Phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử việt nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn) (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --- LÊ THỊ KIỀU NGÂN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM -

LÊ THỊ KIỀU NGÂN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÂN TÍCH,

TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM -

LÊ THỊ KIỀU NGÂN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÂN TÍCH,

TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS TRẦN VĨNH TƯỜNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ và tên tác giả

Lê Thị Kiều Ngân

Demo Version - Select.Pdf SDK

Lời Cảm Ơn

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến:

Ban giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Huế; Phòng Đào tạo Sau đại học, Thư viện - Trường Đại học Sư phạm Huế, Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế

Quý thầy cô trong Tổ Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử, Khoa Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm,Đại học Huế đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Nguyễn Sinh Cung (Tỉnh Thừa Thiên Huế) đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo

PGS.TS Trần Vĩnh Tường đã trực tiếp, tận tình hướng dẫn, giúp

đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn bên cạnh, quan tâm, giúp đỡ và ủng hộ tôi

Huế, tháng 10 năm 2018

Lê Thị Kiều Ngân

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

TNSP : Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

DANH MỤC SƠ ĐỒ, LƯỢC ĐỒ 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Mục đích nghiên cứu 12

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

6 Phương pháp nghiên cứu 13

7 Giả thuyết khoa học của đề tài 14

8 Đóng góp của luận văn 14

9 Cấu trúc của luận văn 14

NỘI DUNG 15

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 15

1.1 Cơ sở lí luận 15

1.1.1 Một số khái niệm liên quan 15

1.1.2 Bộ môn lịch sử với việc phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh 25

1.1.3 Ý nghĩa của việc phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT 28

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 31

1.2.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp điều tra 31

1.2.2 Đối tượng, phạm vi điều tra 31

1.2.3 Phương pháp điều tra 31

1.2.4 Nội dung điều tra 31

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.2.5 Xử lí kết quả điều tra và rút ra kết luận về thực trạng vấn đề phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1954 đến

1975 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn) 32

Chương 2: HỆ THỐNG KIẾN THỨC CẦN PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 35

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung khóa trình lịch sử Việt Nam từ 1954 đến 1975 35

2.1.1 Vị trí 35

2.1.2 Mục tiêu của lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 35

2.1.3 Kiến thức lịch sử Việt Nam cơ bản từ năm 1954 đến năm 1975 ( Sách giáo khoa 12, chương trình chuẩn) 37

2.2 Nội dung lịch sử cần khai thác để phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn) 43

2.3 Bảng tổng hợp nội dung lịch sử cần phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 45

Chương 3: 59

PHƯƠNG PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 59

3.1 Nguyên tắc phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến nắm 1975 ở trường THPT 59

3.1.1 Phải đảm bảo tính Đảng, tính khoa học 59

3.1.2 Phải đảm bảo mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa 60

3.1.3 Phải đảm bảo tính vừa sức trong hướng dẫn học sinh phân tích, tổng hợp 61

3.1.4 Phải đảm bảo việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh 63

3.1.5 Phải đảm bảo yêu cầu giáo dục, tư tưởng, tình cảm, đạo đức và phát triển nhân cách cho học sinh 66

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

3.2 Biện pháp phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học

lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 ở trường THPT 66

3.2.1 Sử dụng tài liệu để phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh 66

3.2.2 Tạo tình huống có vấn đề để phát triển năng lực phân tích, tống hợp cho học sinh 75

3.2.3 Sử dụng câu hỏi nhận thức để phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh 79

3.2.4 Tổ chức thảo luận nhóm để phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh 81

3.2.5 Sử dụng sơ đồ tư duy để phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh 88

3.3 Thực nghiệm sư phạm 92

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 92

3.3.2 Đối tượng thực nghiệm 92

3.3.3 Nội dung thực nghiệm 93

3.3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm 93

3.3.5 Kết quả thực nghiệm (xem phụ lục 3) 93

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 102

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC SƠ ĐỒ, LƢỢC ĐỒ

Lược đồ 3.1 chiến dịch Tây Nguyên 65 Lược đồ 3.2 Phong trào “Đồng khởi” ở miền Nam 72

Sơ đồ 3.1 Những cuộc đấu tranh của quân dân miền Nam chống âm mưu, hành động mới của Mĩ – ngụy trong những năm đầu sau hiệp Pari 74

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Theo dự đoán của những nhà tương lai học, thế kỉ XXI là thế kỉ của sự

bùng nổ kì diệu về trí tuệ của con người Nó đóng vai trò quyết định đối với sự tiến

bộ cũng như tốc độ phát triển của văn minh nhân loại Điều ấy đặt ra những thách thức không nhỏ đối với nền giáo dục của tất cả các quốc gia trên thế giới Chính từ những yêu cầu cấp thiết đó, đòi hỏi giáo dục nhà trường phải thay đổi phương thức đào tạo và có những đổi mới thực sự trong phương pháp dạy học để phát triển tối đa năng lực của học sinh Như vậy, mới đào tạo được nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và phát triển của mỗi quốc gia

Cùng với các lĩnh vực khác của đời sống chính trị, xã hội, giáo dục và đào tạo

được xem là quốc sách hàng đầu, là “một động lực thúc đẩy và là một điều kiện cơ bản

bảo đảm việc thực hiện những mục tiêu kinh tế - xã hội, xây dựng và bảo vệ đất nước”

[7;tr.14] Trong điều kiện đất nước ta hiện nay, đổi mới giáo dục và đào tạo có ý nghĩa

vô cùng to lớn, là yếu tố quan trọng hàng đầu nhằm “đào tạo bồi dưỡng và nâng cao

chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa” Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội năm 2011-2020, Nghị quyết Đại

hội Đảng lần thứ XI đã khẳng định: “Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân

lực đáp ứng yêu cầu đa dạng, đa tầng của công nghệ và trình độ phát triển của các lĩnh vực ngành nghề… Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế…” [6;tr.9]

Trước những yêu cầu đó, trong những năm qua đã có sự thay đổi về chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học các môn học nói chung và môn lịch sử nói riêng, cũng đang có sự đổi mới đáp ứng dần với yêu cầu của xã hội Trong đó, việc đổi mới phương pháp dạy học được xem là điểm “then chốt” của quá trình đổi mới giáo dục Điều 28.2, chương II Luật giáo dục năm 2005 nước Cộng hòa Xã hội

Chủ nghĩa Việt Nam quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy

tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [59; tr.19]

Như vậy, trước thực tiễn giáo dục nước ta hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề quan trọng và cần thiết Đòi hỏi giáo dục phải phát huy tính tích cực của học sinh, nhằm thực hiện mục tiêu của giáo dục ở trường phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách, trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động

1.2 Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học

lịch sử nói riêng là một trong những mặt mang tính chiến lược, cấp thiết trước những yêu cầu đổi mới toàn diện của đất nước Trong nghị quyết của Hội nghị Ban chấp

hành Trung ương Đảng lần thứ II, khóa VIII đã nêu rõ: “Đổi mới phương pháp giáo

dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh” [7; tr.19] Thực chất của việc đổi mới phương pháp dạy học là giúp học sinh

tích cực, chủ động lĩnh hội kiến thức mới dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay đã có bước tiến nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra Chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử đang giảm sút một cách nghiêm trọng Bộ môn Lịch sử đang có vị thế xã hội thực tế quá thấp trong hệ thống các môn học ở trường phổ thông, đa số các em vẫn chưa yêu thích môn lịch sử, nhận thức lịch sử còn hạn chế Một thực tế đang diễn ra là học sinh biết, hiểu rất mơ hồ về lịch sử, không chỉ là lịch sử thế giới mà còn cả lịch sử dân tộc, không hiểu được kiến thức lịch sử cơ bản… Nguyên nhân là các em chưa

có quan niệm đúng đắn về vai trò của bộ môn lịch sử, đa số cho rằng môn lịch sử là môn phụ, ít có tác động cuộc sống, khô khan, khó nhớ, do phương pháp dạy học nặng nề, nhồi nhét kiến thức, chưa phát huy tính tích cực của học sinh

Để khắc phục những sai lầm thiếu sót trên, cần phải phát huy tính tích cực, chủ động của người học, trong đó phát triển năng lực phân tích, tổng hợp trong dạy học lịch

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

sử ở trường THPT là rất cần thiết Bởi lẽ, quá trình nhận thức của học sinh từ “biết, hiểu

rõ bản chất các sự kiện, hiện tượng lịch sử để phân tích,tổng hợp”, từ đó rút ra các bài

học lịch sử và vận dụng vào thực tiễn xã hội nhằm đạt được mục tiêu cá nhân, phát triển kiến thức và tiềm năng cá nhân và tham gia vào xã hội Như vậy, mục tiêu phát triển năng lực phân tích, tổng hợp cho học sinh không chỉ dừng lại ở tái hiện lịch sử, trau dồi kiến thức, rèn luyện kĩ năng tư duy, phân tích, tổng hợp các sự kiện lịch sử mà còn mục đích khác như: rút ra quy luật và bài học lịch sử để từ đó áp dụng vào thực tiễn đời sống, đáp ứng nguyện vọng cá nhân, làm phong phú và mở rộng với cá nhân như bày tỏ thái

độ, quan điểm của mình khi tham gia vào xã hội trên các mặt văn hóa, chính trị

1.3 Khóa trình lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 gắn liền với

nhiều sự kiện quan trọng của dân tộc Đây là thời kì nhân dân ta đứng lên tiến hành cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ xâm lược, giành lại nền độc lập dân tộc Dạy học giai đoạn này phải giúp học sinh hiểu rõ cách mạng nước ta phải thực hiện hai nhiệm vụ song song đó là: vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, vừa đấu tranh giải phóng miền Nam Đây là giai đoạn lịch sử thể hiện sự đóng góp của nhân dân hai miền Có thể thấy rằng các sự kiện lịch sử nêu trên ít nhiều đều chịu sự tác tác động, chi phối của yếu tố khác, nếu như giáo viên biết khai thác, chọn lọc kiến thức để giúp học sinh có thể phân tích, tổng hợp và lĩnh hội kiến thức đạt kết quả cao Với khối lượng lớn các sự kiện lịch sử quan trọng như vậy nên thời lượng chương trình dành cho giai đoạn lịch sử này cũng được bố trí tương đối hợp lí, nội dung chương trình được bố trí trong chương IV sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Chính vì vậy, có thể giúp học sinh nắm vững, hiểu sâu kiến thức lịch

sử Việt Nam giai đoạn này, góp phần giáo dục truyền thống, tư tưởng, tình cảm

Xuất phát từ những lý do trên, tôi mạnh dạn chọn vấn đề: “Phát triển năng

lực phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm

1954 đến năm 1975 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn) làm

đề tài luận văn thạc sĩ

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Trong dạy học lịch sử, việc phát triển năng lực nói chung và năng lực phân tích, tổng hợp nói riêng luôn được sự quan tâm của những người trực tiếp giảng dạy

và của các nhà nghiên cứu giáo dục, sử học, quản lí giáo dục… Đã có nhiều công trình nghiên cứu được công bố góp phần không nhỏ trong việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”, Đai – ri chỉ ra những

dấu hiệu tạo điều kiện cho sự hình thành tính tự lập của tư duy học sinh Đó là học sinh vận dụng những kiến thức và kĩ năng của bản thân mình, vận dụng những kinh nghiệm sống, thế giới quan của bản thân và phát hiện một cách đúng đắn bản chất

và hiện tượng khi học sinh trình bày lập luận riêng của mình và biểu lộ óc sáng kiến – cơ sở đầu tiên có tính chất sáng tạo

Trong tác phẩm “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào?”, tác

giả Kharlamốp đã nhấn mạnh biện pháp tăng cường tính tích cực tư duy của học sinh

thông qua việc giáo viên trình bày kiến thức bằng lời Tác giả cho rằng: “chúng ta

không nên quên rằng tài liệu học tập tự nó chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính tích cực của học sinh”

Đặc biệt trong cuốn “Tư duy của học sinh”, Sacđacốp đã nêu ra được những

quy luật cơ bản của sự phát triển tư duy và nhấn mạnh về con đường phát triển tư

duy hành động của học sinh Tác giả cho rằng: “Nó cũng được thể hiện thông qua

phân tích, tổng hợp và so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa và cụ thể hóa, qua việc tìm ra các mối liên hệ và quan hệ”

Trong cuốn “Phát triển tư duy học sinh” (M Alêxêep chủ biên, 1976), tác giả

đã đề cập đến các phương pháp dạy học tích cực khác nhau để giúp học sinh ghi nhớ kiến thức một cách dễ dàng và phát triển năng lực tư duy, sự liên tưởng, rèn luyện kĩ năng học tập cho học sinh

Liên quan đến khái niệm và phân loại năng lực, OECD (Tổ chức kinh tế các nước phát triển) đã chia năng lực thành hai nhóm: năng lực chung và năng lực chuyên môn Cộng hòa Liên Bang Đức đưa ra 4 nhóm năng lực chung: năng lực chuyên môn, năng

Demo Version - Select.Pdf SDK