Giáo trình học thư pháp

Giáo trình học thư pháp

L I NÓI U

Nh m t m ch ng m, t n t i l ng l v i th i gian_ngh thu t th pháp ã ch y vào

i s ng v n hóa c a nhi u dân t c trên th gi i Ngày nay, các ngh nhân Vi t Nam không ch th hi n th pháp b ng ch Hán mà c ch Vi t theo ký t Latinh_m t s sáng

t o nh m truy n t i nh ng giá tr v n hóa mang b n s c dân t c Tuy ch a t nh cao ngh thu t nh ng nó h a h n m t s t phá m i trên con ng dài ngh thu t y sáng

t o

T bu i thoái trào c a th pháp qua c nh “ Ông v n ng i y, Qua ng không

ai hay” trong th V ình Liên cho n nay, có th nói, ngh thu t th pháp Vi t Nam ã cách tân và kh!i s c, nó làm m t cu c i m i ngo n m"c Th t ra s cách tân là m t quy

lu t phát tri n ngh thu t truy n th ng Cách tân làm phong phú truy n th ng và thúc #y quá trình ti n hóa c a nó, làm giàu các hình th c th lo i, ph ng ti n và th pháp bi u

hi n

“Th pháp”, ban u, trong t nguyên hay trong b$t k% quy n t i n nào c ng u

gi i ngh&a là “ph ng pháp ho c cách th c vi t ch ”; ây c ng là m$u ch t d'n n nhi u ng i khó tính không ch$p nhân th pháp ch Vi t, v i l p lu n : “th pháp ch

Vi t” không có ph ng pháp, là nh ng ch vi t x$u, khó (c, mu n vi t sao c ng )c, nên không th g(i là th pháp” S th t, ây ó c ng có nh ng ch vi t còn r$t tùy ti n, mang tính “th tr ng”, kém “ch$t l )ng” gây ph n c m i v i ng i xem, ng i (c

th pháp Thi t ngh&, ó c ng là quy lu t, vì ây là b môn m i phát tri n, ang trên

ng nh hình Tuy nhiên, ! nh ng tác ph#m th pháp có giá tr , c ng nh nh ng nhà

th ti p c n, th c hành m t cách có hi u qu , t o thêm ni m h ng ph$n, trong vi c tham gia luy n t p môn ngh thu t này

Trong giáo trình “C n b n th pháp ch Vi t”, chúng tôi chia thành 2 ph n: _ Lý thuy t: T ng quan v th pháp, gi i thi u s l )c v thu t ng , th pháp !

m t s qu c gia, nh m gíup cho h(c viên có cái nhìn khái quát, h th ng c n b n v th pháp

_ Th c hành: G m các bài luy n t p t luy n các nét c b n n cách vi t ch c ng

nh cách trình bày, b c c Bên c nh ó chúng tôi gi i thi u ôi nét v n ch ng, các

ch t li u vi t, có l ng ghép các ch ng trình giao l u tham gia tri n lãm th pháp, và minh h(a m t s tác ph#m th pháp p, có giá tr

Ngoài ra trong ph n Ph" l"c, chúng tôi có a thêm m t s bài vi t c a các nhà th pháp lâu n m, giàu kinh nghi m vi t v quá trình luy n t p th pháp ch Vi t

Giáo trình “C n b n th pháp ch Vi t” mà b n (c ang c m trên tay ch mang tính c ng, khái l )c, c n k t h)p v i s h ng d'n tr c ti p, ng th i cùng v i t duy sáng t o riêng, hy v(ng các b n s khám phá nh ng ng nét bay b ng, ch$m phá

c a các m'u t trong b môn th pháp

Hoàn thành giáo trình này, chúng tôi chân thành c m n n Các Nhà Th Pháp

Ti n B i ã có nhi u t li u và t o i u ki n cho tài li u )c s m n tay b n (c Chúng tôi hi u r ng nghiên c u v th pháp là m t l&nh v c r ng l n và còn nhi u v$n tranh lu n, h n n a là v ph ng pháp th c hành Có r$t nhi u h n ch t phía

ch quan c a tác gi , vì v y khó tránh kh,i nh ng sai sót, r$t mong b n (c l )ng th

Và th t s vô cùng áng quý n u nh n )c s góp ý, ch giáo chân thành c a b n (c

g n xa, cùng nhau xây d ng, th !ng ngo n và làm th ng hoa nét ch áng yêu c a dân t c

Tp.H Chí Minh 6/2007

Lê H i & Nguy n Hòa

CH NG TRÌNH H C L P C N B N TH PHÁP CH VI T

+ M c ích: Cung c p cho h c viên nh ng ki n th c c b n v th pháp m t cách có

h th ng, nh m mang l i cho h c viên nh ng k n ng c n b n chính tay mình vi t

c tác ph m th pháp ch Vi t ng th i qua ó rèn luy n c nhi u c tính t t trong quá trình luy n t p Môn h c c ng góp ph n vào vi c k t th a và phát huy di

s n v n hóa truy n th ng c a dân t c

+ i t ng h c viên : là h c sinh, sinh viên, công nhân, tri th c,…yêu thích mu n tìm

Tham quan th c t (tri n lãm, phòng tranh, ), Giao l u v!i các nhà chuyên môn

Ráp ch và b c c Gi!i thi u v "n ch #ng, các ch"t li u vi t

BÀI 1: T NG QUAN V$ TH PHÁP

(1 Bu i)

* M"c ích, ý ngh&a: Cung c p cho h c viên nh ng ki n th c c b n v th pháp,

g i m# nhi u i u lý thú v th pháp ch Vi t Có ý ngh$a khoa h c và th c ti%n, góp

ph n vào vi c k th a và phát huy di s n v n hoa truy n th ng c a dân t c

1.2 Ngh thu t ch vi t

Cái p trong ch vi t, mà theo cách nói hi n i là ngh thu t ch vi t th pháp

(Calligraphg – calligraphie-kalligraphiia) t lâu ã )c nhi u n c trên th gi i coi tr(ng

và xem là m t lo i hình ngh thu t c thù “cao c$p”, là bi u t )ng th#m m/ c a n n v n hóa dân t c ! m t s n c Ph ng ông Ngh thu t ch vi t v a t o nên giá tr th#m m/,

v a có ý ngh&a th c ti0n trong cu c s ng c a m(i ng i trên hành tinh c a chúng ta

bi u t& tâm th c c a con ng i V i ý ngh&a này, th pháp tr! thành m t ngh thu t

bi u t m/ c m c a m+i dân t c, ý h ng, tâm t và tình c m ch quan, có tác d"ng o

c và giá tr m/ h(c

2 S# l c th pháp ông – Tây

Trong dòng ch y v n hóa truy n th ng c a các n c ph ng ông – th pháp )c xem nh là m t m ch ng m, l ng l t n t i v i th i gian nh ng th pháp l i có v trí áng k và hàm ch a nhi u giá tr nhân b n, o c xã h i trong th gi i ngh thu t

_Th pháp i v"i ng i Trung Hoa là linh h n

c a m/ thu t Trung Hoa,là lo i hình ngh thu t có tính

t ng h)p cao có xu h ng v n t i ngh thu t bi u

hi n tâm h n ch quan

_ Th o Nh t B n: 1 Nh t B n n i mà khi u th#m m/ luôn d a vào s gi n

d cùng v i tính tr m t m c t !ng c a Thiên o ã ti p ngu n cho ngh thu t th pháp phát tri n thành m t phong cách r$t c bi t ó là s k t h)p hài hòa gi a tinh hoa Thi n

o và ngh thu t th hi n V i ý ngh&a này, th o c a Nh t B n không ch là môn ngh thu t th hi n, mà nó v )t ra ngoài h n l )ng c a ý th c truy n t i n i dung tâm pháp

_Ngh thu t th pháp các qu c gia H i giáo : )c xem là “Ngh thu t th

giác hàng u” Nó tr! thành m t ph n trang trí chính trong o H i, trong các lâu ài, tr ng h(c Theo Ibn al –Habib cho r ng ngh thu t vi t ch chính là ch c n ng cao quý nh$t, m t khoa h(c u vi t nh$t, m t ngh có thu

ho ch cao nh$t c a th i i

_' các n "c ph ng tây, th i x a, khi ngh in

ch a có ( ho c ã có mà ch a vi tính), nh ng v n ki n quan tr(ng hay tác ph#m thiêng liêng u c n nh ng nhà

th pháp (calligrapher) n n nót, trau chu t t ng nét m t c bi t, v i kinh i n c a nhi u tôn giáo, các nhà th pháp còn dóc lòng tôn tr(ng, tr(n gìn trai gi i và kiêng t2u

s c trong su t nh ng ngày tháng t m chép kinh thánh nh ng tác ph#m m/ thu t, mà ngày nay m t s ki t tác còn may m n gi )c ã tr! thành tài s n v n hóa vô giá c a các vi n b o tàng tên tu i trên th gi i

* So sánh s khác nhau c b n gi a ngh thu t th pháp ông và Tây (mang tính khái quát )

+ V3 p ch vi t c a ng i Ph ng ông không ch d ng l i ! ngh thu t bi u

hi n mà nó còn ph i l t t )c tính ch$t sâu th*m bên trong c a ch vi t D ng nh

th pháp ! ây không ch là b môn mà còn là m t pháp môn cho con ng i tu tâm luy n tánh.( xu$t phát t v n hoá g c nông nghi p )

+ Ng )c l i, quan ni m ch vi t p i v i ng i Ph ng Tây thì ph i theo chu#n m c, ph i cân i t4 l , không có ng#u h ng và linh ho t.( xu$t phát t v n hoá

g c du m"c )

3 Th pháp Vi t Nam t% truy n th ng n hi n 'i

3.1.Ngh thu t th pháp ch Hán_ Vi t Nam

a Quá trình hình thành th pháp ch Hán # Vi t Nam

b (c i m th pháp ch Hán_Vi t Nam

Quá trình phát tri n c a môn th pháp ch Hán t i Vi t Nam, có l ch s2 hình thành

t ng t b môn th pháp t i Trung Hoa: u xu$t phát t tinh th n v n ngh trong sáng l$y c m h ng làm c n b n, l$y ch t o c m h ng Tuy nhiên v bi u hi n m/ c m có

nh ng i m t ng i khác bi t so v i ngh thu t th pháp ! Trung Hoa

3.2.Ngh thu t th pháp ch Qu c Ng _ hi n i

a ôi nét v quá trình hình thành ch Qu c Ng

b S ra i c a th pháp ch Qu c ng (ch Vi t )

c M t s (c i m trong th pháp Vi t

_ Tính linh ho t: S linh ho t là m t trong nh ng

i m quan tr(ng c a ngh tgu t th pháp nói chung

i v i th pháp ch Vi t tính linh ho t th hi n r$t

cao _nó c ng là m t c tính i n hình c a ng i

Vi t

_ Tính bi u c m, tr tình: là m t c i m tiêu bi u

c a các lo i hình ngh t thu t và v n hoá Vi t Nam nói

riêng và có l v n hoá nông nghi p nói chung V i th

_ Tính t ng h p: S giao hoà gi a v n hoá ông- Tây ( bút lông_ s n ph#m c a v n hoá

ph ng ông và ch Latinh_s n ph#m c a v n hoá ph ng Tây)

3.3 Th Pháp Ch Vi t Trong i S ng V n Hoá C a Dân T c

Th c t hi n nay, th pháp ch Vi t ã hoà m ch s ng ngh thu t trong v n hoa dân t c và nó có nh h !ng l n trên m t tr n v n hoá-t t !ng, o c-giáo d"c,… S! d&

nó c bi t nh v y vì nó ã n i m ch )c truy n th ng tôn tr(ng ch , kính ch ã có hàng ngàn i trong l ch s2 dân t c H n n a, nó mang thông i p cho m(i ng i r ng, n u

bi t khai thác và sáng t o, thì ch Vi t c ng r$t p và r$t có h n Hy v(ng, vi c ch i th pháp, th !ng lãm th pháp ch Vi t hi n nay không ch d ng l i ! tính phong trào mà là s

hi n di n có ý ngh&a c a m t môn ngh thu t c thù mang tính cao c$p, phát huy )c cái

p, cái h n c a m+i ch Vi t trong lòng ng i dân n c Vi t

Bài t&p

1 Theo Anh ch) th pháp là gì?

2 Anh/ ch) hãy so sánh th pháp Trung

Hoa v"i các n "c Nh t B n, Vi t Nam

3 Anh/ ch) hãy so sánh th pháp ph ng

ông và ngh thu t vi t ch Châu Âu

4 Anh/ ch) hãy nêu nh ng (c i m c a

th pháp ch Vi t

BÀI 2 : LUY N CÁC NÉT C N B N

(2 Bu i)

* M c ích : Giúp cho ng i h c b "c u là quen v"i cách c m bút, v n bút

* Yêu c u : Vi t úng theo nh ng nét m u, và vi t nhi u l n

u bút c+ng chia làm ba ph n: Ph n u bút, l ng bút và c bút Khi vi t ch

nh, ph i s2 d"ng u bút, khi vi t ch to ho c các i m nh$n thì s2 d"ng l ng bút, khi vi t ch to h n ho c v các nét m, m nh, c ng thì s2 d"ng c u bút

Không th pháp Nh c th pháp

• Khác v i cách vi t th pháp ch Hán ph i c m bút b ng gân vì h ng vi t t ph i sang trái nên n u tay ch m gi$y s làm nhòe ch k bên nên ng i nh p môn th pháp s2 d"ng cách nào c ng )c, mi0n sao mình làm ch )c ng(n bút và th

d T&p vi t m,t s nét c# b n

Tr c khi t p vi t m t s nét c n b n, ng i t p nên th c hành vi c k3 carô b ng c( lông luy n vi c i u khi n ng(n bút, sao cho các nét cùng nh, u ho c l n u: t ch m n nhanh, nét v không b run ho c cong l ch

Sau khi i u khi n )c c( lông qua vi c k3 carô, ng i h(c c n luy n nh ng nét bút u tiên v i m t s nét c n b n sau: nét hoành (ngang), nét tung (s ), nét chéo, nét cung và nét tròn

_ Nét hoành (ngang) :

Vi t theo chi u thu n t trái sang ph i, m nh ! nét h bút u tiên (nét

m – c), kéo nhanh bút (t c) t o thành nét thanh nh,, cu i cùng nh$n bút ( c) Yêu c u ph i

luy n n khi ng ngang ph i th*ng p

_ Nét tung (nét s ): T ng t cách vi t nét ngang, vi t t trên xu ng

Yêu c u ph i luy n n khi nét th*ng ng

* M"c ích luy n hai nét này nh m luy n t p t o s t ng ph n gi a nét m và nét thanh c a các ch sau này

_ Nét ph t : m nh ! nét h bút sau ó kéo nhanh ngang và

buông bút, t o s t nhiên c a nét, có nhi u v t x c !

cu i nét

_ Nét chéo: T ng t nh nét tung nh ng c tình nghiêng trái ho c nghiêng ph i, vi t theo h ng t trên xu ng

ngang nh ng vi t nhanh h n trên o n ng dài h n,

và k t h)p v i l i xoay c m tay ho c xoay u bút,

nên t o ra nh ng v t x c

Trên là m t s nét c n b n, ch y u là nh ng nét cong và th*ng Luy n nh ng nét này giúp các b n làm quen và s2 d"ng bút lông m c x m t cách thu n ph"c, tránh s lúng túng khi b t tay vào vi t ch

H(c viên c g ng luy n ng bút cho th t nhi u, n khi nào th c hi n )c

nh ng ng nét m l)t, t i sáng hòa hòa h)p nhau )c nh v y xem nh b n ã thành công b c u trong vi c làm quen v i bút lông và m c x

Bài t&p

Trên c s# các nét c n b n, anh/ch) th* vi t các m u t trong b ng ch cái (l u

ý : ch+ d a vào các nét c n b n)

7 nét c n b n cho ng i m"i b!t u h c Th Pháp

_ Tâp vi t 24 ch cái lo i ch vi t th ng b ng các nét c n b n (k t h)p tung, hoành, xiên, cung, tròn,…)

L u ý: Các h c viên c n tham kh o thêm nhi u m-u ch cái c.a nhi u nhà th pháp khác vi t c nh v&y, m!i t'o ra nét riêng cho mình, không r&p khuôn theo ng /i h !ng d-n ó m!i là ích th c c.a th pháp

_ M t s m'u ch cái tham kh o

Ch Vi t C a ng H c

II Cách Vi t ch

_ L a ch n ki u ch

Ki u ch u tiên nên ch(n t p vi t là ki u ch Chân ph ng, là lo i ch mà h u nh

ai c ng (c )c, vi t )c t khi m i nh p môn Th pháp cho t i khi thành công trong l&nh v c vi t Th pháp

Khi vi t chân ph ng, ng i ta th hi n qua hai cách:

_ Cách vi t ch b ng nhi u nét: cách vi t c a ng i c#n th n, rõ ràng Cách vi t này có

u i m là ch vi t d0 (c, d0 b c"c s p x p,…nh ng nó ít t o nét thanh, v t x c vì

vi t ch m, thi u tính uy n chuy n

_ Cách vi t ch b ng m t nét: là cách vi t li n l c và vi t nhanh nh ng i vi t ang ký tên Vì vi t nhanh nên ch t o ra nh ng v t m c thanh, mãnh và có nh ng nét m nh

"v ", nh ng ch d0 b r i, d0 b xo n, khó (c,…

L u ý: Dù ch n ch nào c+ng ph i tránh vi c tô i, * l'i nh ng ch thích

&m nét mà ph i i c m,t l n cho m0i nét, có nh th Th pháp m!i có tính 1c thù riêng, ch2 không s3 tr4 thành h a s5 v3 qu ng cáo

Bài t&p

Anh/ch hãy vi t b ng ch cái cho riêng mình

BÀI 4: GIAO L U V I CÁC NHÀ CHUYÊN MÔN - THAM QUAN TRI6N LÃM

TH PHÁP (1 Bu i)

M c ích: H(c viên ti p c n tr c ti p v i các tác ph#m th pháp )c tr ng bày tri n lãm, tham gia gia l u, trao i h(c t p v i các nhà th pháp lâu n m Qua ó, giúp h(c viên h(c t p )c nhi u nh ng tri th c kinh nghi m và th c ti0n h n trong quá trình sáng tác

N,i dung giao l u

_ H(c viên trao i v chuyên môn, h(c thu t

_ H(c viên trao i, ti p c n tr c ti p và h(c t p )c v k/ n ng, bút pháp, các trình bày, t ch c tri n lãm,…

Hình th2c giao l u

_ M i nhà chuyên môn v l p giao l u

_ Các h(c viên n nhà chuyên môn k t h)p xem bi u di0n và phòng tr ng bày th pháp _ Xem tri n lãm th pháp k t h)p giao l u v i các tác gi có tác ph#m tr ng bày

ây là d ng hình trình bày th pháp ph bi n x a nay D ng này th ng ch(n

kh gi$y có chi u dài ít nh$t b ng hai l n chi u r ng (Trung ng) N u vi t hai b c hình ch nh t song song nhau có vi t câu i g(i là i liên ôi khi m t b c th h(a

! d ng trung ng )c t gi a 2 b c i liên treo trên t ng Ho c ng i vi t th

hi n 2 v i ! d ng trung ng

2 D ng hình ch nh t n m ngang: kh gi$y chi u dài ít nh$t g$p ôi chi u r ng, )c g(i là hoành phúc hay hoành phi

Th quy n g m nhi u b ph n v i các thu t

ng nhà ngh nh sau: (1 & 2) s)i dây treo, t gút dây

to ra hai râu g(i là (1) ti ái , ph n dây treo g(i là

(2) i u th ng ; (3) th )ng can (tr"c nh, trên,

không nhô u tr"c ra); (4) kinh y n (hai d i l"a,

ph$t ph tr c gió, v a ph i b"i v a làm sinh ng,

nên g(i là «chim én run s)»: kinh y n); (5) thiên u

( u h ng lên tr i); (6) a u ( u h ng

xu ng $t); (7) th )ng cách th y và (11) h

cách th y là hai m ng tr ng ng n cách; (8) thi

ng (ph n th ); (9) biên ; (10) h(a tâm

(ph n trung tâm c a b c th ho ); (12) tr"c can

(tr"c chính, to h n th )ng tr"c) nhô ra hai u g(i

là (13) tr"c u M u s c các ph n ph i khác bi t

và i ng nhau, nh biên và thiên u, a u ph i

cùng màu; th )ng cách thu4 và h cách thu4 ph i cùng

màu, khác v i màu biên Màu s c các ph n ph i hài

hoà, không ch,i nhau

L u ý: Dù ! d ng b c"c nào, yêu c u v cách trình bày th pháp c ng ph i mang tính cân i, hài hòa b c"c vi t p, ng i vi t có th ph i ch v i nhau gi a ch to, ch nh,, ch dài, ch ng n,…V i nh ng ch c n nh$n manh ý ni m thì có th vi t to và m

Hi n nay, nhi u ng i sáng t o t o nên b c"c p nh ph i ch khéo léo tài tình