ĐỀ CƯƠNG QLNN về TÀI CHÍNH CÔNG

ĐỀ CƯƠNG TÀI CHÍNH CÔNG  Vấn đề 1: Cơ cấu Thu – Chi và Vai trò của NSNN  Khái niệm: + Tài chính công TCC là tổng thể các hoạt động thu, chi bằng tiền do nhà nước tiến hành, nó phản á

ĐỀ CƯƠNG TÀI CHÍNH CÔNG

 Vấn đề 1: Cơ cấu Thu – Chi và Vai trò của NSNN

 Khái niệm:

+) Tài chính công (TCC) là tổng thể các hoạt động thu, chi bằng tiền do nhà nước tiến hành, nó phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ công nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng vốn có (không nhằm mục đích thu lợi nhuận), đáp ứng các nhu cầu, lợi ích của xã hội

+) Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán

và thực hiện trong một khoản thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

 Cơ cấu thu - chi NSNN:

 Cơ cấu thu:

+) Thu NSNN là quá trình nhà nước sử dụng quyền lực để huy động một bộ phận giá trị của cải xã hội hình thành quỹ ngân sách nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước

+) Thu NSNN bao gồm rất nhiều loại: ngoài các khoảng thu chính từ thuế, phí, lệ phí còn có các khoảng thu từ các hoạt động kinh tế của nhà nước; các khoảng góp vốn của các tổ chức và cá nhân; các khoảng viện trợ; các khoảng thu khác theo quy định của pháp luật

+) Căn cứ vào phạm vi phát sinh: bao gồm thu trong nước và thu ngoài nước

 Thu trong nước: là các khoản thu tại Việt Nam Bao gồm: thu từ các loại thuế (thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt …), thu từ các khoản thu lệ phí, phí, tiền thu hồi vốn ngân sách, thu hồi tiền cho vay (cả gốc và lãi); thu từ góp vốn nhà nước, thu sự nghiệp thu tiền bán nhà

và cho thuê đất thuộc sở hữu nhà nước …

 Thu ngoài nước: là các khoản thu không phát sinh tại Việt Nam Bao gồm: các khoản đóng góp tự nguyện, viện trợ không hoàng lại của Chính phủ các nước, các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân nước ngoài cho chính phủ Việt Nam

 Ngoài ra, để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước, thì các khoản vay nợ trong nước, ngoài nước như ban hành trái phiếu chính phủ, vay viện trợ phát triển chính thức (ODA), trở thành nguồn bù đắp thâm hụt ngân sách và đầu tư phát triển rất quan trọng

+) Căn cứ nội dung kinh tế: Bao gồm:

 Thuế, phí, lệ phí do các tổ chức, cá nhân nộp theo quy định của pháp luật (tiền thu hồi vốn của nhà nước tại các cơ sở kinh tế, thu hồi tiền cho vay của Nhà nước, thu nhập từ góp vốn vào các cơ sở kinh tế, …);

 Thu từ các hoạt động sự nghiệp (tiền sử dụng đất, cho thuê đất, thuê mặt nước

…);

 Các khoản đóng góp tự nguyện của các tổ chức cá nhân trong và ngoài nước;

 Các khoản viện trợ không hoàng lại của Chính phủ các nước, các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân nước ngoài cho chính phủ Việt Nam

 Thu từ quỹ dự trữ tài chính;

 Thu kết dư ngân sách;

 Các khoản thu khác: xử phạt hành chính, tịch thu tài sản, kho báu, khai thác tài nguyên, …

 Cơ cấu chi:

+) Chi ngân sách là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước trong từng thời kỳ Thực chất chi NSNN chính là việc cung cấp các phương tiện tài chính cho việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước

+) Phân loại theo ngành kinh tế quốc dân: nông – lâm nghiệp – thủy lợi; thủy sản; công nghiệp khai thác mỏ, công nghiệp khai thác mỏ; công nghiệp chế biến, …

+) Phân loại theo nội dung kinh tế của các khoản chi:

 Chi thường xuyên: là khoản chi có thời hạn ngắn, thường dưới một năm Ví dụ: chi tiền lương; tiền sử dụng điện, nước; chi phí quản lý; chi tiền điện thoại, …

 Chi cho đầu tư phát triển: là những khoản thu có thời hạn tác động dài, thường trên một năm Ví dụ: chi xây dựng bệnh viện, trường học, sân bay; chi

hỗ trợ tài chính; chi hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp, góp vốn cổ phần, …

 Các khoản chi khác: chi trả lãi suất, chi viện trợ; chi cho vay; chi bổ sung quỹ

dự trữ tài chính; … +) Phân loại theo tổ chức hành chính: phân loại theo Bộ, Cục, Sở, Ban hoặc các cơ quan hưởng thụ kinh phí NSNN theo cấp quản lý: trung ương, tỉnh, huyện hay xã

 Vai trò của NSNN:

 Đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, duy trì sự tồn tại và hoạt

động của bộ máy nhà nước:

+) NSNN đảm bảo tài chính cho bộ máy NN bằng cách khai thác, huy động các nguồn lực tài chính từ mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế, dưới các hình thức bắt buộc hay tự nguyện Trong đó, quan trọng nhất vẫn là nguồn thu từ thuế Việc khai thác, tập trung các nguồn tài chính này phải được tính toán sao cho đảm bảo được sự cân đối giữa nhu cầu của Nhà nước với doanh nghiệp và dân cư, giữa tiêu dùng với tiết kiệm,…

+) Từ các nguồn tài chính tập trung được, Nhà nước tiến hành phân phối các nguồn tài chính để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước theo tỷ lệ hợp lý nhằm vừa

đảm bảo duy trì hoạt động và sức mạnh của bộ máy nhà nước, vừa đảm bảo thực hiện chức năng KT-XH của Nhà nước đối với các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế +) Kiểm tra, giám sát việc phân phối và sử dụng các nguồn tài chính từ NSNN đảm bảo việc phân phối và sử dụng được tiến hành hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả, đáp ứng các nhu cầu của quản lý nhà nước và phát triển KT-XH

 NSNN là công cụ điều tiết, thúc đẩy tăng trưởng, ổn định và điều chỉnh

kinh tế vĩ mô của Nhà nước:

Đề điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế, Nhà nước kết hợp sử dụng rất nhiều công cụ như: pháp luật, kế hoạch, chính sách, các công cụ tài chính v…v Trong đó, các công cụ tài chính, cụ thể là NSNN đóng vai trò vô cùng quan trọng để Nhà nước cân đối cung cầu nguồn tài chính, điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế và thực hiện công bằng xã hội Thông qua hoạt động thu, chi của mình, NSNN gián tiếp điều chỉnh hoạt động của nền kinh

tế quốc dân, tạo môi trường và hành lang cho kinh tế phát triển nhằm ổn định thị trường và xã hội Vai trò này của NSNN được thể hiện trên các mặt sau đây:

+) Thông qua NSNN, Nhà nước định hướng đầu tư, hình thành và điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo các định hướng thống nhất của Nhà nước cả về cơ cấu vùng,

cơ cấu ngành

+) Thông qua chi NSNN, Nhà nước đầu tư cho kết cấu hạ tầng – lĩnh vực mà tư nhân sẽ không muốn tham gia hoặc không thể tham gia Nó tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất kinh doanh phát triển, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống dân cư

+) Bằng nguồn chi NSNN hàng năm, tạo lập các quỹ dự trữ về hàng hóa và tài chính, trong trường hợp thị trường biến động, giá cả tăng quá cao hoặc xuống quá thấp, nhờ vào lực lượng dự trữ hàng hóa và tiền, Nhà nước có thể điều hòa cung cầu hàng hóa để ổn định giá cả, bảo vệ lợi ích người tiêu dùng và người sản xuất

+) Nhà nước cũng có thể chống lạm phát bằng việc cắt giảm chi NSNN, tăng thuế tiêu dùng, khống chế cầu, giảm thuế đầu tư để khuyến khích đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh, tăng cường cung Sử dụng các công cụ vay nợ như công trái, tín phiếu kho bạc,… để hút bớt lượng tiền mặt trong lưu thông nhằm giảm sức ép về giá cả và

bù đắp thâm hụt ngân sách

 NSNN là công cụ đề Nhà nước thực hiện công bằng và giải quyết các vấn

đề xã hội:

Nền kinh tế thụ tường với sức mạnh thần kỳ của nó cũng luôn chứa đựng những khuyết tật mà nó không thể tự sửa chữa, đặc biệt là về mặt xã hội như bất bình đẳng

về thu nhập, sự chênh lệch về mức sống, tệ nạn xã hội… Do đó, NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng và giải quyết các vấn đề xã hội

+) Trong việc thực hiện công bằng Nhà nước cố gắng tác động theo hai hướng: Giảm bớt thu nhập cao của một số đối tượng và nâng đỡ những người có thu nhập thấp để rút ngắn khoảng cách chênh lệch thu nhập giữa các tầng lớp dân cư

 Giảm bớt thu nhập cao: đánh thuế (lũy tiến) vào các đối tượng có thu nhập cao, đánh thuế tiêu thụ đặc biệt với thuế suất cao vào những hàng hóa mà người có thu nhập cao tiêu dùng và tiêu dùng phần lớn

 Nâng đỡ các đối tượng có thu nhập thấp: giảm thuế cho những hàng hóa thiết yếu, thực hiện trợ giá cho các mặt hàng thiết yếu như lương thực, điện, nước,

… và trợ cấp xã hội cho những người có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn +) Trong việc giải quyết các vấn đề xã hội: thông qua NSNN, tài trợ cho các dịch

vụ công cộng như giáo dục, y tế, văn hóa, tài trợ cho các chương trình việc làm, chính sách dân số, xóa đói giảm nghèo, phòng tệ nạn xã hội,…

 Vấn đề 2: Thuế - Phí - Lệ phí

1 Khái

niệm

Thuế là nguồn thu theo

nghĩa vụ được quy định theo pháp luật

Phí là khoản tiền mà

tổ chức, cá nhân phải trả khi được một tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ được quy định trong Danh mục phí do Nhà nước quy định

Lệ phí là khoản tiền

mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được uỷ quyền phục vụ công việc quản

lý nhà nước được quy định trong Danh mục lệ phí do Nhà nước quy định

2 Tính

chất

- Mang tính chất bắt buộc,

- Không mang tính đối giá,

- Hoàn trả gián tiếp

- Mang tính bắt buộc tương đối,

- Mang tính đối giá,

- Hoàn trả trực tiếp

- Mang tính bắt buộc tương đối,

- Không mang tính đối giá,

-Hoàn trả trực tiếp

3 Thẩm

quyền

thu

Cơ quan nhà nước có thẩm quyền: cơ quan thuế, hải quan, cơ quan khác do Chính Phủ ủy quyền

Tổ chức, cá nhân cung ứng dịch vụ có trong danh mục pháp lệnh phí và lệ phí

Cơ quan tổ chức cá nhân được nhà nước ủy quyền

4 Điều

kiện

thu

Thuộc diện nộp thuế theo quy định của pháp luật

Nhu cầu sử dụng dịch

vụ

Sử dụng dịch vụ gắn với chức năng quản lý nhà nước

5 Ví dụ Thuế thu nhập cá nhân, thuế

thu nhập doanh nghiệp…

Phí sử dụng đường bộ, học phí, viện phí…

Lệ phí trước bạ, lệ phí công chứng chứng thực…

 Vấn đề 3: Quản lý Tín dụng Nhà nước

 Khái niệm:

+) Tín dụng nhà nước là hoạt động vay – trả giữa Nhà nước với các tác nhân hoạt động trong nền kinh tế, phục vụ cho mục đích quản lý vỹ mô của Nhà nước

+) Trái phiếu là chứng chỉ thể thiện sự vay mượn giữa nhà phát hành và nhà đầu tư nên bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà đầu tư, thông thường có sự tham gia của bên thứ ba là người ủy thác

“Người ủy thác thường là các tổ chức tài chính có uy tín, có năng lực chuyên môn để

có thể hiểu rõ các cam kết của nhà phát hành và nhà đầu tư, họ tham gia với tư cách

là đại diện quyền lợi cho các nhà đàu tư.”

 Phân loại trái phiếu:

+) Căn cứ vào tính chất có thể chuyển nhượn trái phiếu: trái phiếu Chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương bao gồm: trái phiếu ghi danh và trái phiếu vô danh

+) Căn cứ vào kỳ hạn của trái phiếu, trái phiếu Chính phủ bao gồm: trái phiếu ngắn hạn, trái phiếu trung hạn và trái phiếu dài hạn

+) Căn cứ vào chủ thể phát hành, trái phiếu chính phủ bao gồm: trái phiếu Chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh, trái phiếu chính quyền địa phương

1 Khái

niệm

“Trái phiếu Chính phủ” là loại trái phiếu do Bộ Tài chính phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách nhà nước hoặc huy động vốn cho chương trình, dự án đầu tư cụ thể thuộc phạm vi đầu tư của nhà nước

“Trái phiếu chính quyền địa phương”

là loại trái phiếu do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) phát hành nhằm huy động vốn cho công trình, dự án đầu tư của địa phương

2 Chủ thể

phát hành

trái phiếu

3 Mục đích

phát hành

trái phiếu

a) Đầu tư phát triển kinh tế - xã hội thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước;

b) Bù đắp thiếu hụt tạm thời của ngân sách nhà nước từ vay trái phiếu ngắn hạn;

c) Cơ cấu lại khoản nợ, danh mục

nợ Chính phủ;

a) Đầu tư phát triển kinh tế - xã hội thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách địa phương theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước;

b) Đầu tư vào các dự án có khả năng hoàn vốn tại địa phương

d) Cho doanh nghiệp, tổ chức tài chính, tín dụng, chính quyền địa phương vay lại theo quy định của pháp luật;

đ) Các mục đích khác nhằm bảo đảm an ninh tài chính quốc gia

4 Các loại

5 Phương

thức phát

hành trái

phiếu

a) Đấu thầu phát hành trái phiếu

b) Bảo lãnh phát hành trái phiếu

c) Đại lý phát hành trái phiếu

d) Bán lẻ trái phiếu

a) Đấu thầu phát hành trái phiếu b) Bảo lãnh phát hành trái phiếu c) Đại lý phát hành trái phiếu

6 Đối tượng

tham gia

đấu thầu,

bảo lãnh

hoặc đại

lý phát

hành trái

phiếu

1 Đối tượng tham gia đấu thầu tín phiếu kho bạc

a) Đối tượng tham gia đấu thầu tín phiếu kho bạc là các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, công ty tài chính và các định chế tài chính khác

Đối tượng tham gia đấu thầu, bảo lãnh, đại lý phát hành trái phiếu địa phương là các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, công ty tài chính, Bảo hiểm xã hội Việt Nam và các định chế tài chính khác

2 Đối tượng tham gia đấu thầu, bảo lãnh, đại lý phát hành trái phiếu kho bạc và công trái xây dựng tổ quốc là các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, công ty tài chính, Bảo hiểm xã hội Việt Nam

và các định chế tài chính khác

7 Thanh

toán gốc,

lãi trái

phiếu

1 Ngân sách trung ương bảo đảm nguồn thanh toán gốc, lãi trái phiếu khi đến hạn

2 Bộ Tài chính tổ chức thanh toán

1 Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức và thực hiện thanh toán đầy đủ gốc, lãi trái phiếu khi đến hạn

2 Nguồn thanh toán gốc, lãi trái phiếu gốc, lãi trái phiếu cho chủ sở hữu được bảo đảm từ ngân sách cấp tỉnh trái phiếu khi đến hạn và nguồn thu từ các dự án đầu tư có

khả năng hoàn vốn tại địa phương

 Vấn đề 4: Thâm hụt ngân sách nhà nước và biện pháp

 Khái niệm: Thâm hụt NSNN là tình trạng chi tiêu của NSNN vượt quá số thu

của NSNN trong 1 năm Thâm hụt NSNN được xem là sựu đối nghịch với thặng dư NSNN Tham hụt NSNN đã trở thành 1 hiện tượng phổ biến ở hầu hết các nước với những biểu hiện tăng cả về quy mô và tỉ trọng bội chi/GDP và ở tất cả các cấp NSNN

 Nguyên nhân:

 Nguyên nhân khách quan: tác động của chu kỳ kinh doanh, thiên tai, dịch

họa, … là những nguyên nhân làm giảm thu, tăng chi và dẫn tới bội chi NSNN

 Nguyên nhân chủ quan:

+) Do điều hành NSNN không hợp lý dẫn đến tình trạng hạn chế khả năng khai thác nguồn thu cho NSNN gây nên thất thu, đồng thời cơ cấu chi tiêu bất hợp lý, quản lý chi tiêu thiếu chặc chẽ, nên gây ra lãng phí, thất thoát vốn của Nhà nước… +) Do quá trình phân cấp NSNN còn nhiều bất cập làm cho NSNN địa phương luôn rơi vào tình trạng không tự cân đối; chi hỗ trợ từ NSNN trung ương cho địa phương ngày càng nhiều

+) Do chủ trương chuyển đổi nền kinh tế nảy sinh nhu cầu cần điều chỉnh cơ cấu kinh tế sao cho phù hợp, từ đo làm tăng những khoản trợ cấp, ưu đãi để khuyến khích phát triển từ phía Nhà nước làm ảnh hưởng đến cơ cấu thu chi NSNN

 Biện pháp:

 Phát hành tiền:

+) Ư u điểm: tính kịp thời, giảm gánh nặng cho nhà nước, kích thích tăng cầu về đàu tư và tiêu dùng → Giải pháp có thể chấp nhận được

+) Nhược điểm: dễ dẫn đến lạm phát cao, sự công khai minh bạch trước dư luận về tình trạng thiếu hụt NSNN dễ gây ảnh hưởng đến uy tín của Nhà nước trước công chúng → Công cụ ngoại lệ

 Vay nợ:

+) Nguồn vay nợ của Nhà nước khá phong phú: vay nợ qua phát hành các giấy tờ

có giá trị trên thị trường vố trong và ngoài nước, vay qua ngân hàng trung ương, vay từ các tổ chức tài chính - tiền tệ quốc tế, vay từ chính phủ các nước …

+) Ư u điểm: tận dụng được nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi, tranh thủ được những nguồn vón quy mô lớn có lãi suất vay ưu đãi từ các dòng vốn quốc tế

+) Nhược điểm: tạo áp lực lớn cho NSNN, suy giảm khả năng đàu tư, nhượng bộ trước yêu cầu phía nhà tài trợ, chi phối bởi thòi gian, hiệu ứng tuyết lăn → Nguồn vốn huy động thực sử dụng ngày càng ít đi

 Tăng thuế và kiện toàn hệ thống thuế:

+) Biện pháp này bao gồm: tăng thuế suất, cải cách hệ thống các sắc thuế, mở rộng diện chịu thuế, kiện toàn và nâng cao hiệu quả bộ máy nhằm chống thất thu thuế +) Ưu điểm: tạo thuế chủ động cho Nhà nước

+) Nhược điểm: phụ thuộc vào mức độ chịu đựng của nền kinh tế

 Giảm chi:

+) Ưu điểm: giảm nguy cơ tham ô trong quá trình sử dụng vốn NSNN

+) Nhược điểm:dễ gây phản ứng từ phía công luận

→ Giải pháp này trong thực tế được vận dụng theo hướng “điều chỉnh chi tiêu công”

 Mỗi biện pháp xử lý thâm hụt NSNN đều có những ưu và khuyết điểm riêng Tùy vào điều kiện của mỗi quốc gia mà Chính phủ có thể thực hiện đồng bộ các biện pháp hoặc lựa chọn biện pháp trước mắt, biện pháp cơ bản, biện pháp phụ trợ để đạ mục tiêu cân đối NSNN

HẾT