Luận văn tính nữ trong thơ phan thị thanh nhàn

Phương pháp so sánh Chúng tôi luôn có ý thức đối chiếu những biểu hiện của tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn ở từng giai đoạn trên hành trình sáng tạo của bà cũng như đối sánh với b

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

=== ===

TRẦN THỊ THANH BÌNH

TÍNH NỮ TRONG THƠ PHAN THỊ THANH NHÀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2018

=== ===

TRẦN THỊ THANH BÌNH

TÍNH NỮ TRONG THƠ PHAN THỊ THANH NHÀN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Dương Thị Thúy Hằng

HÀ NỘI, 2018

Hằng đã tận tình chỉ bảo và tin tưởng tôi khi thực hiện luận văn

Tôi cũng xin được cảm ơn các thầy cô giáo đã giảng dạy chúng tôi, các thầy cô giáo khoa Ngữ Văn, Phòng sau đại học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cung cấp kiến thức và tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể thực hiện luận văn

Tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn tới gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã quan tâm giúp đỡ, ủng hộ tôi trong quá trình thực hiện

Rất mong sẽ nhận được sự đóng góp ý kiến của các Thầy cô, đồng nghiệp để chúng tôi hoàn thiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 21 tháng 07 năm 2018

Tác giả luận văn

TRẦN THỊ THANH BÌNH

Dương Thị Thúy Hằng Luận văn đảm bảo tính trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Các thông tin trích dẫn trong luận văn đều có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 21 tháng 07 năm 2018

Tác giả luận văn

TRẦN THỊ THANH BÌNH

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của luận văn 6

6 Cấu trúc luận văn 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Khái niệm tính nữ 7

1.2 Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn 8

1.2.1 Cuộc đời 8

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật 11

CHƯƠNG 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH – HIỆN THÂN CỦA TÍNH NỮ TRONG THƠ PHAN THỊ THANH NHÀN 24

2.1 Cái tôi trữ tình dịu dàng, đằm thắm 26

2.2 Cái tôi trữ tình chở che, yêu thương 33

2.3 Cái tôi trữ tình cô đơn và chiêm nghiệm 41

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN TÍNH NỮ TRONG THƠ PHAN THỊ THANH NHÀN 50

3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 50

3.2 Không gian nghệ thuật – Thời gian nghệ thuật 59

3.2.1 Không gian nghệ thuật 59

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 70

3.3 Hình ảnh nghệ thuật 75

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thơ muôn đời vẫn là tiếng nói tự thân, phô diễn tình cảm Nếu văn xuôi ghi lại hiện thực bộn bề, thơ lại nắm bắt những khoảnh khắc, tâm trạng ở mức độ cô đọng nhất Qua thơ, bạn đọc có thể đồng điệu với tâm tư tình cảm

mà nhà thơ gửi gắm trong đó Có những nhà thơ thiên về triết luận, suy tư như Chế Lan Viên, Bằng Việt, Hữu Thỉnh…; nhiều tác giả lại nghiêng về sự dạt dào, sôi nổi như Xuân Diệu, Phạm Tiến Duật…Ở một số nhà thơ nữ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tính nữ, thiên tính nữ là một “đặc sản” với những biểu hiện khác nhau Tìm hiểu về điều này cũng chính là một trong những con đường ngắn nhất để thâm nhập hiệu quả vào thế giới nghệ thuật của nhà thơ

1.2 Phan Thị Thanh Nhàn thuộc thế hệ những nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Ngay từ khi bắt đầu cầm bút, thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã mang đến ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn đọc Bài

thơ “Hương thầm” đoạt giải thưởng của Báo Văn nghệ năm 1969 đã gây

tiếng vang lớn và khẳng định chỗ đứng của bà trên thi đàn Đúng 15 năm

sau, “Hương thầm” được phổ nhạc và đã nhanh chóng lan tỏa trong đời sống văn hóa, văn nghệ nước nhà Bên cạnh “Hương thầm”, Phan Thị Thanh Nhàn còn có nhiều tác phẩm hay khác như: “Con đường”, “Làm anh”, “Trời và

Đất”, “Rồi có thể”, “Ngày tháng không quên”… Những vần thơ ấy đã có sức

cuốn hút diệu kỳ, làm lay động trái tim nhiều thế hệ

Sức hấp dẫn của những vần thơ Phan Thị Thanh Nhàn từ đâu? Phải chăng đó là những vần thơ mà bà đã trút cả tâm can mình vào đó; những vần thơ không chỉ viết cho riêng mình mà cho tất cả mọi người; không chỉ viết cho thời mình đang sống mà nó còn có sự ám ảnh ở tương lai Đọc thơ bà, bạn đọc nhận ra cái duyên dáng nữ tính, vừa dịu dàng đằm thắm; vừa trăn trở, lo âu; vừa da diết, khắc khoải… Tất cả hòa trộn vào nhau, tạo nên những câu thơ

đậm tính nữ, không trộn lẫn Có thể khẳng định, tính nữ là nét nổi trội khi tiếp cận với sáng tác của nhà thơ này; từ những vần thơ thời kì kháng chiến chống

Mỹ đến những vần thơ thời bình, từ thơ viết cho người yêu, cho chồng đến

thơ viết cho con cái, cho trẻ em nói chung Tìm hiểu tính nữ trong thơ Phan

Thị Thanh Nhàn cũng là một trong những con đường để thâm nhập tốt hơn thế giới nghệ thuật trong thơ nữ sĩ đằm thắm, duyên dáng này

Trên cơ sở đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn”, góp phần ghi nhận một gương mặt tiêu biểu trưởng thành từ

thời chống Mỹ và đồng thời góp phần khẳng định một phong cách thơ nữ hiện đại của văn học Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Từ khi bắt đầu xuất hiện cho đến hiện nay, có thể nói, thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã nhận được sự quan tâm, trìu mến từ phía độc giả cũng như các nhà nghiên cứu Đã có khá nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về thơ Phan Thị Thanh Nhàn Nhìn chung, các tác giả đều chú ý đến sự dịu dàng, đằm thắm, tinh tế được thể hiện trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn

Phan Thị Thanh Nhàn sáng tác thơ ca ngay từ nhỏ Từ những năm 1965 – 1966, nữ sĩ đã trình làng sáng tác trên báo, và đến năm 1969, bà đã in chung tập thơ đầu tiên với hai người bạn gái là Hoàng Thị Minh Khanh và Thúy

Bắc Trong bài “Tháng giêng hai – tập thơ của Phan Thị Thanh Nhàn, Hoàng

Thị Minh Khanh, Thúy Bắc”, tác giả Phong Vũ đã giành những lời khen tặng:

“Thơ Phan Thị Thanh Nhàn có sức cuốn hút với sự nhạy cảm, tế nhị và duyên

dáng” [51, tr.108]

Ở một chỗ khác, Xuân Diệu cũng nhận thấy vẻ đẹp ấy: “Bên cạnh tính

chính trị, tư tưởng, tính thời đại…., thơ Phan Thị Thanh Nhàn còn có một tính cách rất đáng quý, hiện nay còn hiếm: tính phụ nữ” [31, tr.8] Tác giả cho

rằng Phan Thị Thanh Nhàn là cây bút có sự đằm trong cảm xúc và suy nghĩ, cái đằm của tâm hồn phụ nữ”

Trong bài “Đọc Hương thầm” (Tác phẩm mới- số 4/1976), tác giả Thu Vân nhận định: “Phan Thị Thanh Nhàn không sắc sảo nhưng có một hồn thơ

dễ cảm “như một bông hoa dịu nhẹ, khiêm nhường, phảng phất, kín đảo”

Thu Vân nhận thấy “khả năng phát hiện tinh tế những vẻ đẹp của cuộc sống,

tiếng thơ ấm áp ân tình, đề tài bình dị, cảm xúc khoẻ khoắn được dẫn dắt bởi con tim hơn là lí trí” Bên cạnh đó, tác giả cũng thấy những hạn chế của Phan

Thị Thanh Nhàn ở giai đoạn này là “thiếu rung động có suy nghĩ và chiều

sâu”

Nhà phê bình Thiếu Mai đặc biệt chú ý đến chất nữ tính trong thơ Phan

Thị Thanh Nhàn Ở bài “Một nét thơ đáng yêu” (Tạp chí Văn học số 1/1978), tác giả viết: “Dịu nhẹ, duyên dáng và kín đảo, không chỉ khác nhau với những

nhà thơ nam giới mà ngay cả với các nhà thơ phụ nữ cũng không thê lẫn Đọc

là mến ngay Và nhớ ngay Nét dịu nhẹ, kín đáo vừa thế hiện phong cách thơ độc đáo, giàu nữ tính song không kém phần sáng tạo, dồi dào” Cùng trong

mạch quan niệm này, nhà thơ Vũ Quần Phương nhận thấy khi đọc thơ Phan Thị Thanh Nhàn, hãy sống với cảm xúc được lắng đọng trong từng câu chữ

thay vì chuyện cố công đi tìm tư tưởng Điểm mạnh của thơ bà là “dễ thân,

dễ thành bạn tâm tình chia sẻ với mọi người Giọng thơ giản dị, câu thơ càng ngày càng được chăm sóc tỉ mỉ Tình cảm chín dần trong nỗi thấm thía nội tâm Bước tiến của Thanh Nhàn song hành với sự lịch lãm từng trải và sự lao động kiên trì của bà Thanh Nhàn ngày càng lặn sâu vào lòng mình, mạnh dạn mà cũng khá nhuần nhuyễn bộc lộ nỗi riêng tư rất cá thể trước cuộc đời”

(Vũ Quần Phương, “Lời tựa tập Phan Thị Thanh Nhàn Thơ với tuổi thơ”,

Nxb Kim Đồng, 2001)

Tìm hiểu thơ Phan Thị Thanh Nhàn, ta nhận thấy cùng những bài thơ

về quê hương, đất nước, con người, nữ sĩ còn góp một tiếng nói quan trọng vào khát vọng yêu, khát vọng hạnh phúc muôn đời của phụ nữ Năm 2008, tác

giả Đặng Tương Như khi đọc bài thơ “Trời và đất” đã có những cảm nhận

tinh tế: “Đọc thơ tình của Phan Thị Thanh Nhàn thấy hiện lên một phụ nữ yêu

hết mình với một tình yêu không đòi hỏi đền đáp, bao giờ cũng lặng lẽ hiến dâng, một tình yêu luôn giày vò, khắc khoải nhưng không bao giờ phản kháng

và oán trách” [34, tr.84] Đến với thơ tình của nữ tác giả này, ta cảm thấy thơ

bà thiên về ngọt ngào, duyên dáng và dịu dàng e ấp của người phụ nữ Á Đông

Trên Thông tấn xã Việt Nam ngày 30/8/2004, tác giả Nguyễn Kim Anh trong bài “Hình như mình vẫn cô đơn” đã nói tới “chuyện thơ dịu

dàng hương bưởi”; “chuyện hương thầm”; “không thế ngờ bài thơ đã đủng như cái tên Hương thầm cứ lặng lẽ đến mức ngay cả những người trong cuộc

tử biệt sinh ly cũng không hề biết Và rồi người ta hình dung ra nữ thi sĩ đã làm bài thơ về cuộc chia ly của chính mình Họ cho rằng đó là mối tình thầm của chị” Tác giả đánh giá khá tinh tế về hồn thơ Thanh Nhàn: “Con người ấy giản dị và chân thực đời thơ làm sao Những kỹ thuật làm thơ chưa bao giờ len lỏi vào hồn chị Người ta đọc thơ chị như tâm tình, thấy thương mến chứ không lạc vào lời thơ trúc trắc Phan Thị Thanh Nhàn luôn tìm thấy cảm hứng sáng tạo từ chất liệu của cuộc sống thường nhật, không cố ép mình để có những chủ đề lớn vượt quá khả năng, cảm xúc giản dị, chân thành song không kém phần sâu lắng”

Trong bài “Phan Thị Thanh Nhàn: thơ mình mình đọc câu nào cũng

thương”, nhà thơ trẻ Trần Hoàng Thiên Kim cũng nhìn nhận tương tự về

Phan Thị Thanh Nhàn: “Chị đi đến đâu, nơi đó hát Hương thẩm ”; “Chị trải

lòng mình chân thật chứa chất trong những vần thơ ấy, nó như những trang nhật ký được viết bằng thơ vậy”

Nhìn chung, tìm hiểu thơ Phan Thị Thanh Nhàn chủ yếu tập trung ở những bài viết riêng lẻ về từng bài thơ, từng tập thơ “Giọng điệu thơ Phan Thị Thanh Nhàn” là yếu tố nổi bật được chú ý trong những bài viết này Các bài viết đều nhận thấy đó là một tâm hồn mộc mạc, giản dị, chân thành nhưng

vô cùng sâu lắng Những yếu tố khác về mặt nội dung, nghệ thuật cũng như

sự hấp dẫn của tính nữ trong thơ bà vẫn chưa được chú ý thỏa đáng

Đề tài “Tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn” được thực hiện từ

sự gợi ý về khoảng trống còn thiếu trong quá trình tìm hiểu thơ Phan Thị Thanh Nhàn Chúng tôi hi vọng rằng qua luận văn này có thể có những thâm nhập hiệu quả vào một phương diện trong thế giới nghệ thuật thơ Phan Thị Thanh Nhàn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung làm rõ vấn đề tính nữ trong thơ và tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn

- Phạm vi nghiên cứu: Các tập thơ của Phan Thị Thanh Nhàn

+ “Tháng giêng hai” (1969), Nxb Văn học

+ “Hương thầm” (1973), Nxb Văn học

+ “Chân dung người chiến thắng” (1977), Nxb Tác phẩm mới

+ “Bông hoa không tặng” (1987), Nxb Hội nhà văn

+ “Nghiêng về anh” (1992), Nxb Hội nhà văn

+ “Bài thơ cuộc đời” (1999), Nxb Hội nhà văn

+ “Con muốn mặc áo đỏ đi chơi” (2016), Nxb Kim Đồng

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp này giúp chúng tôi tìm hiểu tính nữ trong thơ Phan Thị

Thanh Nhàn một cách hệ thống, thông qua việc tập hợp những dẫn chứng phục vụ cho từng biểu hiện của tính nữ trong thơ tác giả, từ đó đi đến những kết luận khoa học

4.3 Phương pháp phân tích

Đây là phương pháp cơ bản được sử dụng triệt để trong luận văn Từ những số liệu, dẫn chứng thống kê; trên cơ sở tôn trọng quy luật vận động nội

tại của mỗi bài thơ, chúng tôi làm rõ những đặc điểm nổi trội về tính nữ trong

thơ Phan Thị Thanh Nhàn

4.4 Phương pháp so sánh

Chúng tôi luôn có ý thức đối chiếu những biểu hiện của tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn ở từng giai đoạn trên hành trình sáng tạo của bà

cũng như đối sánh với biểu hiện tính nữ với một số tác giả cùng thời như

Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Ý Nhi… Sử dụng phương pháp này, chúng tôi

hi vọng bước đầu sẽ có một cái nhìn khách quan, khoa học về đối tượng tiếp cận

5 Đóng góp của luận văn

5.1 Luận văn bước đầu trình bày quan niệm về tính nữ, sự biểu hiện

tính nữ trong thơ Từ đó tìm hiểu những phương diện biểu hiện cơ bản của

tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn Tính nữ trong thơ trước hết được thể hiện qua việc xây dựng hình tượng cái tôi trữ tình Những phương diện cơ bản

về mặt hình thức thể hiện tính nữ sẽ được đề cập đến

5.2 Góp phần khẳng định một phong cách thơ độc đáo, một giọng thơ trữ tình, đằm thắm, đầy nữ tính

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn “Tính nữ

trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn” gồm 3 chương như sau:

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Khái niệm tính nữ

Tính nữ thường được sử dụng gần gũi với một số thuật ngữ khác như thiên tính nữ, nguyên lí tính Mẫu, nữ tính vĩnh hằng…

Trang 1651, “Đại từ điển tiếng Việt” (Nguyễn Như Ý chủ biên) cho rằng

“tính” được hiểu theo ba nghĩa: 1/ “Tính” là những “đặc trưng tâm lí ổn định

của riêng mỗi người (tính nóng, mát tính, tính cách, tâm tính, thiên tính, thú tính…)”; 2/ “Tính” là những “đặc điểm riêng của sự vật (tính chất, ác tính, bản tính, cá tính, đặc tính, nhân tính, phẩm tính…)”; 3/ “Tính” được hiểu là

“giới (đồng tính, đơn tính, lưỡng tính, nam tính, nữ tính…)” Trong phạm vi

luận văn này, chúng tôi hiểu từ “tính” theo nghĩa thứ ba, là yếu tố thuộc về giới

Từ thủa khai thiên lập địa, tự nhiên đã có sự phân đối khá rạch ròi: ngày/ đêm, sáng/ tối, nóng/ lạnh, âm/ dương, nam/ nữ… Trong đó, người nam và người nữ không chỉ khác nhau về cấu tạo cơ thể, các chức năng mang tính sinh học mà còn có những đặc điểm khác biệt rõ rệt về tính cách, về xu hướng tình cảm…Allan Pease có một kết luận dễ hiểu nhưng hoàn toàn đúng đắn:

“Đàn ông, đàn bà sinh ra là đã khác nhau rồi” Tựu trung, về đặc điểm giới,

nhìn chung đàn ông thiên về sự mạnh mẽ, vững chãi, tổng thể, đơn giản…; trong khi đó, phụ nữ lại thiên về sự đa cảm, yếu đuối, chi tiết…Tất cả những điều này cũng được thể hiện rõ nét trong đời sống vật chất và tinh thần của

họ, trong đó có hoạt động sáng tạo văn học nghệ thuật Trong bài viết “Phụ

nữ và sáng tác văn chương” (Tạp chí Văn học số 6/ 1996), nhà phê bình

Vương Trí Nhàn nhận xét: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình, phụ nữ

bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống Mặt khác với cái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng

thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng – từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm.” Ở

một nơi khác, trong cuộc tranh luận “Cách viết của phụ nữ so với nam giới có

gì khác”, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã chú ý đến sự khác biệt giữa hai

giới Bà cho rằng, “thế mạnh của phụ nữ khi viết văn chính là ở chỗ họ đưa

tất cả cuộc đời, tâm hồn họ vào trong trang sách, hoặc nói như phương tây,

họ tự ăn mình” Cùng trong trường suy tư đó, Nguyễn Hoàng Văn ở bài viết

“Chín nẻo thuyền quyên” đã gọi tính nữ trong văn chương là “nàng” và khẳng định: “Với văn chương, bình dân hay bác học, nàng thường là cái gì đó yếu

đuối, nhỏ nhoi Chốn mom sông quãng vắng nàng lặn lội thân cò Nơi đồng không mông quạnh nàng chơ vơ đơn độc Nhưng với tấm thân yếu đuối, nàng còn trần ải những đoạn trường…” Cách nhận xét của Nguyễn Hoàng Văn

mặc dù ít nhiều mang tính một chiều, khi chủ yếu bàn đến hình tượng người phụ nữ trong văn chương, chứ chưa thực sự quan tâm đến bộ phận văn chương nữ giới Tuy nhiên, đó cũng là những gợi ý hữu ích cho chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Chúng tôi cho rằng, tính nữ, hay thiên tính nữ có thể hiểu với hai nội

hàm: 1/ Đó là xu hướng nghiêng về những nét rất riêng của nữ giới qua đó

người phụ nữ biểu hiện giới tính mình một cách trọn vẹn, đẹp đẽ nhất; 2/Đó

là những thiên chức riêng của người phụ nữ Ở luận văn này, chúng tôi sử

dụng thuật ngữ tính nữ theo cách hiểu thứ nhất Tìm hiểu tính nữ trong thơ

Phan Thị Thanh Nhàn đồng nghĩa với việc tìm hiểu những khía cạnh biểu hiện nét riêng biệt đẹp đẽ của hình tượng cái tôi trữ tình biểu hiện trong tác phẩm; bởi cuối cùng, đến với thơ cũng chính là đến với hình tượng cái tôi trữ tình của nhà thơ

1.2 Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn

1.2.1 Cuộc đời

Phan Thị Thanh Nhàn – bút danh cũng là tên thật, sinh ngày 9 tháng 8 năm 1943 tại phường Từ Liêm, quận Tây Hồ, Hà Nội

Với tám anh chị em, Phan Thị Thanh Nhàn đã có một tuổi thơ tràn ngập tình thương của gia đình Bố mất sớm, mẹ nhà thơ vất vả nuôi đàn con nhỏ trưởng thành; đứa em trai hi sinh trong chiến trường – tất cả những điều

đó đã in đậm trong kí ức của Phan Thị Thanh Nhàn Hình ảnh người mẹ tần tảo sớm hôm nuôi đàn con nhỏ trưởng thành vì chồng mất sớm và đứa em trai

hy sinh trong chiến trường đã in đậm trong kí ức nhà thơ Bà đã dành những trang viết trang trọng và xúc động nhất trong suốt cả đời thơ của mình để tặng riêng cho họ Cội nguồn tình yêu thương gắn bó từ gia đình là nơi vun mầm thuở ban đầu rất có ý nghĩa cho hồn thơ đầy nữ tính và cũng tràn đầy khát vọng sống là nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn sau này

Con đường đến với văn chương của Thanh Nhàn được khơi nguồn từ chính cái nôi văn hóa của gia đình Cha của bà rất say mê đọc các tác phẩm

“Tam quốc”, “Hồng lâu mộng”, “Thủy hử”….Chị gái đầu cũng là người say

mê văn chương, thích tụ tập bạn bè đọc thơ và nói chuyện Lớn lên trong môi trường đó nên ngay từ nhỏ, Thanh Nhàn đã tập tành viết nhật ký, làm thơ và được bạn bè cùng trang lứa gọi đùa là “nhà thơ” Mối lương duyên ấy đã gắn kết cuộc đời Thanh Nhàn với thơ làm một Khi mới mười bảy tuổi, cùng với Dương Thị Xuân Quý, bà đã là học viên của lớp báo chí trường Tuyên giáo Trung ương, sau đó trở thành phóng viện của báo Hà Nội mới Nghề làm báo

đã chắp cánh cho ước mơ từ thuở nhỏ của Thanh Nhàn được bay cao Bà đến

với thơ ở lứa tuổi đẹp nhất của đời người Sự kiện ba bài thơ “Hương thầm”,

“Xóm đê”, “Bản mới” đạt giải nhì cuộc thi thơ của báo Văn nghệ đã trở thành

dấu mốc đưa Phan Thị Thanh Nhàn trở thành một trong những nhà thơ nữ tiêu biểu của kháng chiến chống Mỹ như: Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ…

Với Phan Thị Thanh Nhàn, thơ chính là những trang đời của bà Năm

1967, bà kết hôn với nhà nghiên cứu dân tộc học Thi Nhị, đồng thời cũng là

nhà thơ Đó là người biết đồng cảm, sẻ chia với bà, yêu thương bà và là một

bờ vai chở che cho những giông bão cuộc đời bà, yên bình và sâu lắng Nhưng người chồng mà bà đã dành nhiều tình cảm yêu mếm trong thơ đã mãi

ra đi khi bà mới ngoài ba mươi tuổi để lại trong bà nỗi đau đớn khôn nguôi

Bà từng tâm sự: “Đối với tôi lúc ấy cuộc đời mình thế là hết Đối với tôi nỗi

đau ấy khó có thể chia sẻ cùng ai bởi chỉ khi ai đó mất người thân yêu nhất thì mới hiểu được sự mất mát trong cuộc đời” [50].Nữ sĩ đã ghi lại những

trang đời đã qua trong cuộc đời mình qua những dòng thơ rất chân thật:

“Hun hút hai hàng cây gió thổi dài ngơ ngác thành phố vắng một người đường không ai dạo chơi

Một người mang đi hết bao nhiêu là thông minh chẳng còn ai hóm hỉnh

ai cũng đều nhạt tênh”

(Một người)

Nỗi cô đơn thẳm sâu, dai dẳng, trở thành một trạng thái cảm xúc thường trực trong tâm hồn vốn đa cảm của nhà thơ Nữ thi sĩ còn chịu nỗi đau lớn khi mất đi người cha mà bà rất mực yêu thương, kính trọng; nỗi đau mất

đi người em trai – nhân vật chính trong bài thơ “Hương thầm” Sự cộng

hưởng của những nỗi đau mất mát những người thân yêu đã tạo nên một Phan Thị Thanh Nhàn sâu lắng trong cuộc đời và văn chương Thơ chính là sự phản chiếu cuộc đời, số phận nhà thơ

Có thể nhận ra sự phong phú và đa dạng về đề tài trong các sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn: cuộc sống chiến đấu của quân và dân ta trong

những năm kháng chiến chống mỹ (“Thư Hà Nội”, “Bài thơ tải đạn”,

“Đường vào” ); cảnh sắc quê hương đất nước (“Ninh Bình”, “Nhớ Hải Phòng”, “Trống mái”…); những con người vất vả, nghèo khó ở quê hương

bà – xóm đê nghèo Yên Phụ, Hồ Tây, Hà Nội (“Xóm đê”, “Thành phố tôi

yêu” ); tình cảm với những người thân yêu trong gia đình, tình yêu, tình bạn

(“Tình mẹ”, “Gửi em trai”, “Tóc của mẹ tôi”, “Nhớ bạn”, “Hương thầm”,

“Một người”…) Qua những vần thơ đó, chúng ta nhận ra một Phan Thị

Thanh Nhàn đằm thắm, đôn hậu, đầy nữ tính; luôn thao thức kiếm tìm và khao khát yêu thương

Phan Thị Thanh Nhàn là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Uỷ viên Ban chấp hành Hội trong giai đoạn 2001-2005 Ngoài làm thơ, bà còn viết báo, truyện ngắn, truyện cho thiếu nhi Mới đây bà còn cho ra đời tập chân dung

văn học “Sự cực đoan đáng yêu” Tập sách là tấm lòng yêu quý của bà muốn

gửi đến tất cả bạn bè Tuy nhiên, thơ ca mới chính là người bạn thủy chung, là một cõi đi về êm đềm nhất khi tâm hồn nhà thơ mệt mỏi Những vui buồn, yêu thương, những lo âu trăn trở đều được bà gửi vào những trang thơ đầy xúc động Thơ với bà, vì vậy là những tâm sự từ sâu thẳm cõi lòng con người

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật

Để tạo nên một hồn thơ đặc sắc đòi hỏi sự giàu có về tâm hồn và bản lĩnh người cầm bút Một tâm hồn giàu cảm xúc, tinh tế lại được gắn bó với cuộc sống hiện thực phong phú sẽ tạo nên một tài năng thơ ca Ở nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn, tài năng được tạo nên bởi sự kết hợp của những yếu tố ấy

Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Phan Thị Thanh Nhàn là hành trình của cái tôi trữ tình hòa nhập cảm hứng với bước đi của thời đại bằng một tâm hồn cảm xúc, khao khát yêu thương Đó còn là hành trình tìm kiếm diện mạo của chính mình – một hành trình dài, không mệt mỏi của nhà thơ để từ đó tác giả tìm ra ý nghĩa của cuộc sống, của đam mê và lí tưởng Qua những tập thơ

đó, nữ thi sĩ thể hiện niềm khát khao cháy bỏng thể hiện mình Từ tập thơ đầu

tay “Tháng giêng hai” (Thơ in chung, 1969) đến “Con muốn mặc áo đỏ đi

chơi” (2016) là quá trình sáng tạo nghệ thuật không ngừng của Thanh Nhàn

Qua bảy tập thơ, độc giả không chỉ thấy được quá trình phát triển liên tục của thơ Thanh Nhàn mà còn nhận ra nét riêng trong thơ bà Những vần thơ được

bà chắt chiu từ chính cuộc đời mình: mộc mạc, chân thành và đầy nữ tính Tìm hiểu sáu tập thơ của nữ sĩ có thể chia quá trình sáng tác thơ ca của Phan Thị Thanh Nhàn thành hai giai đoạn: trước năm 1975 và sau năm 1975

1.2.2.1 Giai đoạn trước năm 1975

“Tháng giêng hai” là tập thơ đầu tay in chung của nhà thơ – tập thơ

đánh dấu tên tuổi tác giả trên thi đàn văn học, đồng thời cũng định hình bản sắc thơ ca của nữ sĩ Trong mười bài thơ in trong thi phẩm này, nhà thơ chủ yếu đi sâu vào khai thác tâm trạng của chính bản thân và cuộc sống hiện thực muôn vẻ Qua những trang thơ của mình, tác giả vẽ lên một bức tranh cuộc sống rộng lớn: một Hà Nội chịu nhiều đau thương nhưng kiên cường bất khuất trong những năm kháng chiến chống Mỹ, vẻ đẹp của thiên nhiên trên những miền đất nước hay hình ảnh những cô gái đập đá mở đường cho đoàn

xe ra tiền tuyến – những người con gái hồn nhiên vui tươi mà dũng cảm, anh hùng Bằng sự tinh tế, tác giả đã vẽ lên bức tranh cuộc sống bình dị mà vẫn giàu chất thơ Đó cũng chính là điểm tạo nên sự hấp dần ở tập thơ đầu tay của Phan Thị Thanh Nhàn Nhìn ngắm một đóa hoa chớm nở, nữ sĩ có những cảm xúc đặc biệt trước sức sống mãnh liệt của cánh hoa mong manh:

“Ôi đóa hoa đầu tiên nở tròn trong gió lạnh Mỏng manh và tươi tắn

Đỏ muôn tia mặt trời”

(Hoa mặt trời) Trước mắt chúng ta là một bức tranh yên bình, tươi đẹp về cuộc sống con người nơi miền Tây Bắc tổ quốc Cảnh sắc thiên nhiên hòa quyện giàu chất thơ:

“Bản mới nằm nghiêng bên suối trong Vườn ai luống cải đã lên vồng

Sân nhà lốm đốm hoa cam trắng Rào thưa xanh mượt lá trầu không”

(Bản mới)

Đọc tập thơ “Tháng giêng hai”, ta nhận thấy những rung động đáng

yêu của người con gái thanh xuân khi mới yêu lần đầu Cô gái đang yêu cảm biết được cái đẹp, cái thi vị của mối tình đầu Nữ thi sĩ Thanh Nhàn đã diễn tả tinh tế điều này:

“Cầm tay anh lần ấy Tôi xấu hổ cúi đầu Cửa đừng nghe trộm thấy Tôi trả bằng lòng đâu”

(Cửa nhà tôi)

Sự bẽn lẽn của cô gái đã được nhà thơ diễn tả tinh tế trên từng câu chữ

Có thể nói, đọc tập thơ “Tháng giêng hai” ta nhận ra những trăn trở,

nghĩ suy kín đáo của Phan Thị Thanh Nhàn về cuộc sống, về hạnh phúc và cả

những phút chia ly, xa cách “Tháng giêng hai” là khúc hát tâm hồn của người

phụ nữ ở lứa tuổi đẹp nhất của đời người Dù viết về đề tài nào, tác giả đều có những tìm tòi khám phá trong cách diễn đạt, lựa chọn ngôn từ Chính điều đó, thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã sớm chiếm được sự cảm tình của độc giả từ buổi ban đầu

Phần “Những búp vàng” trong tập “Tháng giêng hai” xuất bản năm

1969 đã ghi dấu ấn của Phan Thị Thanh Nhàn trên thi đàn Tuy vậy, thơ bà

“vẫn chưa nhiều sức nặng”, vẫn còn lẫn trong thơ của nhiều người Phải đến khi “Hương thầm”, “Xóm đê”, “Bản mới” được giải nhì trong cuộc thi thơ của báo Văn nghệ năm 1969 – 1970, nữ sĩ mới bộc lộ hết nét đặc sắc của riêng

mình Hương thầm trở thành bài thơ định hình tên tuổi Phan Thị Thanh Nhàn

Nhắc đến Phan Thị Thanh Nhàn là nhắc đến “Hương thầm”, và ngược lại Mỗi

câu, mỗi chữ trong bài thơ đều đẹp đẽ, trong trẻo đến nao lòng Câu chuyện về những rung cảm đầu đời của đôi bạn trẻ từng học chung một lớp, có sự cảm mến dành cho nhau đã được Phan Thị Thanh Nhàn chuyển tải bằng những vần thơ nhẹ nhàng, chậm rãi Khung cửa sổ không khép, chùm hoa bưởi, chiếc khăn tay… những hình ảnh “biết nói”, qua bao năm tháng, lưu giữ lại trong lòng bạn đọc những ấn tượng không thể phai mờ về câu chuyện tình yêu có thực của người em trai nhà thơ và cô gái hàng xóm Sức lan tỏa âm thầm mà mãnh liệt của câu chữ, tình cảm trong bài thơ giúp cho Hương thầm xứng đáng trở thành một trong những thi phẩm viết về tình yêu hay nhất trong thơ ca hiện

đại

Sự ra đời của tập thơ “Hương thầm” năm 1973 đã đánh dấu sự nhuần

nhị trong bút pháp của Phan Thị Thanh Nhàn Bên cạnh nét mộc mạc, giản dị

khi viết về cuộc sống đời thường trong tập “Tháng giêng hai”, thơ Phan Thị

Thanh Nhàn lúc này đã tạo được nét riêng mới lạ với những hình ảnh thơ đẹp mang âm hưởng hào hùng của cả dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ

cứu nước Đọc tập thơ “Hương thầm”, ta cảm nhận thấy nữ thi sĩ đã mở rộng

hơn tầm nhìn, phản ánh được nhiều dáng vẻ của cuộc sống chiến đấu và lao động Phan Thị Thanh Nhàn qua ngôn từ tinh tế đã vẽ lên chân dung những mẫu người đẹp, tiêu biểu của cả thời đại Đó là hình ảnh người em gái nhỏ đi sửa đường cho đoàn xe ra trận, mới mười bảy tuổi hồn nhiên hay hát hay

cười, thút thít vì nhớ nhà; nhưng “Máy bay giặc đến vừa rồi/ Bọn em góp đạn

bắn rơi chiếc đầu/ Cô ta hôm ấy cũng đau/ Bị bom ép đến những đầu ù tai/ Nhưng vùng dậy lại như thôi/ Chạy đi cứu chữa những người bị thương”

(Thư em gái); là những người lính giản dị, mỗi người một vẻ hợp thành gương

mặt sư đoàn chiến thắng:

“Tập ảnh Sư đoàn là ảnh cá nhân Mỗi gương mặt giấu bao điều thầm kín

Tôi đoán sao kỷ niệm từng người?

Chỉ biết một điều rất giản đơn thôi:

Mỗi vẻ mặt với tôi thân thiết thế Khi chiếc võng dù đung đưa nhè nhẹ

Và tôi nghe anh kể chuyện sư đoàn

Những gương mặt này tôi chưa hề quen Lúm đồng tiền bên má chàng lính trẻ Mấy nếp nhăn trên trán người chính ủy

Họ có giống nhau đâu mỗi người một vẻ Nhưng tất cả đã làm nên một gương mặt anh hùng Gương mặt của sư đoàn chiến thắng”

(Gương mặt sư đoàn)

Họ là những con người đã sớm tôi luyện để có được một “tinh thần thép” Trong mưa bom bão đạn, những người lính đó vẫn kiên cường, bản lĩnh, sống và cống hiến cả cuộc đời mình cho tổ quốc thân yêu Với sức sống bất diệt, những con người tuổi trẻ đó đã vượt lên gian khó làm nên chiến thắng rực rỡ thống nhất đất nước năm 1975

Không chỉ ngợi ca những người chiến sĩ anh hùng trong chiến đấu mà

bà còn dành những trang thơ đặc biệt ca ngợi vẻ đẹp của những con người trong lao động sản xuất nơi hậu phương Đó là hình ảnh cô gái mù nuôi ong dâng mật ngọt cho đời:

“Mỗi mùa hoa một hương quen Bầy ong mách với riêng em mùa về

Em tôi cảm biết hương quê trăm miền Đậm đà mật nhãn Hưng Yên

Thủ đô – mật của hoa tim say nồng

\ Hoa dâu mang cả gió đồng

Mật thơm nỗi nhớ miền Nam - hoa dừa Đời cần vị mật em đưa

Chiến trường ơi có bao giờ biết chăng Bàn tay em trắng dịu dàng

Cùng bầy ong lọc mật thơm tháng ngày Mật vàng sóng sánh hương say

Em đi lần giữa vườn đầy gió thơm”

(Cô gái mù nuôi ong)

Có thể thấy rằng, ở hai tập thơ “Tháng giêng hai” và “Hương thầm” –

ra đời trong khói lửa chiến tranh, Phan Thị Thanh Nhàn tập trung viết về cái chung của thời kỳ chống Mỹ cứu nước, về cuộc sống lao động chiến đấu của quê hương, đất nước Dù viết về đề tài nào, nhà thơ luôn gắn cảm xúc với tâm hồn và được diễn tả bằng ngôn từ mộc mạc giản dị mà sâu sắc Điều đó đã nâng những vần thơ của bà hòa chung vào mạch nguồn thơ ca dân tộc, khẳng định vị trí của nhà thơ trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam

1.2.2.2 Giai đoạn sau năm 1975

Nối tiếp những thành công ở tập thơ “Hương thầm”, năm 1977, Phan Thị Thanh Nhàn xuất bản tập thơ “Chân dung người chiến thắng” Dù chiến

tranh đã kết thúc nhưng cảm hứng về cuộc chiến đấu hào hùng của dân tộc vẫn được thể hiện rõ nét trong tập thơ này Qua những trang thơ của mình, tác giả đã vẽ lên chân dung những người chiến sĩ anh hùng cống hiến cả cuộc đời

cho tổ quốc Đó là hình ảnh người em trai của nhà thơ “chưa hề sống xa nhà”,

“quen với sự chiều thương của mẹ” nhưng khi tổ quốc cần đã hăng hái lên

Em mang trong mình sức mạnh Việt Nam Chính là em – em đã tới Sài Gòn

Gương mặt trẻ tươi nụ cười bẽn lẽn Bối rối giữa những vòng tay thương mến Chiếc hôn đầu em tặng mẹ quê hương Niềm tự hào của Hà Nội là em

Là những chàng trai thay cả nhà đánh giặc

Để hôm nay mỗi gia đình miền Bắc

Là ruột rà gắn bó với miền Nam.”

(Về một đứa em trai)

Đó cũng là những tình cảm xúc động bồi hồi khi nhà thơ tới thăm mộ người anh hùng Võ Thị Sáu Dù chị đã hi sinh nhưng bài ca về người nữ anh hùng vẫn còn vang mãi:

“Người con gái trẻ măng Giặc đem ra bãi bắn

đi giữa hai hàng lính vẫn ung dung mỉm cười ngắt một đóa hoa tươi chị gài lên mái tóc đầu ngẩng cao bất khuất ngay trong phút hy sinh Bây giờ dưới gốc dương chị nằm nghe biển hát

Đó là câu chuyện thực

Về người nữ anh hùng Nhưng ở đảo Côn Sơn

từ buổi mai chị ngã

đã bao nhiêu chuyện lạ

về chị Sáu linh thiêng Những truyền thuyết không tên

cứ lan dần như sóng”

(Truyền thuyết trên đảo Cô Sơn)

Trong tập thơ “ Chân dung người chiến thắng”, nhà thơ cũng thể hiện niềm

say sưa niềm vui khi đất nước đã hoàn toàn giải phóng:

“Hà Nội hôm nay là Hà Nội mùa xuân Những em bé lớn thêm, các cụ già trẻ lại Thành phố sống như trong thần thoại Mỗi con đường sóng sánh một sông say

………

Muốn thành chim bay khắp Việt Nam ta Rót tiếng ca vui xuống mọi miền đất nước Rồi trở lại mảnh vườn thiêng của Bác Quì dâng Người giọt lệ tự miền Nam.”

(Hà Nội, ngày 30 – 4 – 1975)

Có thể thấy, Phan Thị Thanh Nhàn đã rung cảm với những buồn vui của nhân dân, những lời thơ của bà dạt dào cảm xúc trước niềm vui đất nước được thống nhất

Từ tập thơ đầu “Tháng giêng hai” đến “Chân dung người chiến

thắng”, ta thấy được hành trình của nhà thơ tìm đến những vấn đề lớn lao của

dân tộc được thể hiện qua giọng thơ mộc mạc, chân thành Không chỉ tái hiện

lại một thời kì lịch sử oai hùng của dân tộc, trong tập thơ “Chân dung người

chiến thắng”, Phan Thị Thanh Nhàn còn ghi lại sự đổi thay của đất nước khi

bom đạn chiến tranh đã lùi xa:

“Em trên cao trong gió lạnh cuối mùa

“Lên Sơn Động xuống Tiên Yên

Tự hào như thể của riêng chúng mình Đất bạc màu lúa lên xanh

Vùng đồi sỏi đá lại thành chè thơm”

(Tháng ba Hà Bắc)

Trong tập thơ này, tác giả cũng thể hiện chân thành cảm xúc của mình trước mỗi vùng đất mà mình đặt chân đến Đó là một Đà Lạt mộng mơ:

“Riêng Đà Lạt tuyệt vời thanh khiết/ Duyên dáng và dịu êm” (Đà Lạt thoáng

qua); một thành phố Hải Phòng với bao nhiêu kỉ niệm: “Hải Phòng – Nhớ

quá đi thôi/ Cồn cào tiếng sóng giục tôi lên đường” (Nhớ Hải Phòng)

Sau năm 1986, đất nước ta bước sang thời kì đổi mới Tư duy thơ của Phan Thị Thanh Nhàn cũng nhanh chóng hòa nhập với tư duy thơ ca thời kì

đổi mới Sự ra đời tập thơ “Bông hoa không tặng” năm 1987 đã đánh dấu sự

chuyển mình trong hành trình thơ của Phan Thị Thanh Nhàn Không đi vào những vấn đề lớn lao của lịch sử dân tộc như giai đoạn sáng tác trước 1975, trong tập thơ này, tác giả phản ánh phong phú những đổi thay, biến động của cuộc sống thường ngày Cảnh sắc quê hương đất nước được hiện lên sinh động qua những trang thơ của nữ thi sĩ Đó là một Hoa Lư với bao di tích lịch

sử: “Động Hoa Lư còn đó/ Đỉnh Mã Yên còn đây/ Nơi vua Đinh yên ngủ/ Ai

thắp mà hương bay?” (Động Hoa Lư); một tháp Chàm “Uy nghi như đất trời/ Duyên dáng như thiếu nữ” (Tháp Chàm); một mảnh đất Ninh Bình tươi đẹp:

“Thị trấn phơi mình trong nắng/ cho tôi nhìn rưng rưng” (Ninh Bình) Bên

cạnh những bài thơ viết về quê hương đất nước, trong tập “Bông hoa không

tặng”, Phan Thị Thanh Nhàn cũng thể hiện những tình cảm xúc động về gia

đình, về mẹ: “Ngày sinh”, “Làng quê”; về đứa em trai hy sinh ngoài chiến trường khi lời yêu chưa kịp ngỏ: “Em tôi”; đặc biệt bà cũng dành những vần thơ dạt dào cảm xúc về đứa con gái bé nhỏ của mình: “Mùa xuân vui năm

nay/ Con tròn mười năm tuổi/ Với đôi má hay hồng/ Và đôi môi hay nói”

(Con mười lăm tuổi)

Đọc tập thơ “Bông hoa không tặng”, ta nhận ra những đổi thay trong

suy nghĩ, tâm trạng của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn Càng lúc bà càng có nhu cầu thể hiện cái tôi riêng tư của mình Tất cả những diễn biến tâm trạng, những cung bậc tình cảm ẩn giấu bên trong trái tim đều được tác giả trải rộng trên từng trang viết Tập thơ là lời thủ thỉ tâm tình của người phụ nữ trên hành trình kiếm tìm hành phúc Đó có thể là những rung động đầu tiên trước một

người khác giới: “Vắng anh tôi không khóc không buồn/ gặp anh tôi không

choáng váng/ nhưng xa lâu tôi thấy mình thiếu thốn/ tôi thấy mình mong nhớ ai/ và lòng tôi lại hỏi tôi/ tình yêu hay tình bạn?” (Không chắc chắn); là niềm

hạnh phúc giản dị nhưng ấm áp tình yêu thương khi hai người bên nhau:

“Căn phòng có dáng anh/ tất cả thành thân thiết/ căn phòng có tiếng anh/ mỗi ngày là ngày tết” (Căn phòng và anh) Trong suốt tập thơ, ta cảm nhận

Phan Thị Thanh Nhàn đã trải qua mọi cung bậc, trường đoạn của tình yêu, có

cả hạnh phúc, niềm vui và sự mất mát, cô đơn Qua những bài thơ “Không

đề”, “Con đường”, “Đám cưới của em”…người đọc cảm nhận rõ nỗi cô đơn

của chủ thể trữ tình ám ảnh từng câu thơ Đặc biệt khi nhà thơ mất đi người chồng yêu quý của mình, nỗi cô đơn, trống trải bao trùm trên từng câu chữ:

“Căn phòng vắng một người bỗng trở nên trống rỗng không còn gì ấm cúng không còn gì vui tươi

Bữa ăn vắng một người Tìm đâu ra mùi vị khói cơm cay mắt thế bây giờ em mới hay.”

(Một người)

Là một người phụ nữ có trái tim đa cảm nên Phan Thị Thanh Nhàn luôn bộc lộ những cảm xúc chân thành, mộc mạc và nữ tính nhất khi viết về hạnh phúc lứa đôi Đó chính là tiếng lòng của chính nhà thơ Vì vậy đề tài, giọng

điệu và tư duy thơ trong “Bông hoa không tặng” có sự chuyển biến rõ rệt

“Từ chỗ là những ca sĩ ngợi ca đất nước và nhân dân bằng cái nhìn sử thi và cảm hứng lãng mạn, giờ đây các nhà thơ chuyển từ “bè cao” sang “giọng trầm” [6, tr31] Thơ Phan Thị Thanh Nhàn cũng có những thay đổi đó để đáp

ứng nhu cầu thưởng thức của người đọc

Năm 1992, Phan Thị Thanh Nhàn xuất bản tập thơ “Nghiêng về anh”

Tập thơ là sự nối tiếp những mạch xúc cảm lứa đôi Đọc những trang thơ, ta cảm nhận sự nỗi cô đơn thường trực trong trái tim của người phụ nữ đang yêu nhưng đã có sự trầm lắng của một con người từng trải:

“Ôi người yêu thuở hoa niên Đâu còn cái tuổi mắt nhìn toàn hoa Trẻ trung thuở ấy đã xa

Cuộc đời thực với dưa cà cần lao Với bao đau đớn ngọt ngào

Đẹp hơn một giấc chiêm bao Giã từ…”

(Không đề)

Trải qua nhiều cung bậc cảm xúc trong tình yêu: lo âu, trăn trở, nhớ

thương nhưng nhà thơ vẫn có một niềm tin mãnh liệt vào cuộc đời: “Và tôi

hiểu ra trong thăm thẳm niềm đau/ tôi vẫn còn yêu đời quá !” (Yêu đời)

Chính niềm tin vào cuộc đời đã giúp nữ thi sĩ vượt lên những nỗi đau, những mất mát trong cuộc sống

Trong tập thơ “Nghiêng về anh”, Phan Thị Thanh Nhàn còn dành

những lời tri ân mộc mạc, chân thành đến những bạn đọc yêu quý của mình:

“Ai sẽ đọc thơ tôi Với tấm lòng trân trọng

Ai có cảm thương tôi Suốt một đời lận đận

Mà tôi chưa rõ mặt

Mà tôi chưa thuộc tên Hay tôi từng quen biết Mối sơ giao êm đềm

Lặng im trong lặng im

Có nghe lời cảm tạ…?”

(Cảm tạ)

Năm 1999, Phan Thị Thanh Nhàn xuất bản tập thơ “Bài thơ cuộc đời”

Qua 44 bài thơ trong thi phẩm, bà đã gửi trang trải cảm xúc về con người, về cuộc đời Qua những bài thơ, nữ sĩ gửi gắm tình cảm của mình cho quê

hương, đất nước: “Huế mưa”, “Vũng Tàu”, “Bảo Lộc”, “Thăm Vạn Lý

Trường Thành”, “Buổi sớm Hạ Long”… Tập thơ cũng thể hiện sự gắn bó

với cuộc đời; được thấu hiểu, sẻ chia của một trái tim người phụ nữ đa cảm

Đi qua nhiều giông tố cuộc đời nên giọng thơ, lời thơ trong “Bài thơ cuộc

đời” có tính chất chiêm nghiệm, từng trải Đề tài tình yêu vẫn được tiếp tục

thể hiện trong thi phẩm này Tuy nhiên, đó không còn là những cảm xúc ngây

thơ trong sáng của tình yêu ban đầu, ngượng ngùng, bối rối: “Họ ngồi im

không biết nói năng chi/ Mắt chợt tìm nhau rồi lại quay đi/ Nào ai đã một lần

dám nói” (Hương thầm) ; cái nhìn của tác giả về tình yêu ở tập thơ này trở

nên độ lượng và có phần sâu sắc: “Người tôi yêu đã đi xa/ Người yêu tôi lại ở

nhà, chán ghê!” (Thơ một câu trong nhật ký) Khi những nối đau đã lùi xa, bà

gửi niềm vui hạnh phúc của mình vào hạnh phúc chung giữa cuộc đời

Bên cạnh các sáng tác về cuộc sống, tình yêu, năm 2016, Phan Thị

Thanh Nhàn xuất bản tập thơ cho thiếu nhi “Con muốn mặc áo đỏ đi chơi” Nếu đọc “Hương thầm”, “Con đường”, ta nhận ra một Phan Thị Thanh Nhàn thanh tao, dịu nhẹ và đầy kiêu hãnh thì trong tập “Con muốn mặc áo đỏ đi

chơi”, bà lại xuất hiện thật giản dị và trong trẻo Trong tập thơ này, nhiều bài

thơ gắn liền với tuổi thơ của các thế hệ như “Làm anh”, “Dặn con”… Có

những bài thơ bà sáng tác khi còn là trẻ thơ, có những bài thơ làm khi đã trưởng thành Dù ở giai đoạn nào, thời điểm nào; độc giả vẫn nhận ra một Phan Thị Thanh Nhàn chan chứa yêu thương, nhẹ nhàng, đằm thắm và nữ tính

Từ tập thơ “Tháng giêng hai” đến “Con muốn mặc áo đỏ đi chơi ” là

một hành trình sáng tác không mệt mỏi của Phan Thị Thanh Nhàn Mỗi tập thơ gắn với một chặng đường đời khác nhau của tác giả, thể hiện mọi cung bậc cảm xúc của một người phụ nữ khát khao sống, khát khao tình yêu hạnh phúc

Văn học là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ta thấy xuất hiện đông đảo đội ngũ các tác giả tài năng Mỗi nhà thơ từ những trải nghiệm của mình đã góp phần làm phong phú diện mạo thơ ca dân tộc Trong kháng chiến chống Mỹ, ta không thể không nhắc đến sự trưởng thành của các cây bút nữ Mỗi nhà thơ nữ có phong cách, bản sắc riêng đã thổi một nét tươi mới vào nền thơ ca hiện đại của dân tộc Là cây bút trưởng thành trong thời kỳ chống Mỹ, cùng thời với các nhà thơ: Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ nhưng Phan Thị Thanh Nhàn đã tạo cho mình nét độc đáo riêng Đó là tiếng nói trữ tình trẻ trung mà

nhuần nhị, chín chắn Chính những vần thơ xuất phát từ trái tim đó đã tạo cho

bà một giọng thơ giàu nữ tính, nhạy cảm, tinh tế và riêng biệt Tác giả Thu

Vân từng nhận xét: “Trong vườn thơ xanh tươi nhiều hương sắc hiện nay, thơ

Thanh Nhàn hấp dẫn người ta không phải ở màu sắc rực rỡ, hương thơm nồng nàn của một bông hoa lạ Thơ chị như một bông hoa dịu nhẹ, khiêm nhường, phảng phất thầm kín” [36, tr.171] Điều này tạo nên vẻ đẹp, sức sống

lâu bền của thơ ca Phan Thị Thanh Nhàn trong trái tim bạn đọc

Tiểu kết

Có thể nói rằng, hành trình thơ của Phan Thị Thanh Nhàn hòa nhịp cùng hành trình thơ ca dân tộc với sự phân chia hai giai đoạn sáng tác rõ nét: Trước và sau năm 1975 Trên nền chung đó, thơ Phan Thị Thanh Nhàn chịu

sự chi phối nhất định từ yếu tố đời tư, từ những người thân xung quanh bà Điều này cũng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đặc điểm tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn

CHƯƠNG 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH – HIỆN THÂN CỦA TÍNH NỮ

TRONG THƠ PHAN THỊ THANH NHÀN

So với các thể loại văn học khác, thơ bộc lộ trực tiếp cái tôi trữ tình của người nghệ sĩ Trước hiện thực cuộc sốn muôn màu, nhà thơ thu lượm và chuyển đổi vào lăng kính chủ quan của bản thân, tạo ra những sản phẩm tinh thần độc đáo Qua cái tôi, người nghệ sĩ bộc lộ tâm tư, tình cảm, thế giới

quan của mình trước cuộc đời GS Mã Giang Lân nhận xét: “Sáng tạo thơ là

một hành động chủ quan, cái chủ quan tồn tại và trở thành trung tâm quy tụ mọi yếu tố khác như cảm hứng, tư tưởng, hình ảnh, giọng điệu, lời thơ… Cái chủ quan được biểu hiện cụ thể bằng cái tôi trong thơ” [13]

GS Hà Minh Đức cũng khẳng định: “Trong thơ vấn đề chủ thể cái tôi

trữ tình có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng” Nhà nghiên cứu, PGS.TS Vũ

Tuấn Anh cho rằng: “Cái tôi trữ tình cũng đóng vai trò sáng tạo, tổ chức các

phương tiện nghệ thuật (thể thơ, hình tượng, vần, nhịp…) để vật chất hóa thế giới tinh thần thành một hình thức văn bản trữ tình” Có thể nói, cái tôi trữ

tình chính là hạt nhân tạo ra phong cách nghệ thuật nhà thơ Đặc điểm của hình tượng cái tôi trữ tình phụ thuộc vào phong cách của mỗi nhà thơ, của các

trào lưu, khuynh hướng Hêghen từng nhận xét: “Mỗi thời đại đều có lối cảm

xúc tế nhị hay cao siêu, hay tự do của nó Tóm lại, mỗi thời đại đều có lối quan niệm riêng về thế giới của nó Cái này được biểu hiện rõ ràng nhất và hoàn toàn nhất vì tiếng nói dùng để diễn tả tất cả những gì diễn ra trong tinh thần con người” Mỗi thời kì văn học lại có một kiểu cái tôi trữ tình đóng vai

trò chính Trong các sáng tác văn học dân gian, cái tôi trữ tình dường như không tồn tại, thay vào đó là tiếng nói tập thể Đến thơ ca trung đại, cái tôi trữ tình hòa tiếng nói vào vũ trụ và gắn với đại sự, quốc gia Trong thơ ca lãng mạn 1930 – 1945, cái tôi cá nhân được biểu lộ trực diện, mãnh liệt Trong thơ cách mạng, cái tôi trữ tình hòa vào cùng thời đại, cái tôi mang tầm vóc sử thi

và cảm hứng lãng mạn

Xuất hiện và khẳng định tên tuổi của mình cùng thời với các nhà thơ: Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ… nhưng Phan Thị Thanh Nhàn lại tạo cho mình một gương mặt nghệ thuật riêng Đó là tiếng thơ duyên dáng, đậm chất

nữ tính Tính nữ, thiên tính nữ được biểu hiện rõ nét qua cái tôi trữ tình trong thơ của bà: cái tôi dịu dàng, đằm thắm; cái tôi chở che, yêu thương, cái tôi trữ tình cô đơn, chiêm nghiệm

2.1 Cái tôi trữ tình dịu dàng, đằm thắm

Trước tiên, đọc những vần thơ của Phan Thị Thanh Nhàn, ta nhận ra một cái tôi trữ tình dịu dàng, đằm thắm khi cảm nhận bức tranh muôn màu của cuộc sống Với tài quan sát tỉ mỉ và tâm hồn tinh nhạy; nhà thơ đã đưa vào trong thơ mình những cảnh sắc của quê hương đất nước tươi đẹp nhưng vẫn đậm chất nữ tính, dịu dàng Đó là cảnh sắc tươi vui của ngày tết ở miền núi:

“Tinh mơ nghe tiếng khèn Sương tan dưới thung êm

Vó ngựa ai leo núi Như giục mời ta lên

………

Ngựa buộc dưới gốc cây Chim rừng hót mê say Suối reo vui róc rách Váy xòe hoa như bay”

(Chợ tết vùng cao)

Nữ sĩ như say sưa trước bức tranh chợ tết vùng cao rực rỡ sắc màu và rộn rã âm thanh của tiếng kèn lá, đàn môi, tiếng suối Sự trong mát của thác nước, suối reo khiến nhà thơ như chìm đắm trong những xúc cảm yêu thương, ngọt ngào:

“Đêm nằm nghe suối hát

tiếng mẹ ru thì thầm suối ngày đầy hoa nắng

em gội đầu mát trong

Suối rì rầm lặng lẽ suối lắng sâu ngọt ngào suối một thời tuổi trẻ suối theo em dạt dào

Rừng miền Tây thuở ấy Róc rách bài thơ yêu.”

(Suối)

Với tâm hồn đắm say trước cuộc sống cùng sự nhạy cảm tới mức “bản năng” của người phụ nữ; những nét bình dị của cuộc sống đều được Phan Thị Thanh Nhàn cất tiếng hát ca Trước sự thay đổi của vạn vật đất trước khi mùa xuân đến, tác giả có sự cảm nhận rất tinh tế, dịu dàng:

“Tôi đi dọc bờ sông Nghe thầm thì tiếng đất

Lá mía kêu xao xác Mầm ngô lên xanh non Bãi dâu vào mùa ngon Quả từng chùm chi chít

Cà chua hồng giấu mặt Sau chùm lá đung đưa”

(Tiếng mùa xuân)

Hay đôi khi chỉ là những hình ảnh rất đỗi quen thuộc của làng quê: hoa xoan, khói lam chiều, cánh đồng… đều được nhà thơ cảm nhận mang vẻ đẹp dịu dàng, đằm thắm:

“Khói cơm chiều nhẹ bay lên Đường thôn vương vít mùi thơm ngạt ngào Hoa xoan thả tím mặt ao

Hoa ngâu hoa bưởi lẫn vào hoa chanh Rơm phơi quấn quit bàn chân

Lại mùi đất ải lẫn cùng cỏ tươi

“Bóng thông chùa Trấn Quốc Như thực lại như mơ

Em ngỡ vừa thoát tục Dạo trong vườn cùng hoa

Thương cung nữ ngày xưa

Biết bao điều thiêng liêng”

(Những ngôi chùa Hà Nội)

Mảnh đất miền Trung hiện lên qua sự cảm nhận của Phan Thị Thanh

Nhàn có gió Lào, cát trắng: “Gió quạt lửa làm nước da cháy sém” ; có chất

Dọc sông Hàn tiếng ngọt ngào đằm thắm”

(Tiếng miền Trung)

Chính giọng nói đó trở thành nét nổi bật tạo nên sự độc đáo, riêng biệt

cho mảnh đất miền Trung – được nhà thơ gọi đó là “tiếng của thơ”, “Tiếng

thanh nhẹ dịu dàng xúc động” Có thể thấy, Phan Thị Thanh Nhàn luôn có

những cảm nhận tinh tế trước bức tranh cuộc sống Điều đó thể hiện một cái tôi trữ tình dịu dàng, đằm thắm

Vẻ đẹp thiên tính nữ trong thơ của Phan Thị Thanh Nhàn còn được thể hiện tinh tế và sâu sắc qua những sáng tác viết về tình yêu Nhà thơ Xuân

Diệu từng khẳng định: “Làm sao sống được mà không yêu/ Không nhớ không

thương một kẻ nào”; Xuân Quỳnh táo bạo, mạnh mẽ chủ động: “Sóng không hiểu nổi mình/ Sóng tìm ra tận bể”, “Lòng em nhớ đến anh/ Cả trong mơ còn thức” (Sóng); Vi Thùy Linh khao khát, bản năng: “Em yêu anh như yêu hơi thở/ Vắng anh em thở vào bàn tay, hơi thở có khói của nước mắt và áp chặt bàn tay lên ngực” (Anh) Tình yêu trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn thể hiện

một tâm hồn dịu dàng, đằm thắm, giàu nữ tính Những cảm xúc bối rối, thẹn thùng của tình yêu buổi ban đầu được nhà thơ thể hiện tinh tế:

“Nhớ sao một tối mùa đông Cùng anh nói những chuyện … không đầu đề

Mưa rơi ướt cả liếp tre Giữ chân anh chẳng cho về, hộ em”

duyên dáng trong tuyệt phẩm Hương thầm:

“Giấu một chùm hoa trong chiếc khăn tay

Cô gái ngập ngừng sang nhà hàng xóm”

Nhiều năm qua đi kể từ ngày “Hương thầm” ra đời, cái “ngập ngừng”,

bối rối của cô gái trong bài thơ vẫn làm người đọc ngẩn ngơ Trong bài thơ này, Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ bộc lộ sự tinh tế trong cảm nhận, thể hiện trạng thái tâm lí, tình cảm của chủ thể trữ tình mà còn thể hiện nét ý nhị trong cách sử dụng ngôn ngữ

Tình yêu luôn gắn liền với nỗi nhớ nhung, khắc khoải Trong những sáng tác của mình, Phan Thị Thanh Nhàn đã diễn tả thành công mọi cung bậc cảm xúc nhớ thương khi yêu:

“Mừng vui em gọi vội vàng

Ai ngờ đến lúc gần hơn em nhầm Một ngày không biết mấy lần Bâng khuâng em tự cười thầm ngẩn ngơ

Rõ ràng anh ở rất xa Sao em lại cứ ngỡ là gần bên”

(Nhớ)

Quay nhìn bốn phía nhìn đâu cũng thấy bóng hình người mình thương mến Hình bóng đó như ăn sâu vào tiềm thức, trở thành nỗi niềm nhớ thương thường trực chẳng khi nào nguôi ngoai Càng trong xa cách, nỗi nhớ càng mãnh liệt, Phan Thị Thanh Nhàn càng khao khát gặp mặt, được ở bên người yêu để cảm nhận sự tồn tại của anh:

“Dạ lan là hồn của đêm Mỏng manh vậy mà dai bền lắm đấy Gặp anh trong mơ em tỉnh dậy Hương nồng nàn thơm suốt đêm xa

Dạ lan ơi chẳng thấy hoa Sao thơm lạ thế, như là cầm tay.”

(Hoa dạ lan)

Người phụ nữ đó dù trải qua muôn vàn cay đắng trong cuộc đời nhưng vẫn luôn tin tưởng và hi vọng, vẫn hướng tới một tình yêu đích thực:

“Nghĩ ngược rồi nghĩ xuôi Vẫn một mình cơ cực Hóa ra lòng chưa nguôi Một tình yêu đích thực”

(Ngày tháng không yên)

Nét đằm thắm, dịu dàng trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ thể hiện lúc chớm yêu, đang yêu mà còn cả khi đã chia xa Nhắc đến Phan Thị

Thanh Nhàn không chỉ là “Hương thầm”, chúng ta còn nhớ đến “Con đường”

– một thi phẩm nổi tiếng về ứng xử tình yêu khi chia cách:

“Khi anh đi với người yêu Chỉ xin anh nhớ một điều nhỏ thôi Con đường ta đã dạo chơi Xin đừng đi với một người khác em

(…) Nếu cùng người mới dạo chơi Xin anh tránh nẻo đường vui ban đầu”

(Con đường) Một con đường thực Một con đường ẩn dụ Ẩn dụ về sự chia xa trong tình yêu Cũng là ẩn dụ về một thái độ, một lối cách ứng xử tinh tế, bao dung trong tình yêu

Dịu dàng và đằm thắm, đó là sắc điệu tình yêu trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn Đó cũng là tâm lý chung của những người phụ nữ Á Đông truyền thống Yêu thương, nhung nhớ dạt dào nhưng vẫn có nét kín đáo, dịu dàng Đây chính là “khuôn mặt riêng” của thơ tình Phan Thị Thanh Nhàn

2.2 Cái tôi trữ tình chở che, yêu thương

Nhạy cảm, từng trải qua những mất mát tổn thương về tinh thần nên trong những vần thơ của mình, Phan Thị Thanh Nhàn luôn thể hiện một cái tôi trữ tình giàu tình yêu thương, chở che với những thân yêu của mình Điều

đó đã tạo nên vẻ đẹp thiên tính nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn

Trước hết, qua những sáng tác của mình, nỗi xúc động của nữ sĩ hướng

về mẹ với tiếng nói đằm thắm rất riêng của một người con hiếu thảo Với nữ

sĩ, mẹ là người cho chị mọi điều: yêu thương, chở che…Vì vậy, khi nghĩ về cuộc đời tảo tần vất vả nuôi con khôn lớn của mẹ, nhà thơ không khỏi nghẹn nào, xúc động:

“Mẹ giọi mái nhà mưa, mẹ dệt vải cuốc vườn Nuôi tôi lớn lên trong niềm tin bền bỉ”

(Thành phố tôi yêu)

Hình ảnh của mẹ với “vạt áo nâu đã bạc/ và chai sạn bàn tay” (Mẹ) đã

trở nên thân quen, gắn liền với những năm tháng tuổi thơ lam lũ của tác giả

Cả cuộc đời mẹ đã chịu đựng bao mất mát tổn thương nhưng vẫn mạnh mẽ để nuôi đàn con trưởng thành:

“Mẹ ơi thầy mất sớm

Lúc mẹ vừa bốn mươi Bây giờ con mới hiểu Những gì sau nụ cười

Năm mấy lần có giỗ Giỗ ông bà thân thương Giỗ thầy con mất sớm Giỗ em nơi chiến trường…

Lần nào mẹ cũng khóc

Nhất là ngày giỗ em

Mẹ mãi còn xa xót Dẫu bao người nguôi quên”

(Mẹ)

Mẹ cho con hình hài, mẹ cho con sự sống Mẹ sẵn sàng hi sinh cả cuộc đời của mình để dành cho con những điều tốt đẹp nhất Hạnh phúc của con là nỗi vất vả dằng dặc của mẹ:

“Con ngoan rồi đấy mẹ ơi Ước gì tóc mẹ bạc rồi lại xanh”

(Tóc của mẹ tôi)

Không có nơi nào bao la bằng lòng mẹ yêu con Khi con cô đơn, mệt mỏi, tuyệt vọng nhất, mẹ luôn là điểm tựa vững chắc, là bến đỗ bình yên nhất

mà con muốn trở về:

“Lòng con thầm gọi mẹ ơi

Mẹ cho con cả khoảng trời hôm nay

Giấu bao mất mát đắng cay Trong vòng tay mẹ chỉ đầy sướng vui”

(Mặt trời ấu thơ)

Ai sinh ra cũng cần có mẹ Được gần mẹ là món quà quý giá, ý nghĩa nhất với mỗi đứa con Có mẹ, là có ấm áp, đủ đầy; là không còn giá lạnh, cô đơn:

“Mẹ ơi con nhớ mẹ Trong những lúc thế này Con thiếu một giọng nói Con thiếu một bàn tay Con một mình một bóng Một khoảng trời mưa bay

Mẹ ơi con nhớ mẹ bỗng vơi niềm cô đơn”

(Mặt trời ấu thơ) Tình thương bao la của mẹ đã được nhà thơ gìn giữ nâng niu, rồi khi được làm mẹ, Phan Thị Thanh Nhàn lại trao trọn vẹn cho con gái nhỏ của mình Bao nhiêu ước mơ, hi vọng chị đều giành cho con Khi nghĩ lại thời điểm được trở thành mẹ, được mang nặng đẻ đau đứa con bé bỏng, Phan Thị Thanh Nhàn không khỏi xúc động:

“Con làm khổ mẹ đi nào Thèm chua, mệt mỏi, xanh xao, vóc gầy Vẫn hay chín tháng, mười ngày

Con như trái nặng mình cây chín dần”

(Tình mẹ)

Mẹ có thể chịu mọi đớn đau, mệt mỏi vì con Có con mẹ cảm thấy ấm

áp, hạnh phúc muôn phần:

“Vì con khổ bao lần Lại vì con hóa trong ngần niềm vui Bao nhiêu phiền toái trên đời Nhờ con mẹ vẫn thảnh thơi tâm hồn