Vì vậy, nghiên cứu sự kế thừa, luận giải mới của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng là một việc làm cần thiết.. Mục đích nghiên cứu: Làm rõ sự kế thừa và luận
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trang 2CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Thị Lan
Phản biện 1: GS.TS Đỗ Quang Hưng
Phản biện 2: PGS.TS Hồ Trọng Hoài
Phản biện 3: PGS.TS Trần Đăng Sinh
Luận án đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học Xã hội vào hồi … giờ … phút, ngày … tháng … năm …
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Học viện Khoa học xã hội
Trang 31
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Dân tộc Việt Nam có truyền thống lịch sử dựng nước lâu đời, được nhiều dân tộc trên thế giới tôn trọng, mến mộ Một dân tộc như vậy tất yếu phải có hệ thống tư tưởng ở trình độ nhất định, có nền văn hóa mang bản sắc độc đáo Đó là những giá trị vô cùng quý báu, là hành trang quan trọng
để Việt Nam hội nhập quốc tế thành công
Sau 30 năm đổi mới, với việc thực hiện đường lối phát triển nền kinh
tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; hội nhập khu vực và thế giới, nền kinh tế nước ta đã từng bước ổn định và phát triển Những thành tựu
mà chúng ta đạt được về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục, rất đáng tự hào Tuy nhiên, việc đẩy mạnh giao lưu văn hoá, hội nhập kinh tế quốc tế cũng ẩn chứa những nguy cơ, thách thức không nhỏ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Trên góc độ văn hóa, với tâm lý sùng ngoại, một
bộ phận không nhỏ người Việt Nam đã xem nhẹ những giá trị văn hoá dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng phương Tây Không ít trường hợp vì đồng tiền và danh vị mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệ thầy trò, đồng nghiệp Tất cả những điều đó đang gây hại đến thuần phong mỹ tục của dân tộc, đến cốt cách và bản lĩnh con người Việt Nam Vì vậy, trong
sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước hiện nay, cùng với việc tiếp thu những tinh hoa văn hoá nhân loại, hơn bao giờ hết, chúng ta phải biết giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống, nhằm xây dựng một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Để giải quyết tốt nhiệm vụ đó, việc nghiên cứu, xác định đầy đủ các giá trị tư tưởng dân tộc thông qua nghiên cứu tư tưởng của các nhà văn hóa lớn là rất cần thiết
Trang 42
Trong số các nhà tư tưởng Việt Nam, Phan Bội Châu được đánh giá
là nhà văn hoá, nhà tư tưởng lớn có vị trí quan trọng và ảnh hưởng sâu sắc đối với các tầng lớp xã hội nước ta thời cận đại Ông được coi là dấu nối giữa tư tưởng văn hóa truyền thống với tư tưởng văn hóa hiện đại của nước nhà Trong cuộc đời hoạt động của mình, ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng Là một nho sĩ uyên thâm, ông đã thấm nhuần những tư tưởng tích cực của Nho giáo Giống như nhiều nhà tư tưởng cùng thời, để kết hợp yêu nước với duy tân, ông đã phải chia tay với đạo lý thánh hiền ở nhiều điểm nhưng trong quá trình tiếp nhận tư tưởng mới, ông
đã nhìn lại và chịu không ít những ràng buộc với tư tưởng Nho giáo Vì vậy, vào thời gian cuối đời, ông đã viết hai bộ sách lớn về Nho giáo, trong
đó có cuốn Khổng học đăng Đây là tác phẩm có giá trị, thể hiện rõ ý thức
trách nhiệm của một nhà yêu nước chân chính, với tâm huyết giữ gìn và phát huy các giá trị tư tưởng truyền thống của dân tộc Trong tác phẩm này, những kinh điển chủ yếu của Nho giáo đã được Phan Bội Châu giải thích lại thông qua lăng kính của một nhà nho tiến bộ, qua đó giúp người đọc thấy được những tinh hoa của Nho giáo trong toàn bộ lịch sử Đây là việc làm có ý nghĩa hết sức sâu sắc của ông trong bối cảnh “gió Á mưa Âu” ở Việt Nam buổi giao thời
Trong bối cảnh đất nước ta hiện nay, khi quá trình hội nhập kinh tế, văn hóa toàn cầu đang diễn ra ngày càng sâu rộng thì đã xuất hiện nhiều đặc điểm dường như lặp lại có tính biện chứng so với những đặc điểm của
xã hội Việt Nam cách đây gần 100 năm - thời kỳ tác phẩm Khổng học
đăng ra đời Vì vậy, nghiên cứu sự kế thừa, luận giải mới của Phan Bội
Châu về các tư tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng là một việc làm cần
thiết Nó giúp chúng ta đánh giá một cách đúng đắn nhất về tư tưởng và
Trang 53
những cống hiến của Phan Bội Châu đối với dân tộc Việt Nam, đồng thời gợi mở nhiều bài học sâu sắc về sự kế thừa và phát huy các giá trị tư tưởng truyền thống trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước hiện nay
Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài: “Sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm “Khổng học đăng” làm nội dung luận án tiến sĩ Triết học
của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu:
Làm rõ sự kế thừa và luận giải mới về Nho giáo của Phan Bội Châu
trong tác phẩm Khổng học đăng, từ đó đưa ra những đánh giá về giá trị, hạn
chế và ý nghĩa của việc luận giải Nho giáo đối với thời đại ông và hiện nay
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Để thực hiện mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ sau:
- Làm rõ tình hình hình nghiên cứu về sự kế thừa và luận giải mới
của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học
đăng, chỉ ra những nội dung kế thừa của các tác giả khác và xác định rõ
hướng nghiên cứu của luận án
- Trình bày, phân tích những điều kiện kinh tế - xã hội, tiền đề tư tưởng dẫn đến sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng
Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
- Trình bày, phân tích những nội dung tư tưởng Nho giáo được Phan
Bội Châu kế thừa và luận giải trong tác phẩm Khổng học đăng
- Đánh giá những giá trị, hạn chế, ý nghĩa hiện thời của sự kế thừa và diễn giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm
Khổng học đăng
Trang 64
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu: Sự diễn giải của Phan Bội Châu về Nho
giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
3.2 Phạm vi nghiên cứu: Các tư tưởng của Nho giáo được Phan Bội
Châu luận giải trong tác phẩm Khổng học đăng như: Vấn đề Trời, Mệnh
trời, con người; vấn đề kinh tế, chính trị; vấn đề đạo đức, giáo dục
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở những nguyên
lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về lịch sử triết học, lịch sử tư tưởng Việt Nam
4.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp
nghiên cứu triết học như: phương pháp lôgic – lịch sử, phương pháp phân tích – tổng hợp, phương pháp so sánh, hệ thống hóa kết hợp với phương pháp văn bản học, tiểu sử học
5 Đóng góp của luận án:
- Làm sáng tỏ được những điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng dẫn đến sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng
Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
- Phân tích và làm rõ được sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội
Châu về những nội dung tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
- Làm rõ được những giá trị, hạn chế và ý nghĩa hiện thời của sự kế thừa và luận giải mới của Phan Bội Châu về tư tưởng Nho giáo trong
Khổng học đăng
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1 Ý nghĩa lý luận: Luận án góp tìm hiểu, hệ thống hóa những nội
Trang 75
dung tư tưởng Nho giáo được Phan Bội Châu kế thừa và luận giải mới trong
tác phẩm Khổng học đăng, từ đó góp phần tìm hiểu tư tưởng của nhà Nho,
nhà chí sĩ cách mạng Phan Bội Châu Trên cơ sở đó, luận án rút ra một số bài học thực tiễn và lý luận về việc kế thừa, phát triển tinh hoa văn hóa dân tộc
để vận dụng vào sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước hiện nay
6.2 Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu
tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy môn Lịch sử Triết học, Lịch sử
tư tưởng Việt Nam Luận án cũng có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến đề tài
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết
Chương I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1 Các công trình nghiên cứu về cơ sở của việc luận giải tư
tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng của Phan Bội Châu
Cơ sở của việc luận giải tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng
học đăng của Phan Bội Châu bước đầu đã được tiếp cận và phân tích ở góc
độ trực tiếp hoặc gián tiếp Trong những công trình nghiên cứu về tư tưởng
Phan Bội Châu nói chung, Khổng học đăng nói riêng, các tác giả đã đề cập
đến sự khủng hoảng Nho giáo ở Việt Nam, cùng với hoàn cảnh xuất thân
và đặc điểm cá nhân của Phan Bội Châu với tư cách là điều kiện quan trọng dẫn tới việc Phan Bội Châu diễn dịch lại tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm của mình Một số vấn đề khác như: tình hình thế giới cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; những cuộc tranh luận học thuật sôi nổi; sự ảnh
Trang 86
hưởng của Tân văn, Tân thư trong đời sống tư tưởng Việt Nam; xu hướng canh tân, đổi mới đất nước cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ở nước ta
đều có liên quan mật thiết đến đến sự ra đời của Khổng học đăng nhưng lại
chưa được tác giả nào luận giải nhằm chứng minh cho tính tất yếu của việc diễn dịch lại các tư tưởng Nho giáo của Phan Bội Châu trong tác phẩm này Vì vậy, tác giả luận án sẽ phân tích, làm rõ tất cả những vấn đề trên
1.2 Các công trình nghiên cứu về những nội dung tư tưởng Nho
giáo được Phan Bội Châu kế thừa và diễn giải mới trong tác phẩm Khổng học đăng
Qua khảo sát một khối lượng đồ sộ công trình nghiên cứu về Phan Bội Châu, chúng tôi nhận thấy những công trình nghiên cứu về nội dung tư tưởng
Nho giáo được Phan Bội Châu kế thừa và diễn giải mới trong tác phẩm
Khổng học đăng chiếm một số lượng khá ít Trong đó, các tác giả đã chỉ ra
luận giải của Phan Bội Châu về chữ Nhân, dân, vấn đề dân chủ và kinh tế, từ
đó đưa ra một số kết luận có giá trị Tuy nhiên, do chủ yếu xuất hiện trong phạm vi một bài nghiên cứu hoặc bài báo khoa học cho nên các dẫn chứng, lập luận đưa ra chưa đủ để làm rõ nội dung nào được Phan Bội Châu kế thừa,
nội dung nào được ông phát triển Trong Khổng học đăng, còn nhiều vấn đề
khác được Phan Bội Châu luận giải, qua đó gợi mở những bài học có giá trị, nhưng lại chưa được công trình nào đề cập tới Đó là: những luận giải về Trời, Mệnh trời, con người; luận giải về đường lối trị nước; luận giải về các phạm trù đạo đức khác như Trung, Hiếu, Lễ, Nghĩa và những luận giải về
về đối tượng, nội dung, phương pháp giáo dục
1.3 Các công trình nghiên cứu về giá trị, hạn chế và ý nghĩa hiện
thời của việc luận giải tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng của Phan Bội Châu
Trang 97
Về giá trị, các nghiên cứu đi trước đã chỉ ra giá trị của những luận giải
về Nho giáo trong Khổng học đăng là giúp cho người đọc thấy được những
tinh hoa của Nho giáo, thấy được Nho giáo có đầy đủ những yếu tố của một học thuyết hiện đại Những nhận định đó là chưa đầy đủ, vì vậy, cần
bổ sung một số giá trị khác như: việc diễn dịch lại tư tưởng Nho giáo của Phan Bội Châu thể hiện tư duy thức thời của một nhà Nho chân chính trước sự biến đổi của xã hội; giúp người đọc thấy được những giá trị thực tiễn của học thuyết này trong bối cảnh chống đế quốc, giải phóng dân tộc ở Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX
Về hạn chế, các tác giả đã chỉ ra một số hạn chế trong việc luận giải
Nho giáo của Phan Bội Châu như: không phê phán mà chỉ thiên về ca ngợi cái hay của Nho giáo và thiếu thuyết phục trong việc làm mới một số nội dung của Nho giáo
Về ý nghĩa hiện thời của việc luận giải Nho giáo trong Khổng học đăng, các tác giả đã chỉ ra rằng, việc kế thừa và diễn giải mới của Phan Bội
Châu về các tư tưởng Nho giáo đã gợi mở một bài học ý nghĩa về kế thừa các giá trị truyền thống và tiếp thu văn minh nhân loại trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Đây là những nhận định sâu sắc nhưng cần bổ sung các bài học giá trị về mặt thực tiễn, có thể vận dụng vào quá trình xây dựng và phát triển đất nước hiện nay trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, giáo dục, đạo đức
1.4 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết
Thứ nhất, làm rõ bối cảnh chính trị - xã hội –tư tưởng thời Phan Bội
Châu nhằm chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến sự kế thừa và luận giải mới
của ông về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
Trang 108
Thứ hai, triển khai việc nghiên cứu về những nội dung tư tưởng Nho
giáo được Phan Bội Châu kế thừa và diễn giải mới trong tác phẩm Khổng
học đăng như: sự diễn giải về Trời, Người; sự diễn giải về vấn đề chính trị,
kinh tế; sự diễn giải về vấn đề đạo đức, giáo dục
Thứ ba, làm rõ hai vấn đề:
Một là, sự kế thừa và diễn giải mới của Phan Bội Châu về các tư
tưởng Nho giáo trong Khổng học đăng có giá trị gì và còn tồn tại hạn chế
gì cần khắc phục Hai là, có thể rút ra những bài học lý luận và thực tiễn gì
để vận dụng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước hiện nay
Ở phương Đông, phong trào canh tân đất nước ở Nhật Bản và Trung Quốc, làm rõ sự giống nhau của cả hai phong trào này đều thống nhất ở lập trường phải thay đổi những tư tưởng trì trệ, thủ cựu của chế độ phong kiến
Trang 119
đương thời Đây chính là yếu tố cơ bản tác động sâu sắc tới tư tưởng các
nhà yêu nước Việt Nam, thúc đẩy họ tìm tòi những định hướng mới nhằm giải phóng dân tộc và phát triển đất nước
2.1.2 Bối cảnh lịch sử, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế
kỷ XX
Về kinh tế: Từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, kinh tế Việt Nam chuyển thành nền kinh tế thuộc địa – tư bản với kiến trúc đa ngành Thực chất thì đây là một cơ cấu kinh tế mất cân đối với một nền nông nghiệp lạc hậu, bên cạnh một nền công nghiệp yếu ớt
Về chính trị: Chính quyền phong kiến Việt Nam bị tước đoạt gần hết
các quyền tự trị cơ bản của mình, đồng thời trở thành kẻ bù nhìn, làm tay sai cho giặc Điều này tất yếu làm cho Nho giáo, với tư cách là hệ tư tưởng của giai cấp địa chủ phong kiến sẽ bị ảnh hưởng không nhỏ
Về cơ cấu xã hội: Sự xâm lược của thực dân Pháp đã làm cơ cấu xã hội nước ta những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX có nhiều chuyển biến đáng kể Cơ cấu xã hội theo tứ dân: sĩ, nông, công, thương dần thay đổi Tầng lớp tiểu tư sản trí thức trở thành lực lượng chính trong việc tìm ra những giải pháp cho những vấn đề trọng yếu của dân tộc Nổi bật lên trong tầng lớp này
là các trí thức yêu nước tiến bộ Tuy chưa phải là lực lượng lãnh đạo cách mạng, nhưng với lòng yêu nước nhiệt thành, họ đã thực hiện một số nhiệm
vụ quan trọng trong buổi giao thời ở nước ta như: kêu gọi, duy trì lòng yêu nước; giữ gìn, phát huy truyền thống của dân tộc hay tham gia các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc với những mức độ khác nhau
2.2 Bối cảnh văn hóa, tư tưởng của sự kế thừa và luận giải mới
của Phan Bội Châu về các tư tưởng Nho giáo trong tác phẩm Khổng học đăng
Trang 1210
2.2.1 Bối cảnh văn hóa
* Ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến đời sống tinh thần của người Việt Nam
Sự gặp gỡ, va chạm giữa hai nền văn hóa Đông – Tây đặt ra đối với mỗi người Việt Nam nói chung, giới trí thức nói riêng là phải nhận thức một cách đúng đắn về văn hóa dân tộc cũng như văn hóa phương Tây, để trên cơ sở đó, lựa chọn một con đường đúng đắn nhất, phù hợp nhất Bên cạnh đó, sự ra đời của hệ thống báo chí cùng với sự phát triển của môi trường đô thị, sự ra đời của chữ quốc ngữ và chủ trương dùng chữ quốc ngữ thay cho chữ Hán ở nước ta đầu thế kỉ XX của chính quyền thực dân
* Những thay đổi trong lĩnh vực giáo dục, khoa cử, chữ viết
Về giáo dục, thay đổi trong chế độ khoa cử kéo theo sự suy tàn của ý thức hệ Nho giáo đã tồn tại ở nước ta nhiều năm và sự xuất hiện của một
số trí thức Tây học tiến bộ, cùng với những thay đổi trong tư duy tiếp nhận
và chuyển hóa những giá trị của nhân loại
Chủ trương dùng chữ quốc ngữ thay cho chữ Hán ở nước ta đầu thế
kỷ XX của chính quyền thực dân là nguyên nhân chính thúc đẩy dịch thuật phát triển Sự phát triển của dịch thuật, cùng với những nỗ lực của giới trí thức làm cho chữ quốc ngữ trở thành công cụ hữu hiệu trên con đường hiện đại hóa nền văn hóa dân tộc Một số nhà Nho tiến bộ đã cố gắng dịch những nội dung của văn hóa truyền thống để vừa bảo tồn, vừa bắc nhịp cầu với các thế hệ chỉ được đào tạo theo môi trường “Tân học”
2.2.2 Bối cảnh tư tưởng
* Ảnh hưởng của Tân văn, Tân thư trong đời sống tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, bằng nhiều con đường khác nhau,
Trang 13Các nhà nho nhìn lại đạo lý Khổng – Mạnh để có được những đánh
giá khoa học và khách quan nhất về học thuyết này
* Xu hướng tư tưởng canh tân, đổi mới đất nước cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
Từ những năm 60 của thế kỷ XIX, đã xuất hiện những đề nghị cải cách nhằm nâng cao sức mạnh của nội lực để bảo vệ đất nước của các nhân
sĩ tiến bộ Đây được coi là những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho các nhân sĩ yêu nước đầu thế kỷ XX như Phan Bội Châu tìm đến những tư tưởng mới, tiếp biến và hoàn thiện cho phù hợp với yêu cầu của sự nghiệp giải phóng đất nước
Những tư tưởng canh tân, cải cách của các nhân sĩ tiến bộ ở nước ta cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, giúp Phan Bội Châu tiếp thu được phương pháp đánh giá tình hình trong và ngoài nước Kế thừa tư tưởng của các nhà cải cách đi trước, ông cũng nhận ra rằng, ở nước ta lúc này, cuộc đấu tranh chống thực dân, phong kiến tay sai được lồng trong cuộc đấu tranh xây dựng nền văn hóa mới Theo ông, nền văn hóa mới ở đây không
có nghĩa là “Tây hóa”, càng không phải là sự đoạn tuyệt với văn hóa truyền thống, mà phải là sự chuyển mình tự thân của văn hóa truyền thống trong thời hiện đại
* Sự khủng hoảng của Nho giáo ở Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX
Ở Trung Quốc, với sự xâm lược của các nước đế quốc phương Tây,