện dạy học” của Tô Xuân Giáp; “Hình ảnh trực quan

Trang 12

4

trong bài giảng lớp 10, 11” của Phạm Hồng Việt, Đặng Văn Chương; “Nguồn tư liệu ảnh về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954)” của Đào Xuân

Chúc; Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị (Chủ biên), hay cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” (2 tập) của Phan Ngọc Liên chủ biên; “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” của Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Thái Duy Tuyên; “Một số chuyên đề phương pháp dạy học

lịch sử” của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh

Tường; “Tập bản đồ-Tranh ảnh, bài tập lịch sử 9” của Trần Bá Đệ và nhiều tác giả;

“Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 10 THPT”;

“Hướng dẫn sử dụng các hình ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên CD và phần mềm Microsoft PowerPoint trong dạy học lịch sử” của Nguyễn Thị Côi (Chủ biên); Tài

liệu bồi dưỡng thường xuyên dành cho giáo viên THPT :“Ứng dụng công nghệ

thông tin trong thiết kế đồ dùng trực quan phục vụ dạy học lịch sử ở trường THPT”

của Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Hữu Tiến;…

Trong những tác phẩm trên, ở mức độ khác nhau, các tác giả đã đề cập đến những vấn đề lý luận cũng như các biện pháp xây dựng và sử dụng ĐDTQ trong DHLS ở trường phổ thông, trong đó có ATL lịch sử

Trong giáo trình “Giáo dục học” tập 1 của Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt (1987) và giáo trình “Giáo dục học” của Trần Tuyết Oanh (chủ biên) (2009), các

tác giả cũng khẳng định quá trình nhận thức độc lập của HS phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau của quá trình dạy học, trong đó đã đề cập đến vai trò, ý nghĩa của các loại đồ dùng trực quan trong dạy học, ưu - nhược điểm của mỗi loại và cách sử

dụng một số phương tiện trực quan Trần Bá Hoành trong cuốn “Đổi mới phương

pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa” (2010) khẳng định vai trò của

phương pháp trực quan trong việc tích cực hóa hoạt động người học, là con đường hướng người học đến những kiến thức mới

Gần đây, một số luận án, luận văn và bài viết cũng đã nghiên cứu vấn đề sử dụng hiệu quả ĐDTQ, trong đó có ảnh tư liệu, trong DHLS ở trường phổ thông như:

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	3,16 MB