Tư tưởng hiện sinh trong tiểu thuyết của nikos kazantzakis tt

Luận án xác lập cách thức tiếp nhận có chọn lọc và mang tính khoa học về những giá trị tư tưởng nhân bản của chủ nghĩa hiện sinh và của tiểu thuyết gia N.Kazantzakis.. Đối tượng nghiên c

VIỆN HÀN LÂM

I VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM NGỌC LƯ

TƯ TƯỞNG HIỆN SINH TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NIKOS KAZANTZAKIS

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 9 22 01 20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2018

Công trình được hoàn thành tại:

VIỆN HÀN LÂM

ỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS TRƯƠNG ĐĂNG DUNG

2 PGS.TS TRẦN THỊ SÂM

Phản biện 1: GS.TS Lộc Phương Thủy

Phản biện 2: PGS.TS oàng Minh Lường

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Hải Phong

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi ….giờ … ngày … tháng … năm 201…

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

hủ nghĩa hiện sinh và văn học hiện sinh có một vai trò to lớn trong đời sống tinh thần của nhân loại Trong thời gian dài gần như bị lãng quên ở nước ta, đến nay việc nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh và văn học hiện sinh là nhu cầu bức thiết

Tư tưởng hiện sinh mà N azantzakis đặt ra trong tác phẩm là mối quan tâm không chỉ ở lĩnh vực văn học, mà cả triết học, tâm lý học

và nhất là tôn giáo Hình ảnh con người hiện sinh mà ông xây dựng có

ý thức sâu sắc về vai trò của cá nhân hiện sinh và trách nhiệm với con người xã hội

Với những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Tư tưởng hiện sinh trong trong tiểu thuyết của Nikos Kazantzakis” Hy

vọng, đề tài chúng tôi sẽ góp phần khiêm tốn trong việc tìm hiểu tư tưởng hiện sinh của nhà văn lớn này

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Luận án khẳng định ý nghĩa nhân bản, xưng tụng tự do và ý thức trách nhiệm của con người, lên án chiến tranh, chống phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và tín ngưỡng tôn giáo cực đoan

Luận án xác lập cách thức tiếp nhận có chọn lọc và mang tính khoa học về những giá trị tư tưởng nhân bản của chủ nghĩa hiện sinh

và của tiểu thuyết gia N.Kazantzakis

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án lấy đối tượng nghiên cứu đầu tiên là những vấn đề căn bản của chủ nghĩa hiện sinh, những mảng đề tài chính của một số nhà văn hiện sinh tiêu biểu Đây là hệ thống lý thuyết và cơ sở so sánh để

nghiên cứu vào nội dung chính của đề tài nhằm làm nổi bật: “Tư

tưởng hiện sinh trong tiểu thuyết của Nikos Kazantzakis” Chúng tôi

giải quyết trên các phương diện bản thể và tâm linh, nổi loạn, tự do, dấn thân, hưởng lạc và hoài nghi hiện sinh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do tính chất phong phú, phức tạp của chủ nghĩa hiện sinh, luận

án chủ yếu giới hạn chính trong trường phái triết học hiện sinh vô thần mà N.Kazantzakis ảnh hưởng sâu đậm nhất

Luận án tập trung khảo sát tiểu thuyết của N.Kazantzakis ở

bình diện nội dung tư tưởng hiện sinh qua năm tiểu thuyết: Vườn đá tảng (Bửu Ý dịch) (1967), NXB An Tiêm, Sài Gòn; Xin chọn người yêu là Thượng đế (Nguyễn Yến Anh dịch) (1974), NXB Kinh Thi, Sài Gòn; Tự do hay là chết (Hoàng Nguyên Kỳ dịch) (1985), NXB

ăn học, Hà Nội; Cám dỗ cuối cùng của Chúa (Bích Phượng dịch) (1988), NXB Tổng hợp Đồng Nai; Alexis Zorba – con người hoan lạc (Dương Tường dịch) (2006), N B ăn học, Hà Nội

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Trên cơ sở tư tưởng của thuyết hiện sinh, chúng tôi nghiên cứu

tư tưởng hiện sinh của N.Kazantzakis trong tiểu thuyết của ông Đề tài cũng dựa trên những thành tựu của các chuyên ngành khoa học nghiên cứu văn học: Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Lý luận văn học, Lịch sử văn học, Phê bình văn học…

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau: Phương pháp liên ngành, phương pháp hệ thống, phương pháp đối chiếu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án góp phần hình thành nên những kiến thức chung cho người đọc, người nghiên cứu có cái nhìn cơ bản về thuyết hiện sinh Luận án là công trình quan trọng nghiên cứu về N azantzakis ở iệt Nam, góp phần thể hiện tầm vóc, tư tưởng của một nhà tư tưởng, nhà văn khổng lồ của thế kỷ

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án sẽ là tư liệu quan trọng trong việc nghiên cứu, giảng dạy thuyết hiện sinh và N azantzakis

Luận án định hướng tiếp nhận những quan điểm tiến bộ trong tư tưởng về con người của Nikos azantzakis và văn học hiện sinh trong

xu hướng toàn cầu hóa ở Việt Nam

7 Cơ cấu của luận án: Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án triển

khai qua 4 chương:

Chương 1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 2 Tư tưởng hiện sinh trong tiểu thuyết của Nikos Kazantzakis – nhìn từ phạm trù bản thể và tâm linh

Chương 3 Tư tưởng hiện sinh trong tiểu thuyết của Nikos Kazantzakis – nhìn từ phạm trù nổi loạn, dấn thân, tự do

và hưởng lạc

Chương 4 Hoài nghi hiện sinh nhìn từ tính lưỡng phân tư tưởng

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuyết hiện sinh

1.1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuyết hiện sinh trên thế giới

Chủ nghĩa hiện sinh dùng để nói về nghiên cứu của một nhóm các triết gia cuối thế kỷ , đầu thế kỷ XX Các nhà hiện sinh thống nhất quan điểm: Hiện sinh có trước bản chất Đây là một định đề cốt lõi

của chủ nghĩa hiện sinh Các triết gia hiện sinh khi dùng từ hiện sinh là

họ muốn nói tới sự hiện tồn của con người Sự hiện tồn của con người là

sự hiện hữu của từng cá thể đặc thù, chứ không phải tất cả loài người Triết học hiện sinh chia làm hai trường phái Trường phái hữu thần do ierkergaard khởi xướng Trường phái vô thần theo quan điểm của Nietzsche Sau thế chiến thứ hai, thuyết hiện sinh ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội châu Âu và toàn thế giới

1.1.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuyết hiện sinh trong nước

Trước năm 1975, các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa hiện

sinh dường như chỉ diễn ra ở miền Nam Các sáng tác của những nhà hiện sinh đều được dịch sang tiếng Việt và được nghiên cứu khá

nhiều Về triết học hiện sinh ở Pháp, đáng chú ý các bài viết: Phật giáo

và chủ nghĩa hiện sinh J.P Sartre ( ăn hóa Á hâu số 9/1958); Khái niệm về chủ nghĩa hiện sinh của Quang Ninh (Sáng tạo, số 28/1959); Vị trí trào lưu hiện sinh trong lịch sử triết lý của Trần ăn Toàn (Đại học,

số 12/1960); Trình bày và phê bình hai quan niệm nổi loạn của Albert Camus của Thạch hương (Sáng tạo, số 9/1960), Bộ mặt của triết học hiện sinh của Trần ương Tử (Bách khoa, số 114/ 1961); Lịch sử của cảm giác buồn nôn trong văn chương Tây phương hiện đại của Hoàng

ăn Đức (Văn, số 2/1964); J.P Sartre thân thế và sự nghiệp của Trần Thiện Đạo (Văn, số 31/1965)… Phạm Công Thiện với Ý thức mới trong văn nghệ và Triết học, Hố thẳm tư tưởng; Triết học và văn chương (1974); Huỳnh Phan Anh với Văn chương và kinh nghiệm hư

vô (1974); Lê Thành Trị với Hiện tượng luận về hiện sinh (1974), Trần Thái Đỉnh với cuốn Triết học hiện sinh đã giới thiệu kỹ lưỡng, giúp

độc giả hiểu rõ hơn các khái niệm cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh như

chủ thể, âu lo, buồn nôn, phi lý, hiện sinh và hiện hữu, tha nhân… Hai công trình: Sartre trong đời sống (1968) và Ca tụng thân xác (1967) của Nguyễn ăn Trung đã tác động mạnh mẽ đến giới

nghiên cứu và phê bình ở miền Nam trước năm 1975 Các nhà nghiên cứu, phê bình chủ yếu nêu những yếu tố tích cực của chủ nghĩa hiện sinh nhằm mục đích phản chiến

Sau năm 1975 cho đến trước thời kỳ đổi mới, do quá chú

trọng vào vấn đề đấu tranh giai cấp, chủ nghĩa hiện sinh hầu như không được quan tâm do vấn đề ý thức hệ Có thể kể các công trình

Mấy trào lưu triết học phương Tây (1984) của Phạm Minh Lăng; Phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa (1978) của Đỗ Đức Hiểu; Về tư tưởng

và văn học hiện đại phương Tây của Phạm ăn Sĩ

Sau thời kỳ đổi mới ở nước ta đến nay, đặc biệt là những năm

đầu thế kỷ XXI trở đi, các công trình nghiên cứu phát hiện những đóng góp tích cực có giá trị nhân bản nhân văn sâu sắc đồng thời chỉ

ra những điểm cần phê phán của chủ nghĩa hiện sinh

1.1.3 Các chủ đề cơ bản của triết học hiện sinh

Các chủ đề hiện sinh được Trần Thái Đỉnh tóm lược trong cuốn

Triết học hiện sinh như sau: buồn nôn, phóng thể, phi lý, ưu tư, tự

quyết, vươn lên, độc đáo, âu lo, tha nhân, thân xác, tự do Những chủ

đề này là cơ sở để chúng tôi khảo sát tư tưởng hiện sinh trong tiểu thuyết của N.Kazantzakis

1.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu N.Kazantzakis

1.2.1.Tổng quan về tình hình nghiên cứu N.Kazantzakis ngoài nước:

Luận án khảo sát ở các mảng chủ đề sau:

1.2.1.1 Một số công trình nghiên cứu nguồn gốc hình thành tư tưởng triết học và nghệ thuật của N.Kazantzakis

Công trình Văn học thế giới hiện đại (Les Littératures

contemporaines à travers le mond) của André Mirambel chỉ rõ ảnh hưởng sâu đậm của nền văn hóa y Lạp đối với N.Kazantzakis

Công trình Albert Camus - Nikos Kazantzaki: Từ bờ biển này đến bờ biển khác hay là cuộc hành trình Địa Trung Hải của tác giả Sophie

Petit Jean-Lioulias (Presses universitaires du Septentrion, 2008) chỉ

rõ truyền thống văn hóa y Lạp và vùng Điạ Trung Hải cùng với những suy tư, tranh biện về con đương giải phóng con người đã tạo nên hai nhà văn vĩ đai Giáo sư lexander aranikas của đại học

Illinois trong The everyman of Nikos Kazantzakis đã nghiên cứu ảnh

hưởng của nền văn hoá y Lạp huy hoàng và triết học Nietzsche của

Berson đối với sáng tác của Nikos Kazantzakis Luận án tiến sĩ Văn học so sánh của Eleni Georgiadou với đề tài Nikos Kazantzakis và văn hoá Pháp đã cho thấy rõ ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh

trong tư tưởng và nghệ thuật của N.Kazantzakis

1.2.1.2 Một số công trình nghiên cứu tinh thần thế tục hóa tôn giáo của N.Kazantzakis

Osho trong tác phẩm Zorba Phật đã hết lời ca ngợi Nikos

azantzakis, khi nhà văn y Lạp này sáng tạo nên nhân vật Zorba quá xuất sắc Osho đã đặt nhân vật Zorba ngang hàng với Phật Cồ

Đàm Les Keyser trong Martin Scorsese, (Twayne Publishers: New

York, 1992) đã nói về sự trừng phạt của giáo hội chính thống giáo Hy

Lạp đối với Nikos Kazantzakis khi tiểu thuyết The Last Temptation

of Christ được đạo diễn Martin Scorsese dựng thành phim N.Kazantzakis đã tạo ra tranh cãi ở Hy Lạp bằng cách miêu tả một

câu chuyện phi truyền thống của Đấng Cứu Thế bằng ngôn ngữ Hy Lạp bình dân Thông qua bộ phim này, Scorsese muốn mang tinh thần thế tục hóa tôn giáo cho người dân Mỹ trong vỏ bọc hiện đại của mình

1.2.1.3 Các vấn đề tranh luận N.Kazantzakis là người hữu thần hay vô thần trong mối quan hệ với Chính thống giáo Hy Lạp

John Chryssavgis trong bài God's Struggler: Religion in the Writings of Nikos Kazantzakis (Người đấu tranh của Thiên Chúa: Tôn

giáo trong các tác phẩm của Nikos azantzakis) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Hy Lạp hiện đại (Volume 15, Number 2, October 1997

Journal of Modern Greek Studies) đã khái quát những cuộc tranh

luận sôi nổi về Nikos Kazantzakis trong cả giới văn học và tôn giáo

Trong bài viết Nikos Kazantzakis: Orthodox Or Heterodox?

A Greek Orthodox Appreclation, Demetrios J onstantelos đã xem

xét nền tảng sự hình thành tôn giáo và đánh giá tư tưởng tôn giáo của Nikos Kazantzakis trong bối cảnh của giáo lý thần học Chính thống giáo Hy Lạp Nhiều quan điểm của Nikos Kazantzakis nằm rải rác trong các sáng tác của mình nhưng tựu trung lại đó là vấn đề đấu tranh một cách triệt để, trong đó ông giải quyết những câu hỏi quan trọng về mối quan hệ thiện với ác, bản thể và tâm linh, Chúa Jesus và Judas và Thiên Chúa với thế giới

Daniel A.Dombrowski trong bài phê bình Kazantzakis and God

(Journal of Modern Greek Studies 16.2 (1998) đã xem xét tinh thần

Thiên Chúa của Nikos azantzakis dưới ảnh hưởng của triết học enri Bergson và Nietzsche Theo Dombrowski, azantzakis đã hình thành cái nhìn về Thiên Chúa khác với quan niệm truyền thống trong các tôn giáo Abraham (Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo) Nikos azantzakis được coi là một người tâm linh sâu sắc Dombrowski thuyết phục, chứng minh rằng Nikos Kazantzakis tin vào Thiên Chúa, tuy nhiên, là trong trạng thái luôn luôn phát triển, không bao giờ tĩnh tại

1.2.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu N.Kazantaki trong nước

1.2.2.1 Tình hình nghiên cứu N.Kazantaki trước 1975

Dịch giả Bửu Ý viết bài giới thiệu N.Kazantzakis trong tập biên khảo

về Tác giả thế kỷ hai mươi - Nhà xuất bản An Tiêm, 1968 Bửu Ý đã

dịch và giới thiệu tác phẩm The Rock Garden của N.Kazantzakis sang tiếng Việt và được nhà xuất bản An Tiêm ấn hành (1967) Trong

tập Ý thức mới trong văn nghệ và triết học (1970), Phạm Công Thiện

đã nêu lên tầm ảnh hưởng sâu đậm của Nietzsche đối với

N.Kazantzakis Trong công trình Nikos Kazantzakis, Phạm Công

Thiện đã tập hợp bài viết và nói chuyện với các tạp san về

N.Kazantzakis Phạm Công Thiện còn dịch tập Ascese (Rèn luyện tâm thuật huyền linh) sang tiếng Việt, qua đó giới thiệu tư tưởng triết

học của N azantzakis cho đông đảo bạn đọc Tuy chỉ ngắn ngủi trong vài chục năm, nhưng sáng tác của N azantzakis đã có ảnh hưởng lớn đến công chúng văn học miền Nam

1.2.2.2.Tình hình nghiên cứu N.Kazantakis từ 1975 đến nay

Từ năm 1975, N azantzakis ít được chú ý Cuốn Freedom or Dead được Hoàng Nguyên Kỳ dịch sang tiếng Việt, N B ăn học

in năm 1985 Năm 1988, NXB Tổng hợp Đồng Nai xuất bản The last temptation of Christ do Bích Phượng dịch

Gần đây, có chùm bài của tác giả Trần Huyền Sâm về tiểu

thuyết The last temptation of Christ trên tạp chí Hồn Việt Tác giả đã nghiên cứu văn bản trong sự đối sánh với Kinh thánh để tìm ra tư

tưởng hiện sinh - thế tục của N.Kazantzakis Trần Huyền Sâm –

Phạm Ngọc Lư có bài “Thế tục hoá tôn giáo trong tiểu thuyết The last temptation of Christ của Nikos Kazantzakis”, Hội thảo Văn học

và Văn hoá tâm linh, Viện ăn học, Hà Nội, Tháng 3, 2014) Các bài

nghiên cứu trên đã đi sâu vào phân tích các yếu tố nghệ thuật trong

tác phẩm The last temptation of Christ so sánh với inh Thánh để

nêu bật tư tưởng hiện sinh và tinh thần thế tục hóa tôn giáo của

N.Kazantzakis

CHƯƠNG 2

TƯ TƯỞNG HIỆN SINH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NIKOS KAZANTZAKIS – NHÌN TỪ PHẠM TRÙ BẢN THỂ

VÀ TÂM LINH 2.1 Hành trình tìm kiếm đức tin

2.1.1 Hành trình tìm kiếm đức tin trong thế giới phương Tây

N.Kazantzakis có một cuộc dò tìm triết học về bản thể và đức tin một cách thiêng liêng, day dứt Hành trình tìm kiếm đức tin cũng chính là cuộc truy vấn bản thể Đó là những chuỗi ngày thất bại Các

nhân vật Leo và Francis trong Xin chọn người yêu là Thượng đế đã

thốt lên những lời tuyệt vọng sau bao ngày mải miết tìm Thượng đế,

đi tìm đức tin

2.1.2 Hành trình tìm kiếm ở phương Đông

Tâm trạng hoài nghi, âu lo mà những người hiện sinh cảm nhận

là khá phổ biến Họ mơ ước những gia trị tư tưởng mới để lấp đầy khoảng trống hư vô mà sự sụp đổ của một châu Âu đầy kiêu hãnh đã

để lại Sức thu hút từ phương Đông, những cuộc hành trình tâm tưởng được các nhà hiện sinh mơ ước khám phá N azantzakis cũng

có môt hành trình đầy xúc cảm về phương Đông cả về mặt địa lý lẫn

trong tư tưởng Các nhân vật xưng tôi của N.Kazantzakis trong Vườn

đá tảng hay trong Alexis Zorba - con người hoan lạc hy vọng vào

ánh sáng từ bi có thể cứu vớt loài người khỏi bể trầm luân Nhưng chính hy vọng ấy cũng trở lụi tàn

Trong sự khủng hoảng về đức tin, con người hiện sinh đi tìm thân phận đích thực của mình - một giá trị nhân vị trong những những ưu tư, hoài nghi, phi lý mà họ đối diện

2.2 Hành trình tìm kiếm bản thể

2.2.1 Tâm trạng âu lo, bế tắc

on người hiện sinh không băn khoăn với câu hỏi muôn đời

của triết học: Con người từ đâu mà ra? Sau khi chết con người sẽ đi

về đâu? Trái lại, con người hiện sinh chỉ băn khoăn về sự tồn tại của

thực thể người trong một thế giới vô vàn những rắc rối, bất an và bất

lực cùng cực N azantzakis đã để nhân vật “tôi” trong Vườn đá tảng hay nhân vật “tôi” trong Alexis Zorba - con người hoan lạc luôn sống

trong u trầm của sự cô đơn, bế tắc

2.2.2 Khẳng định cái tôi hiện sinh

Các nhà triết học và nhà văn hiện sinh có những điểm chung

Đó là tự do hiện sinh là tự do lựa chọn Cái tôi tự do hiện sinh luôn

khuyến khích con người thể hiện suy nghĩ, hành động của chính cá nhân

mình ó như vậy, con người mới là con người tự do đích thực Trong Alexis Zorba - con người hoan lạc, tác giả viết: “Tôi là Zorba, tôi nói giọng Zorba” on người hiện sinh không muốn tự mình giam hãm bản thân trong trong trạng thái bế tắt Nhân vật tôi trong Alexis Zorba -con người hoan lạc hăng hái lên đường, như một cuộc hành hương

để tìm về bản thể, tìm giá trị và hạnh phúc cho mình

2.2.3 Sự đốn ngộ trên con đường đi tìm bản thể

Trên con đường đi tìm bản thể, nhà văn đã để nhân vật xưng

tôi trong Alexis Zorba – con người hoan lạc ngộ ra vấn đề là nó không

nằm trong sách vở, lý thuyết Dấn thân, trải nghiệm mới tạo ra giá trị cho con người chứ không trông chờ vào Thượng đế

2.3 Bản ngã và tâm linh

2.3.1 Xung đột giữa bản ngã và tâm linh

ình tượng Jesus đã được nhiều tác giả lý giải qua nhiều góc nhìn khác nhau của triết học, lịch sử, đặc biệt là văn học và điện ảnh