Sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn) (tt)

Vị trí và ý nghĩa của việc sử dụng chuyện kể lịch sử kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông.. Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng chuyện kể kết hợp với tra

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ

NGUYỄN TRƯƠNG ĐỊNH

S DỤNG CHUY N ẾT H P V I TR NH

NH TRONG DẠY HỌC ỊCH S THẾ GI I

C N ĐẠI P 10, TRƯỜNG TRUNG HỌC

PH TH NG CHƯƠNG TR NH CHU N)

Chuyên ngành: ý luận và Phương pháp dạy học môn ịch sử

Mã số: 60 14 01 11

U N VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THÀNH NHÂN

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

ỜI C M ĐO N

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

TÁC GI

NGUYỄN TRƯƠNG ĐỊNH

Demo Version - Select.Pdf SDK

Với tình cảm chân thành, tôi xin trân trọng cảm ơn:

- Ban Giám hiệu; Lãnh đạo và Cán bộ Phòng Đào tạo Sau Đại học, Thư viện, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế, Trung tâm học liệu Đại học Huế…

Quý thầy cô giáo Khoa Lịch sử, Tổ Lý luận và Phương pháp dạy học môn Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

- Xin trân trọng cám ơn Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Nai, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Nai, Phòng Giáo dục và Đào tạo Thị xã Long Khánh, Ban Giám hiệu và Hội đồng Giáo dục Trường THCS Lê A đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian qua

- Ban Giám hiệu và giáo viên giảng dạy môn Lịch sử các trường THPT Long Khánh, THPT Trần Phú đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

- Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo,

TS Nguyễn Thành Nhân đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo để tôi hoàn thành luận văn này

Xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn lo lắng, động viên và ủng hộ tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu

Huế, tháng 6 năm 2014

Tác giả Nguyễn Trương Định

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC ỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC ỤC 1

D NH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

D NH MỤC CÁC OẠI Ư C ĐỒ, TR NH NH TRONG U N VĂN 5

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

4 Mục đích nghiên cứu 10

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Giả thuyết nghiên cứu của đề tài 12

8 Đóng góp của đề tài 12

9 Cấu trúc của luận văn 12

NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1 CƠ S Í U N VÀ THỰC TIỄN CỦ VI C S DỤNG CHUY N ẾT H P V I TR NH NH TRONG DẠY HỌC ỊCH S TRƯỜNG TRUNG HỌC PH TH NG 13

1.1 Cơ sở lý luận 13

1.1.1 Thế nào là chuyện kể lịch sử? 13

1.1.2 Phân loại chuyện kể lịch sử 14

1.1.3 Quan niệm về tranh ảnh lịch sử 15

1.1.4 Tính chất, đặc trưng của tranh ảnh 16

1.1.5 Phân loại tranh ảnh 17

1.1.6 Vị trí và ý nghĩa của việc sử dụng chuyện kể lịch sử kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 20

1.1.6.1 Vị trí 20

1.1.6.2 Ý nghĩa 21

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 26

1.2.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp điều tra 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.2 Nội dung điều tra 27 1.2.3 Kết quả điều tra 27

CHƯƠNG 2: H THỐNG CHUY N VÀ TR NH NH CÓ TH S DỤNG

ẾT H P TRONG DẠY HỌC ỊCH S THẾ GI I C N ĐẠI P 10,

TRƯỜNG TRUNG HỌC PH TH NG CHƯƠNG TR NH CHU N) 30

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 30 2.1.1 Vị trí 30 2.1.2 Mục tiêu 30 2.1.3 Nội dung cơ bản của lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 31 2.2 Nguyên tắc lựa chọn chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 33 2.2.1 Lựa chọn chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử phải đảm bảo tính Đảng 33 2.2.2 Phải đảm bảo tính khoa học 34 2.2.3 Phải đảm bảo mục tiêu đào tạo, nội dung bài học 35 2.2.4 Phải đảm bảo khai thác triệt để chương trình, nội dung sách giáo khoa, Chuẩn kiến thức, kỹ năng và chương trình giảm tải do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành 36 2.2.5 Phải đảm bảo tính cơ bản, điển hình, vừa sức 38 2.2.6 Phải đảm bảo việc phát huy tính tích cực nhận thức cho học sinh 39 2.2.7 Phải đảm bảo sự sinh động hấp dẫn, tạo được sự hứng thú học tập cho học sinh 43 2.3 Hệ thống chuyện kể kết hợp tranh ảnh có thể sử dụng trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 44

CHƯƠNG 3 BI N PHÁP S DỤNG CHUY N ẾT H P V I TR NH

NH TRONG DẠY HỌC ỊCH S THẾ GI I C N ĐẠI P 10,

TRƯỜNG TRUNG HỌC PH TH NG CHƯƠNG TR NH CHU N) 59

3.1 Yêu cầu khi sử dụng chuyện kể và kết hợp với tranh ảnh có thể khai thác trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông

(Chương trình Chuẩn) 59 3.1.1 Phải đảm bảo tính linh hoạt, mềm dẻo, phù hợp với tổng thể của việc

sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học lịch sử 59

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.1.2 Phải thể hiện đặc trưng của từng lớp và bám sát đối tượng học sinh 59

3.1.3 Phải đảm bảo nguyên tắc liên môn 60

3.1.4 Phải kết hợp nhuần nhuyễn với các tài liệu học tập khác 62

3.2 Biện pháp sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh có thể khai thác trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn) 62

3.2.1 Sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh để làm sáng tỏ các sự kiện, hiện tượng lịch sử 62

3.2.2 Sử dụng chuyện kể lịch sử kết hợp với tranh ảnh để tạo biểu tượng về nhân vật, sự kiện lịch sử 66

3.2.3 Sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề 68

3.2.4 Sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh để tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm nhằm giải quyết nhiệm vụ nhận thức đặt ra 70

3.2.5 Sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh thông qua khai thác tiện ích của công nghệ thông tin để tăng hiệu quả dạy học 72

3.2.6 Sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh và tài liệu văn học để tạo hứng thú học tập lịch sử cho HS 74

3.2.7 Sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh để tổ chức kiểm tra, đánh giá học sinh 76

3.2.8 Sử dụng chuyện kể kết hợp tranh ảnh để tổ chức trò chơi nhỏ trong tiết học 77

3.3 Thực nghiệm sư phạm 78

3.3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 78

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 79

3.3.3 Đối tượng thực nghiệm 79

3.3.4 Nội dung thực nghiệm 79

3.3.5 Kết quả thực nghiệm 79

ẾT U N 81

TÀI I U TH M H O 84 PHỤ ỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

D NH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ

DHLS : Dạy học lịch sử

HTHT : Hứng thú học tập

PPDH : Phương pháp dạy học PTDH : Phương tiện dạy học

PTTQ : Phương tiện trực quan SGK : Sách giáo khoa

THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông TLTK : Tài liệu tham khảo

Demo Version - Select.Pdf SDK

D NH MỤC CÁC OẠI Ư C ĐỒ, TR NH NH TRONG U N VĂN

Ảnh 1.1 Cuộc biểu tình ngày 9-1-1905 ở Xanh Pê-téc-bua 17

Ảnh 1.2 Chân dung Bi-xmác (1815-1898) 19

Ảnh 1.3 Chân dung V.I Lê-nin (1870-1924) 24

Tranh 2.1 Vua Lu-i XVI bị xử chém (21/1/1793) 39

Tranh 2.2 Lao động trẻ em ở Anh đầu thế kỷ XIX 41

Tranh 2.3 Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng 42

Lược đồ 3.1 Quá trình thống nhất Đức 64

Demo Version - Select.Pdf SDK

M ĐẦU

1 ý do chọn đề tài

1.1 Nước ta đang thực hiện công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa,

hiện đại hóa, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh Trong đó, giáo dục có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phát huy nguồn lực, tiềm năng con người, là đòn bẩy để chúng ta tiến vào tương lai.Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã xác định mục tiêu và phương hướng phát triển sự nghiệp giáo dục của nền giáo dục quốc dân, cụ thể, trong Nghị quyết Trung ương II, khóa VIII

(1996) khẳng định: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục

lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học; từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học, phát triển mạnh mẽ phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và

rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên” [11, tr.41]

Vấn đề này đã được thể chế hoá trong Luật Giáo dục 2005, điều 28 đã ghi:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” [23, tr 30]

Lịch sử là một một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ Chính vì thế nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại

và tương lai Để có thể khôi phục bức tranh quá khứ một cách sinh động, sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh là hết sức cần thiết Qua đó, giúp học sinh tiếp cận nhiều nguồn tư liệu dưới nhiều hình thức, mức độ khác nhau nhằm tạo hứng thú, khơi dậy tính tích cực, chủ động hơn trong quá trình hình thành tri thức lịch sử

1.2 Chuyện kể lịch sử là nguồn tài liệu vô tận bởi lịch sử có vô vàn sự kiện, hiện tượng liên tục diễn ra, mà bản thân mỗi sự kiện, hiện tượng đó lại chất chứa biết bao câu chuyện lý thú riêng của nó Do đó việc sưu tầm và sử dụng chuyện kể lịch sử trong dạy học lịch sử phải được quan tâm đúng mức Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguồn chuyện kể lịch sử vẫn chưa khai thác được nhiều Đồng thời, khi sử dụng, GV

Demo Version - Select.Pdf SDK

chỉ dừng lại ở mức độ minh họa, không phát huy được tính tích cực của học sinh dẫn đến hiệu quả dạy học còn thấp Trong lúc đó, các phương tiện trực quan phục vụ dạy học lịch sử hiện nay thiếu lại vừa không phù hợp; tranh ảnh lịch sử trong danh mục

đồ dùng do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành là không đủ cho các bài dạy Bên cạnh

đó, kênh chữ và các kí hiệu quá nhỏ không thể sử dụng được, các tranh ảnh ở sách giáo khoa màu sắc còn đơn điệu và thiếu đồng bộ, phim tài liệu thì hầu như không có

So với yêu cầu đặt ra của bộ môn Lịch sử và định hướng đổi mới phương pháp trong giai đoạn hiện nay, có thể nói rằng: những phương tiện dạy học không đáp ứng được yêu cầu và không thể tạo nên hứng thú học tập cho học sinh

Dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay, nhiều giáo viên tuy đã nhận thức được ý nghĩa của việc sử dụng chuyện kể lịch sử kết hợp với tranh ảnh nhưng vẫn

có một bộ phận không nhỏ giáo viên chưa thực sự quan tâm đến công tác này nên chất lượng của bài học lịch sử vẫn còn hạn chế, tiết học chưa thật sự thu hút và phát huy tính tích cực học tập của học sinh

1.3 Lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10 bao gồm nhiều nội dung cơ bản, quan trọng và có tính thời sự sâu sắc với nhiều sự kiện cần sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh để hình thành tri thức, vì vậy việc sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử giai đoạn này có tầm quan trọng đặc biệt, có ưu thế trong việc góp phần nâng cao chất lượng dạy học

Với những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Sử dụng chuyện kể kết hợp với tranh ảnh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại ở lớp 10, trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)” làm đề tài luận văn của mình

2 ịch sử vấn đề

Liên quan đến đề tài đã có nhiều công trình của các nhà nghiên cứu khoa học giáo dục trong và ngoài nước

* nước ngoài

Trong giáo dục, sử dụng PTTQ để tổ chức hoạt động nhận thức của HS đã được nghiên cứu từ lâu

Nhà giáo dục học Tiệp Khắc, ông J.A Komensky (1592 - 1670), nhà giáo dục người Anh Jonh Locke (1632 - 1704), nhà giáo dục học Thụy Sỹ G Pestalossi (1746 - 1827), V G Belenxki (1811 - 1848), K Đ Usinxki (1824 - 1870) là những người đầu tiên nghiên cứu vị trí, vai trò của PTTQ Sau đó nhiều tác giả cũng đi vào

Demo Version - Select.Pdf SDK

nghiên cứu lĩnh vực này nhưng ở vấn đề sử dụng các PTTQ trong dạy học như: Toonlinghênôva, X G Sapôvalenkô, M N Sacmaep…)

Bên cạnh đó, vấn đề sử dụng tài liệu tham khảo, trong đó việc sử dụng chuyện

kể lịch sử để cụ thể hóa sự kiện lịch sử được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên

cứu Thành công nhất phải kể đến Tiến sĩ khoa học N.Đ.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị

giờ học lịch sử như thế nào” Ông đã đề cập đến tính đa dạng của kiến thức và cần

thiết phải trang bị cho giờ học các phương tiện dạy học, sử dụng tài liệu tham khảo khác, trong đó có chuyện kể như một nguồn kiến thức để cụ thể hóa kiến thức trong

sách giáo khoa nhằm “gây hứng thú với giờ học” Để có một giờ học tốt, theo ông,

người giáo viên phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, quan trọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài giảng phong phú, chính xác

Cũng trong phần này, ông còn đã đề cập đến phương pháp trực quan, theo

ông:“Hơn tất cả các cách thức khác, cách hỏi bằng phương pháp cho lập bảng giúp

học sinh so sánh và trên cơ sở đó mà đánh giá các biến cố, các quá trình, các hình thái kinh tế - xã hội ” hoặc “… việc hỏi và cách cho lập sơ đồ tổ chức bộ máy Nhà nước… cho phép tái hiện sự hiểu biết vấn đề tốt hơn là cách hỏi khác” [10, tr.34]

Ngoài ra, còn có rất nhiều các nhà giáo dục, nghiên cứu phương pháp trực quan trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng

* trong nước

Nhiều nhà nghiên cứu về lý luận phương pháp DHLS đã đề cập đến một số khía cạnh có liên quan đến vấn đề sử dụng tranh ảnh trong giảng dạy lịch sử ở

trường phổ thông như: Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” do Phan Ngọc

Liên, Trần Văn Trị (Chủ biên), giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” (2 tập) do

Phan Ngọc Liên (Chủ biên), tác phẩm “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi

mới” của Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Thái Duy Tuyên Tác phẩm “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,

Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường Những tác phẩm này, ở mức độ khác nhau đã

có những chương, bài nhấn mạnh đến vai trò của ĐDTQ và lý luận chung của việc

sử dụng ĐDTQ phục vụ cho việc DHLS, trong đó có tranh ảnh

Ngoài ra, nhiều công trình nghiên cứu về ĐDTQ như : “Phương tiện dạy

học” của Tô Xuân Giáp, “Kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường THPT”,

“Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 11 THPT” do

Demo Version - Select.Pdf SDK

Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (Đồng chủ biên), “Tư liệu dạy học Lịch sử 10”

do Trịnh Đình Tùng (Chủ biên) “Tư liệu Lịch sử 10” của Trần Vĩnh Tường,

“Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK Lịch sử 10” của Trịnh Tiến Thuận,

Nguyễn Xuân Trường, Nguyễn Nam Phóng, Lê Hiến Chương, Phan Ngọc Huyền Các công trình này đã đề cập đến những vấn đề lý luận chung của việc DHLS, trong

đó có đề cập đến vai trò, ý nghĩa của tranh ảnh, nguồn tài liệu dùng để khai thác tranh ảnh và biện pháp sử tranh ảnh

Gần đây, một số luận án, luận văn, khóa luận và một số bài báo đã nghiên cứu vấn đề sử dụng ĐDTQ, trong đó có tranh ảnh trong DHLS ở trường phổ

thông như: Thái Thị Phương Thảo với đề tài “Sử dụng tranh ảnh trong dạy học lịch

sử thế giới cận đại ở trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)”; Hồ Thị

Minh Sang với đề tài: “Sử dụng tranh ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của

học sinh trong dạy học lịch sử thế giới cổ - trung đại ở trường Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)” Các tác giả đã khẳng định tính cấp thiết phải sử dụng

ĐDTQ trong đó có tranh ảnh trong DHLS ở trường phổ thông

Ngoài ra các bài viết đăng trên các báo, tạp chí… như: tác giả Lê Ngọc Thu

với bài viết “Sử dụng tranh, ảnh giáo khoa trong dạy học lịch sử ở trường phổ

thông”, Tạp chí Dạy và Học ngày nay số 6 năm 2006…

Liên quan đến việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, chuyện kể nói

riêng trong dạy học lịch sử, GS Phan Ngọc Liên trong giáo trình “Phương pháp

dạy học lịch sử” cũng đánh giá cao vai trò của việc sử dụng tài liệu tham khảo, có

tác dụng cụ thể hóa một số sự kiện lịch sử Việc sử dụng tài liệu tham khảo giúp cho học sinh có cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành các khái niệm, hiểu

rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử

Tác giả Nguyễn Thị Côi trong tác phẩm “Các con đường biện pháp nâng cao

hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông” cho rằng: Một trong những biện pháp để

nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảm lịch sử cho học sinh

Đồng thời các tác giả cũng đề cập đến nguyên tắc và phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo

Ngoài ra vấn đề này còn được đề cập qua nhiều tài liệu khác đăng tải trên các tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Nghiên cứu lịch sử, Thông tin khoa học, mạng internet, các luận văn cao học, khoá luận tốt nghiệp của sinh viên

Demo Version - Select.Pdf SDK