SỔ TAY HƯỚNG DẪN LẬP QUY HOẠCH ĐÔ THỊ

Bộ XD JICADự án Xây dựng Năng lực Lập Quy hoạch và Quản lý Đô thị CupCup Bộ Sổ tay Hướng dẫn Lập Quy hoạch Đô thị CupCup S3 Xây dựng Tầm nhìn & Chiến lược Dự thảo lần 2 Sửa đổi Tháng

Bộ XD JICA

Dự án Xây dựng Năng lực Lập Quy hoạch và Quản lý Đô thị

(CupCup)

Bộ Sổ tay Hướng dẫn Lập Quy hoạch Đô thị CupCup

S3 Xây dựng Tầm nhìn

& Chiến lược

Dự thảo lần 2 (Sửa đổi)

Tháng 6/2010

VIAP Đoàn Chuyên gia JICA

ii

MỤC LỤC

Lời mở đầu

1 GIỚI THIỆU

1.1 Cơ sở và lý luận 1

1.2 Mục êu của cuốn sổ tay này 1

1.3 Cách thức sử dụng Sổ tay hướng dẫn này 2

1.4 Định nghĩa các thuật ngữ 3

2 CÁC BƯỚC CHÍNH TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG TẦM NHÌN & CHIẾN LƯỢC Bước 1: Thiết lập các cơ chế để xây dựng tầm nhìn, mục êu chung và chiến lược 7

Bước 2: Thực hiện quy trình phản ánh tốt nhất chính sách cỦa nhà nước và ếng nói của thành phố, người dân 9

Bước 3: Cụ thể hóa tầm nhìn thành các mục êu và chỉ số về các khía cạnh phát triển bền vững chính gồm kinh tế, xã hội, môi trường và quản lý thành phố 10

Bước 4: Xác định các chiến lược liên kết hiệu quả tầm nhìn/mục êu chung với dự án/ chương trình hành động 11

Bước 5: Xây dựng và đánh giá các kịch bản phát triển nếu cần thiết 11

Bước 6: Cụ thể hóa các kết quả xây dựng tầm nhìn thành khung phát triển kinh tế-xã hội cơ bản dựa trên kịch bản tăng trưởng lựa chọn làm cơ sở để lập quy hoạch chung 11

PHỤ LỤC S3-1 Tầm Quan Trọng của quá trình xác định tầm nhìn – Kinh nghiệm từ chiến lược phát triển thành phố (CDS) 1

S3-2 Đặc điểm của một tuyên bố tốt về tầm nhìn 2

S3-3 Đề xuất bài tập xây dựng tầm nhìn (Từ Philippine) 3

DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH VẼ Bảng số 1.1 Cấu trúc chung của Sổ tay Hướng dẫn CupCup 3

1.2 Đặc điểm của tầm nhìn, Mục tiêu, chiến lược và đối tượng 6

2.1 Các yếu tố của tầm nhìn 9

2.2 Mục êu phát triển chung 10

2.3 Ví dụ về mục êu chung và các chỉ số 10

2.4 Xác định các chiến lược 11

2.5 Ma trận cụ thể hóa các mục êu chung 11

Hình số 1.1 Tháp quy hoạch 1

2.1 Lắng nghe ý kiến của người dân 8

2.2 Cách xây dựng tầm nhìn 8

CUPCUP Dự án Xây dựng Năng lực Lập Quy hoạch và Quản lý Đô thị

DaCRISS Nghiên cứu Chiến lược Phát triển Liên kết Đà Nẵng & vùng phụ cận nước

CHXHCN Việt Nam HAIDEP Chương trình Phát triển Tổng thể Đô thị Thủ đô Hà Nội, nước CHXHCN Việt Nam HOUTRANSS Nghiên cứu Quy hoạch Tổng thể và Nghiên cứu Khả thi GTVT khu vực TPHCM IFI Tổ chức Tài chính Quốc tế

JICA Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản

SWOT Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức

iv

LỜI MỞ ĐẦU

Bộ Sổ tay Hướng dẫn dự thảo lần hai được chuẩn bị dựa trên đề cương sổ tay hướng dẫn đã

trình bày và thảo luận trong hội thảo đầu ên về “Dự án Xây dựng Năng lực Lập Quy hoạch và Quản

được chuẩn bị sơ bộ có “Sổ tay Hướng dẫn Lập Quy hoạch chung” đã được trình bày và thảo luận tại cuộc hội thảo lần 2 tổ chức vào ngày 27 - 28 tháng 5 năm 2010 Tại Hội thảo lần 2 này đã đưa ra đề xuất thay đổi cấu trúc của các sổ tay hướng dẫn như hiện nay (tham khảo Bảng 1.1) Theo đó, các sổ tay hướng dẫn sẽ được chia thành hai nhóm: sổ tay hướng dẫn chính và sổ tay hướng dẫn bổ trợ Giai đoạn này của dự án sẽ tập trung vào cuốn sổ tay “Lập Quy hoạch chung.”

Dự thảo lần hai “Sổ tay hướng dẫn” sẽ được thảo luận thêm để có những sửa đổi và bổ sung cần thiết, đồng thời cũng sẽ được áp dụng cho Nghiên cứu điểm tại Thành phố Hải Dương trong năm thứ hai của Dự án nhằm kiểm nghiệm khả năng áp dụng cũng như thu thập ý kiến phản hồi nhằm nâng cao chất lượng sổ tay hướng dẫn Trong quá trình soạn thảo cũng như hoàn thiện các sổ tay hướng dẫn, sự tham gia ch cực từ phía các chuyên gia được chỉ định làm đối tác trực ếp là hết sức cần thiết Ngoài ra, cũng rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các nhà quy hoạch và các chuyên gia quan tâm đến lĩnh vực quy hoạch đô thị tại Việt Nam

1 Thành phần tham gia hội thảo gồm có các cán bộ, chuyên gia và chuyên viên đến từ Bộ Xây Dựng, Viện Kiến trúc, Quy hoạch Đô thị – Nông thôn Việt Nam (VIAP), và các cơ quan hữu quan khác trực tiếp tham gia vào quy hoạch và quản lý đô thị Các kết quả đạt được trong hội thảo đầu tiên được tập hợp trong báo cáo tiến trình hội thảo, bao gồm chương trình, tài liệu thuyết trình, nội dung thảo luận, và đánh giá về hội thảo

1 GIỚI THIỆU

1.1 Cơ sở và lý luận

Bước đầu ên trong lập quy hoạch đô thị là thực hiện phân ch chính xác hiện trạng của thành phố nhằm đánh giá sự phát triển của thành phố trong mối quan hệ với vùng, cả nước và thế giới

Phát triển thành phố là một quá trình năng động và các yêu cầu của cuộc sống đô thị thì khá phức tạp Do đó, các nhà quản lý thành phố cần dự báo được nhu cầu tương lai của dân số đô thị Thông qua việc xác định khoảng cách/bất cập giữa điều kiện cơ bản hiện nay và mong muốn trong tương lai, các quyết định gia có thể xác định các vấn đề cấp bách cần giải quyết của thành phố hoặc vùng trước mắt và lâu dài

Các quy hoạch tổng thể có thể đóng vai trò định hướng cho sự phát triển của thành phố nhưng tập trung chủ yếu vào khía cạnh cơ sở vật chất kỹ thuật Các quy hoạch chi ết không cung cấp hoàn toàn định hướng các khía cạnh chiến lược để phát triển đô thị bền vững như quản lý, sức cạnh tranh và sự chấp nhận về mặt môi trường/xã hội cùng nhiều yếu tố khác Các quy hoạch chi ết cũng không cung cấp công cụ mô tả quá trình cần thiết để giải quyết các vấn đề phức tạp của các thành phố như phát triển kinh tế và quản lý đô thị

Các nhà quản lý thành phố cần có năng lực dự báo những gì sẽ xảy ra nếu xu hướng hiện nay ếp tục diễn ra trong tương lai Dưới tác động của các yếu tố như biến đổi khí hậu

và toàn cầu hóa nên các thành phố sẽ không chỉ đơn thuần “không-làm-gì” hoặc hài lòng với những gì đang diễn ra như trước đây nữa Và do đó, thành phố cần có tầm nhìn rõ ràng dài hạn với sự đồng thuận của các bên liên quan

Tuy nhiên, tầm nhìn sẽ không tự động chuyển thành các chiến lược và hành động cụ thể Tầm nhìn kết nối với dự án và hành động cụ thể thông qua mục êu, quy hoạch và chiến lược (xem Hình 1.1) Cần xây dựng các chiến lược phát triển đô thị cơ bản với tầm nhìn toàn diện và cụ thể hơn trong đó phát triển không gian hình thành chiến lược chính (xem Hình 1.2)

Hình 1.1 Tháp quy hoạch

Nguồn: Đoàn Chuyên gia JICA

Tầm nhìn, Mục êu, Chiến lược, Dự án/Hành động

Hiện tại và tương lai sẽ được kết nối như thế nào?

S3 Xây dựng Tầm nhìn & Chiến lược

2

1.2 Mục êu của cuốn sổ tay này

Cuốn sổ tay này trình bày cách xây dựng tầm nhìn, mục êu và các chiến lược một cách hiệu quả

1.3 Cách thức sử dụng cuốn Sổ tay hướng dẫn này

Trọng tâm cuốn sổ tay là tạo điều kiện cho người sử dụng bám sát các nội dung cơ bản của quy hoạch logic trên cơ sở vận dụng công cụ phân ch đơn giản để có được kết quả quy hoạch theo yêu cầu Do đó, cuốn sổ tay này được cơ cấu sao cho từng bước quy hoạch được trình bày theo trình tự logic Sổ tay đề cao việc thống nhất các bước thực hiện quy hoạch trong hội thảo có các bên liên quan tham gia

Mục êu, kết quả, hành động trong từng bước của toàn bộ chu trình quy hoạch được thảo luận trong tài liệu này kèm theo tài liệu hướng dẫn ứng dụng kỹ thuật, chi ết hóa các bước phù hợp với loại hình quy hoạch Ngoài ra, cuốn sổ tay này là tổng hợp nhiều sổ tay quy hoạch có liên quan (Xem Bảng 1.1 Cấu trúc chung của Sổ tay Hướng dẫn)

Bảng 1.1 Cấu trúc chung của Bộ Sổ tay Hướng dẫn CupCup

Nhóm Mã Tên

Sổ tay hướng dẫn

chính

M1 Lập Quy hoạch chung M2 Lập Quy hoạch vùng M3 Lập Quy hoạch phân vùng M4 Lập Quy hoạch chi tiết M5 Quản lý Quy hoạch 1

M6 Hiểu biết về Quy hoạch Độ thị 2

M7 Lập Quy hoạch Đặc biệt 3

Sổ tay hướng dẫn

bổ trợ

S1 Xây dựng & Quản lý cơ sở dữ liệu S2 Phân tích Hiện trạng

S3 Tầm nhìn & Chiến lược S4 Quy hoạch Sử dụng đất S5 Quy hoạch Giao thông S6 Quy hoạch Hạ tầng Kỹ thuật S7 Quy hoạch Quản lý Môi trường S8 Quy hoạch Cảnh quan & Thiết kế Đô thị S9 Quy hoạch Không gian xanh & Công viên S10 Đánh giá điều kiện sống

S11 Chương trình thực hiện S12 Tham gia/Tham vấn cộng đồng S13 Ứng dụng GIS trong Quy hoạch Đô thị S14 Phân tích Nhu cầu Giao thông S15 Thẩm định & Phê duyệt Dự án S16 Đánh giá Môi trường Chiến lược

Nguồn: Đoàn Chuyên gia JICA

1 Bao gồm: (1) Các yêu cầu đối với kiểm soát QH Đô thị, (2) Phối hợp, Giám sát và Đánh giá Quy hoạch, (3)

Phân vùng & thực hiện, (4) Quy hoạch chi tiết, (5) Kiểm soát/cho phép phát triển, và (6) Thu hồi đất/ Tái

định cư

2 Bao gồm: (1) Hệ thống QH Đô thị & thông lệ QHĐT tại Nhật Bản và một số nước khác, (2) Tiêu chuẩn &

Quy chuẩn đối với quy hoạch/thực hiện phát triển tại Nhật Bản liên quan đến quy trình quy hoạch, (3) Các

kinh nghiệm CDS, (4) Lập các QH chuyên ngành (Du lịch), (5) Các phương pháp triển khai, (6) QH công

trình/ không gian ngầm, (7) Cung cấp nhà ở, và (8) Tiêu chuẩn QH tại một số nước khác

3 Loại quy hoạch này được đề xuất trong hội thảo lần hai, sẽ bao gồm QH du lịch và QH phát triển bên

đường, cùng với các loại khác QH này sẽ được lập trong năm thứ hai của dự án

S3 Xây dựng Tầm nhìn & Chiến lược

4

1.4 Định nghĩa các thuật ngữ

1) Tầm nhìn là gì?

Tầm nhìn là một tuyên bố mạnh mẽ mô tả sinh động điều kiện mong muốn trong tương lai mà một xã hội hoặc một thành phố cần phải đạt được cùng với các hợp phần cụ thể Tầm nhìn thể hiện các giá trị của thành phố và do đó, thúc đẩy các kế hoạch hành động

và hành vi cấu thành

Tầm nhìn là cái nhìn hướng nội và hướng ngoại, thể hiện cách mà thành phố hoặc vùng

sẽ phát triển và điều mà thành phố muốn trong mối quan hệ với thế giới bên ngoài Liên minh các Thành phố định nghĩa cụ thể hơn như sau: tầm nhìn là một tuyên bố về đích hướng tới của một thành phố trong tương lai, thường trong khoảng 10 – 15 năm Tuyên bố về tầm nhìn cần phải cụ thể, thực ễn nhưng phải có nh thách thức

Tầm nhìn cần nhấn mạnh những điểm độc đáo của thành phố Tầm nhìn cần ngắn gọn và

dễ hiểu, phải có ý nghĩa đối với mọi người dân

Tầm nhìn nên được định hướng sao cho có tính hướng ngoại song cũng phải lưu ý đến

cả nguyện vọng của người dân Tầm nhìn có vai trò rất quan trọng bởi nó giúp gắn kết các bên liên quan cùng hợp tác vì những mục êu chung đề ra

Mặc dù tầm nhìn được định hướng lâu dài nhưng cần phải thúc đẩy các hành động ngắn hạn

Do đó, tuyên bố về tầm nhìn cần có các đặc điểm sau:

a Có thể đạt được: Tầm nhìn phải tham vọng nhưng cần chắc chắn đạt được hoặc được

xây dựng có cơ sở chắc chắn dựa vào thực tế

b Truyền cảm hứng: Tầm nhìn cần thúc đẩy các cam kết và kích thích nh thần lạc quan

Một tuyên bố tầm nhìn tốt cần thu hút trí tưởng tượng, cổ vũ tinh thần và khuyến khích hành động Tầm nhìn là động lực ngay cả trong lúc khó khăn nhất

c Dễ hiểu: Tầm nhìn cần rõ ràng, sử dụng từ ngữ đơn giản, lôi cuốn và thuyết phục để

người dân quan tâm có thể hiểu và nỗ lực đạt được

d Đặc thù và khác biệt: Tầm nhìn cần được xây dựng dựa trên đặc điểm riêng có so với các

thành phố và vùng khác

Phát triển và quản lý thành phố là các quá trình lâu dài và phức tạp Do đó, vấn đề quan trọng là thành phố phải có tầm nhìn lâu dài với sự đồng thuận của các bên liên quan

Một số ví dụ: các tuyên bố về tầm nhìn:

Hà Nội: “Hà Nội phải phát triển thành một thủ đô hiện đại và phát triển, là biểu tượng cho

cả nước, đóng vai trò trung tâm quốc gia và vùng về chính trị, văn hoá, khoa học, công nghệ, giáo dục, kinh tế và thương mại quốc tế” (Pháp lệnh Thủ Đô số 1/2001/L-CTN)

Đà Nẵng: “Đà Nẵng hướng tới một thành phố môi trường có nh cạnh tranh trên trường

quốc tế và không có ô nhiễm” (DaCRISS)

Giao thông đô thị Tp HCM: “Đảm bảo sự cơ động/ khả năng đi lại và sử dụng các dịch vụ đô

thị cần thiết cho nhân dân và cho toàn xã hội, trong điều kiện an toàn, thoải mái và bình đẳng, được duy trì bằng hệ thống giao thông công cộng hiệu quả” (HOUTRANSS)

Nguồn: HAIDEP, DaCRISS, và HOUTRANS

2) Mục êu chung và mục êu cụ thể là gì?

Mục êu chung là tuyên bố mong muốn cụ thể hơn tuyên bố về tầm nhìn Mục êu chung đáp ứng trực ếp điều kiện hiện trạng Đối với phát triển đô thị, mục êu chung được xây dựng dựa trên nền tảng các giá trị và bắt nguồn từ tầm nhìn thành phố

Để thúc đẩy các hành động chiến lược cụ thể hơn, tầm nhìn cần được chuyển đổi thành các mục êu chung xác định Các mục êu phát triển đô thị chung được thể hiện tốt nhất bằng các hợp phần phát triển không gian, kinh tế-xã hội

Mục êu cụ thể chi ết hóa mục êu chung Mục êu cụ thể xác định rõ điểm cần tới hoặc mục êu cần đạt

Mục êu cụ thể thường được định nghĩa là các kết quả của dự án/hoạt động nhưng đôi khi được sử dụng thay thế thuật ngữ mục êu chung Đối với phát triển thành phố, tốt nhất là nên phân biệt rõ 2 thuật ngữ này

3) Chiến lược là gì?

Chiến lược là kế hoạch hành động được xây dựng kỹ lưỡng nhằm đạt mục êu chung hoặc là nghệ thuật xây dựng hoặc thực hiện kế hoạch này

Chiến lược là một tổ hợp các hành động và là hướng ếp cận tới tương lai bao gồm (1) xem xét hiện trạng và các yếu tố dự báo liên quan đến môi trường trong và ngoài của thành phố, (2) xây dựng một kịch bản mới hoặc hiệu quả theo cách sáng tạo và (3) xác định các chính sách, biện pháp và nguồn lực để thực hiện tầm nhìn

Nguồn: HAIDEP

Ví dụ về các chiến lược

Chiến lược 1: Thiết lập một trục không gian gồm “mặt nước”, “cây xanh” và “văn hoá”

nhằm đảm bảo nh bền vững về môi trường, đồng thời tăng cường bản sắc của Hà Nội

Chiến lược 2: Phát triển khu vực đô thị theo hướng giao thông công cộng nhằm đảm bảo

khả năng đi lại của người dân và khuyến khích một xã hội thân thiện với môi trường

Chiến lược 3: Nâng cấp và khôi phục các khu vực đã xây dựng ở cả trung tâm thành phố và

khu vực ngoại vi, bao gồm khu Phố Cổ và khu Phố Pháp nhằm cải thiện điều kiện sống, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế

Chiến lược 4: Phát triển các trung tâm đô thị mới hiện đại và có nh cạnh tranh để thu hút

đầu tư đa dạng và có chất lượng nhằm tạo thêm cơ hội việc làm và cải thiện ếp cận của người dân đối với các dịch vụ cần thiết

Chiến lược 5: Phát triển cơ sở hạ tầng và dịch vụ hiệu quả nhằm đảm bảo hoạt động kinh

tế - xã hội thuận lợi và có nh cạnh tranh cũng như có được dịch vụ hợp với túi ền của người dân, đặc biệt là người nghèo

Chiến lược 6: Chuẩn bị các biện pháp phòng ngừa hiểm hoạ bảo vệ người dân khỏi thiên

tai và các thảm họa do con người gây ra và sự xuống cấp về môi trường

Chiến lược 7: Củng cố thể chế nhằm quản lý đô thị hiệu quả và nâng cao năng lực, đảm

bảo cung cấp hiệu quả các dịch vụ thông qua sự tham gia của các bên liên quan

S3 Xây dựng Tầm nhìn & Chiến lược

6

4) Các chỉ số là gì?

Các chỉ số là các chỉ êu quan sát hoặc nh toán được sử dụng để thể hiện sự hiện diện hoặc nh trạng của một điều kiện hoặc xu hướng Các chỉ số mô tả êu chuẩn cần đạt được của tầm nhìn hoặc mục êu chung, giúp đo lường kết quả thực hiện các mục êu chung và mục êu cụ thể

5) Phân biệt tầm nhìn, mục êu chung, chiến lược và mục êu cụ thể

Bảng 1.2 Đặc điểm của tầm nhìn, mục tiêu, chiến lược và mục êu cụ thể

Đặc điểm Phạm vi Thời gian Tầm nhìn Điều kiện, tình huống kịch bản Rộng, toàn hệ thống Dài hạn

Mục tiêu chung Hợp phần cụ thể hóa tầm nhìn Ngành Trung hạn

Chiến lược Tổ hợp các kế hoạch hành động, chính

sách, biện pháp và hướng tiếp cận theo thời gian

Rộng, có thể toàn hệ thống hoặc tập trung vào ngành

Dài hạn và trung hạn

Mục tiêu cụ thể Kết quả dự kiến hoặc kết quả của một

kế hoạch hành động hoặc hoạt động Cụ thể Ngắn hạn

Nguồn: Đoàn Chuyên gia JICA