QHROPHI 6 15 2

Tiềm năng phát triển nuôi cá rô phi2.1 Thị trường và khả năng tiêu thụ sản phẩm Theo nhiều dự đoán sản lợng cá rô phi nuôi trên thế giới sẽ tiếp tục tăng mạnh trong tơng lai do cá rô phi

Phần II Tiềm năng phát triển nuôi cá rô phi

2.1 Thị trường và khả năng tiêu thụ sản phẩm

Theo nhiều dự đoán sản lợng cá rô phi nuôi trên thế giới sẽ tiếp tục tăng mạnh trong tơng lai do cá rô phi với u điểm dễ nuôi,

ít dịch bệnh, thức ăn không đòi hỏi hàm lợng protein cao đợc nhiều quốc gia lựa chọn là đối tợng nuôi, mặt khác việc áp dụng các công nghệ mới về giống, công nghệ nuôi, thức ăn cho phép tăng năng suất, hạ giá thành sản phẩm

Dự đoán trong vài năm tới sản lợng cá rô phi nuôi toàn cầu hàng năm tăng 15-20%, sản lợng cá rô phi nuôi trên thế giới năm

2010 sẽ đạt 2,5 triệu tấn, có giá trị khoảng 5 tỷ USD (Fitzsimmons, 2005) Thị trờng là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển nuôi cá rô phi, tuy nhiên nghiên cứu, phát triển thị trờng tiêu thụ cá rô phi của Việt nam còn rất hạn chế

2.1.1 Thị trờng trong nớc

Trên khía cạnh đảm bảo an ninh thực phẩm của quốc gia thì nhu cầu thực phẩm nói chung, thuỷ sản và cá rô phi nói riêng

là rất to lớn Hiện nay dân số nớc ta là khoảng 83 triệu ngời với mức tiêu thụ sản phẩm thuỷ sản trung bình đạt 22 kg/ngời/năm,

dự đoán đến năm 2015 dân số nớc ta đạt khoảng 100 triệu ngời,

để đảm bảo mức tiêu thụ sản phẩm thuỷ sản nh hiện tại, nớc ta cần có thêm 374.000 tấn thuỷ sản/năm Mặt khác, do đời sống của ngời dân ngày một nâng cao, nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm thuỷ sản nói chung, cá rô phi nói riêng chắc chắn sẽ tăng cao,

điều này đòi hỏi sản lợng thuỷ sản từ nuôi trồng phải đợc sản

xuất tăng thêm hơn nhiều Để phấn đấu đạt mức tiêu thụ sản phẩm thuỷ sản trung bình/đầu ngời ở nớc ta vào năm 2015 đạt

30 kg/ngời - mức tiêu thụ sản phẩm thuỷ sản năm 2005 của 1 số nớc trong khu vực, nớc ta cần sản xuất tăng thêm 590.000 tấn thuỷ sản/năm Cá rô phi với lơị thế dễ nuôi, thích ứng tốt với các vùng nớc nội địa và có tiềm năng nuôi ở ven biển Cá thờng có giá bán phải chăng, thích hợp với túi tiền của nhiều ngời Cá cũng dễ chế biến, thích hợp với ngời tiêu dùng khác nhau Do vậy thị trờng trong nớc sẽ là thị trờng to lớn tiêu thụ cá rô phi

Thị trờng tiêu thụ cá rô phi trong nớc cũng rất đa dạng, bao gồm: tiêu thụ của chính ngời nuôi cá, tiêu thụ tại chỗ qua các chợ

địa phơng, bán cá sống tại các nhà hàng, siêu thị tại các khu đô thị, khu công nghiệp, các thành phố lớn

Yêu cầu chất lợng cá rô phi của thị trờng trong nớc cũng khá

đa dạng, cá rô phi đen và rô phi hồng đợc tiêu thụ nhiều ở các tỉnh phía Nam, khi đó tiêu thụ cá rô phi hồng rất hạn chế ở các tỉnh phía bắc, ở các tỉnh đồng bằng và khu đô thị ngời tiêu dùng a thích cá to, khi đó ở vùng sâu, vùng xa, vùng núi cao cá có kích thớc nhỏ hơn vẫn có thị trờng tiêu thụ tốt

Mức sống của ngời dân ngày càng nâng cao, cùng với tăng

về số lợng cá tiêu thụ thì nhu cầu của thị trờng nội địa với các sản phẩm cá rô phi có chất lợng cao cũng ngày càng lớn, nhất là tại khu vực các thành phố lớn, các khu công nghiệp Cá rô phi thơng phẩm có chất lợng là cá có kích cỡ to khi thu hoạch, chất lợng thịt cá đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm Để đạt đợc điều đó cần phải có các giải pháp tổng hợp nh nâng cao chất lợng con giống, cung cấp đủ cá giống đúng thời vụ, công nghệ nuôi tiên tiến, phù hợp với vệ sinh an toàn thực phẩm

39

Nớc ta có dân số đông, trong 10 năm tới dân số vẫn tiếp tục gia tăng cùng với nhu cầu tiêu thụ sản phẩm thuỷ sản của ngời dân ngày càng tăng cao sẽ là thị trờng lớn, vô cùng quan trọng tiêu thụ cá rô phi, nhu cầu của ngời tiêu dùng nội địa với sản phẩm cá rô phi là đa dạng và đòi hỏi chất lợng ngày càng cao

Tuy thị trờng nội địa tiêu thụ cá rô phi là lớn, đa dạng, nhng cần chú ý đến nhu cầu tiêu thụ cá tơng đối trải đều trong năm của ngời tiêu dùng, vụ thu hoạch cá quá tập trung và hệ thống phân phối, chế biến hạn chế sẽ là những khó khăn đáng kể trong việc tiêu thụ sản phẩm

2.1.2 Thị trờng xuất khẩu

Mọi ngời quan tâm đến cá rô phi đều đồng ý với nhận

định là tiêu thụ cá rô phi trên thế giới sẽ tiếp tục tăng trong các năm tới Thực tế số nớc và sản lợng cá rô phi nuôi trên thế giới gia tăng nhanh, nhng sản lợng cá rô phi nuôi chủ yếu đợc tiêu thụ ở thị trờng nội địa Hiện nay, các nớc sản xuất cá rô phi đồng thời cũng là các nớc tiêu thụ chủ yếu cá rô phi Châu á và Châu Phi hiện là nơi sản xuất cũng là nơi tiêu thụ chủ yếu cá rô phi trên thế giới Trung quốc năm 2004 sản lợng cá rô phi nuôi ớc tính đạt 750.000 tấn, nhng chỉ khoảng 20% sản lợng cá rô phi nuôi đợc dùng cho xuất khẩu, phần còn lại (80% sản lợng) đợc tiêu thụ nội

địa Philippine năm 2004 sản xuất khoảng 140.000 tấn cá rô phi, nhng toàn bộ sản lợng cá rô phi nuôi đợc sử dụng cho tiêu dùng trong nớc

Thị trờng xuất khẩu cá rô phi hiện tại cha thật lớn, có thể nói mới ở giai đoạn non trẻ, nhng trên đà mở rộng nhanh do nhiều loại sản phẩm gia súc, gia cầm và một số loại thuỷ sản khác đang

phải đối mặt gay gắt với nhiều dịch bệnh Hiện nay Mỹ là nớc nhập khẩu cá rô phi lớn nhất thế giới, thu hút các nguồn cá rô phi từ các châu lục

Hình 5 Hiện trạng nhập khẩu các sản phẩm cá rô phi vào

thị trờng Mỹ

Năm 2005 khoảng 135.000 tấn sản phẩm cá rô phi, giá trị kim ngạch đạt 393 triệu USD đợc nhập vào thị trờng Mỹ Tuy nhiên các thị trờng Châu âu, Nhật bản cũng đang đợc mở rộng Trong 2 tháng đầu năm 2006 xu hớng nhập khẩu cá rô phi vẫn tiếp tục tăng, khối lợng nhập khẩu cá rô phi các loại của Mỹ 2 tháng đầu 2006 đạt 25.000 tấn với kim ngạch hơn 74 triệu USD, tăng 6,5% về lợng và 16,4% về trị giá so với 2 tháng đầu năm 2005

Tại Mỹ nhu cầu tiêu thụ cá rô phi tăng trong nhiều năm qua, l-ợng cá rô phi nhập khẩu vào Mỹ trong 10 năm qua tăng 700% và vẫn tiếp tục tăng trong thời gian tới, do cá có thịt màu trắng, dễ chế biến, giá bán không đắt và khá ổn định do vậy đợc nhiều ngời tiêu dùng chấp nhận, cá rô phi còn là nguồn thay thế cho các

41

loại cá biển nh cá tuyết, cá bơn Hiện nay sản lợng các loại cá này không có khả năng tăng hoặc đang giảm sút nghiêm trọng Vùng

bờ tây nớc Mỹ khối lợng cá rạn san hô truyền thống thờng có mặt trong các siêu thị đã giảm sút mạnh, từ 30.000 tấn năm 1995 xuống còn 6.000 tấn năm 2003, kéo theo tình trạng tăng giá bán Các nhà bán lẻ thuỷ sản đặt mục tiêu bù đắp doanh số bằng mặt hàng cá rô phi Vùng phía đông nớc Mỹ, một số loài cá đáy có sản lợng giảm sút, nguy cơ tuyệt chủng, đội tàu khai thác cá đáy buộc phải rút ngắn số ngày hoạt động trên biển, cá rô phi đã có cơ hội và là sự thay thế các loại cá đáy nh cá bơn sao, cá bơn lỡi trâu

Hiện nay và trong 10 năm tới, Mỹ vẫn là thị trờng lớn nhất về nhập khẩu cá rô phi, chiếm khoảng 75-80% thị phần nhập khẩu các sản phẩm cá rô phi trên thế giới (Cutlan 2003)

Thị trờng Châu Âu còn rất non trẻ, chiếm ít hơn 20% thị phần Cá rô phi đã bắt đầu đợc coi là một hạng mục nhập khẩu của các nớc Anh, Đức và Hà Lan Năm 1996, Châu Âu mới nhập 889 tấn rô phi từ Đài Loan, năm 2002 đã nhập 11.800 tấn, trong đó phần lớn là cá đông lạnh nguyên con và philê đông lạnh Anh là nớc Châu Âu hiện nhập khẩu cá rô phi nhiều nhất Nớc Đức vốn có truyền thống a chuộng các loài cá nớc ngọt đã quan tâm đến tiêu thụ cá rô phi Đáng quan tâm là cá rô phi đã đợc tiêu thụ thông qua nhiều kênh thị trờng khác nhau, trong đó có tiêu thụ trong các khách sạn, nhà hàng, một trong những khu vực khá bảo thủ và

có tính chọn lọc cao của Châu Âu Đây là một sự thừa nhận khá cao của ngời tiêu dùng Châu Âu với các sản phẩm cá rô phi, đặc biệt sản phẩm ở dạng philê

Các nớc đang xuất khẩu cá rô phi vào thị trờng Châu Âu

gồm: Indonesia, Trung quốc, Thái Lan, Malaysia, Việt Nam và một

số nớc Châu Mỹ La Tinh Thị trờng Châu Âu tăng chậm, nhng ổn

định và yêu cầu chất lợng sản phẩm cao: thịt trắng, ít mỡ, ít mùi khi nấu, có xuất xứ rõ ràng, chế biến theo quy trình an toàn vệ sinh

Các sản phẩm cá rô phi xuất khẩu gồm 3 dạng chính sau: cá

đông lạnh nguyên con, phi lê đông lạnh và phi lê tơi

Trong gần 10 năm qua, tại thị trờng Mỹ, giá cá rô phi đông lạnh nguyên con tơng đối ổn định ở mức hơn 1 USD/kg, phi lê

đông lạnh từ giá trên 4USD/kg năm 1997 xuống còn 3,24 USD/kg năm 2004, khi đó giá phi lê tơi tăng thêm gần 1 USD/kg, đạt 6,03 USD/kg năm 2004 (Hình 6) Theo nhiều dự đoán thì thị trờng tiêu thụ cá rô phi thế giới sẽ tiếp tục tăng ở tất cả các dạng sản phẩm, tuy nhiên tăng mạnh nhất là phi lê tơi Về giá các sản phẩm cá rô phi đợc dự đoán cũng sẽ khá ổn định trong các năm tới, giá bán có thể sẽ không tăng theo mức độ lạm phát

Ngoài việc làm thực phẩm, từ cá rô phi còn có thể chế biến, tạo các sản phẩm công nghịêp khác nhau đáp ứng nhu cầu tiêu dùng đa dạng của con ngời Đó là các sản phẩm từ thuộc da cá (thắt lng, ví, cặp sách), các dợc phẩm sản xuất từ da cá, đồ trang trí làm từ vảy cá, sản xuất bột cá làm thức ăn gia súc, nuôi trồng thuỷ sản

43

Giá trị các loại sản phẩm rô phi tại Mỹ (tính theo đơn vị)

nguyên con Phi lê đông lạnh Phi lê t ơi Cá

ch a qua chế biến

Hình 6 Giá các sản phẩm cá rô phi nhập vào Mỹ trong các

năm 1997-2004

2.2 Các đối tượng cạnh tranh, các nước có khả năng cạnh tranh

Cá rô phi đợc nuôi ở nhiều nớc trên thế giới, nhng những nớc dẫn đầu về sản xuất cá rô phi là Trung quốc, Đài Loan, Thái lan, Philippines, Indonesia, Brazil, Mêhico, và Ecuador

Trung quốc là nớc sản xuất hơn 50% sản lợng cá rô phi nuôi toàn thế giới, phần lớn (>80%) đợc tiêu thụ trong nớc, phần còn lại

đợc xuất khẩu, chủ yếu tới thị trờng Mỹ ở 2 dạng cá nguyên con

đông lạnh và philê đông lạnh Với lợi thế sản xuất quy mô nông hộ, giá thành sản xuất thấp, ớc tính giá thành sản xuất cá rô phi

th-ơng phẩm ở Trung Quốc là 0,7 USD/kg

Đài Loan nhà xuất khẩu hàng đầu về rô phi đông lạnh đến

thị trờng Mỹ và Châu Âu, cũng là nhà cung cấp lớn các sản phẩm phục vụ Sashimi ở Nhật Bản Giá thành sản xuất cá rô phi thơng phẩm tại Đài Loan ớc tính là 1,05 USD/kg Do giá đất, nớc, và giá nhân công đắt, trong hơn thập kỷ qua Đài Loan chuyển hớng sang sản xuất, kinh doanh giống thuỷ sản, chuyển mạnh đầu t nuôi cá rô phi thơng phẩm tại Trung quốc, sản lợng đáng kể cá rô phi đợc xuất khẩu từ Trung quốc đợc sản xuất từ các liên doanh nuôi cá rô phi với vốn đầu t của t nhân Đài Loan

Philippines là nớc có sản lợng cá rô phi nuôi đáng kể ở Châu

á, giá thành sản xuất cá rô phi ở Phillippines ớc tính là 0,80 USD/kg Hiện sản lợng cá rô phi nuôi ở Philippines hoàn toàn phục

vụ tiêu thụ nội địa, tuy nhiên gần đây (từ 2005) Philippines đã quan tâm đến xuất khẩu cá rô phi

Các nớc Brazil, Ecuador, Honduras cũng là những nhà sản xuất cá rô phi đáng kể ở khu vực Trung và Nam Mỹ Các nớc sản xuất cá rô phi chủ yếu cho tiêu thụ tại thị trờng nội địa và là nhà cung cấp chính các sản phẩm tơi sống cho thị trờng Mỹ

Mỹ có sản xuất một lợng nhỏ cá rô phi, khoảng 9.000 tấn/năm chủ yếu cung cấp dạng tơi sống cho ngời tiêu dùng, đáp ứng một phần nhu cầu thị trờng tiêu thụ cá rô phi tại Mỹ

45

0

50,000

100,000

150,000

200,000

250,000

Nhập khẩu Nội địa

Hình 7 Tình hình sản xuất và nhập khẩu cá rô

phi ở Mỹ

Bảng 15 Tình hình nhập khẩu (tấn) rô phi philê tơi

vào Mỹ

2001

Năm 2002

Năm 2003

Năm 2004

Năm 2005

2 tháng

đầu 2005

2 tháng

đầu 2006

4

9

8

36

14.18 7

Nhập khẩu mặt hàng phi lê tơi của Mỹ trong năm 2005 đã

tăng 17% Các nớc Mỹ Latinh có u thế về vị trí địa lý, đã chiếm lĩnh thị trờng cá rô phi philê tơi Hai tháng đầu năm 2006 mặt hàng philê tăng 3,5% nhng lợng hàng từ các nớc Mỹ La tinh nh Brazil, Ecuador, Honduras tăng mạnh Khi đó các nớc nh Trung quốc, Đài Loan gần nh ngừng cung cấp mặt hàng này cho Mỹ từ năm 2004 và 2005, do không đủ sức cạnh tranh với các đối thủ trên

Tuy không có vị trí thống trị trên thị trờng philê tơi, nhng Trung quốc có vị trí hàng đầu ở thị trờng cá rô phi đông lạnh,

đặc biệt mặt hàng cá rô phi philê đông lạnh Trong 2 tháng đầu năm 2006, lợng nhập cá rô phi philê đông lạnh vào Mỹ đạt 10.250 tấn, tăng 12,8% so với cùng kỳ năm 2005

Bảng 16 Tình hình nhập khẩu (tấn) cá rô phi philê

đông lạnh vào Mỹ

2001

Năm 2002

Năm 2003

Năm 2004

Năm 2005

2 tháng

đầu 2005

2 tháng

đầu 2006

6

0

Riêng lợng cá rô phi philê đông lạnh nhập từ Trung quốc đã

47

chiếm tới 80% tổng lợng hàng nhập, tới hơn 8.000 tấn Từ năm

2001 đến nay, nhập khẩu cá rô phi philê đông lạnh vào Mỹ liên tục tăng mạnh và chủ yếu là từ Trung quốc Nguồn cung dồi dào từ Trung quốc đã khiến giá mặt hàng này giảm khá mạnh trong khoảng thời gian 2001-2004 Từ năm 2001 đến nay, Đài Loan xuất rô phi philê đông lạnh ít hơn so với Trung quốc, 2 tháng đầu năm

2006 chỉ xuất 720 tấn, chiếm cha đầy 10% tổng lợng hàng nhập của Mỹ

Bảng 17 Tình hình nhập khẩu (tấn) cá rô phi nguyên con

đông lạnh vào Mỹ

Xuất xứ Năm

2001

Năm 2002

Năm 2003

Năm 2004

Năm 2005

2 tháng

đầu 2005

2 tháng

đầu 2006

6

0

8

Nhu cầu nhập khẩu mặt hàng rô phi nguyên con đông lạnh

ở Mỹ tơng đơng hàng philê đông lạnh Nhập khẩu rô phi đông lạnh nguyên con từ Đài Loan giảm, và hầu nh không còn nhập khẩu

từ Thái Lan, Hàn quốc, khi đó nhập mặt hàng này đang tăng từ

các nớc Mỹ La tinh.

Thị trờng xuất khẩu cá rô phi trên thế giới có sự phát triển mạnh trong thập kỷ qua và đợc dự đoán là tiếp tục mở rộng trong thập kỷ tới Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh giữa các nớc xuất khẩu cá rô phi là rất lớn do thị trờng nhập khẩu hiện tại cha thật lớn, lại mới tập trung vào số ít thị trờng,và ngày càng có nhiều nớc quan tâm đến nuôi đối tợng này

Đối với nớc ta trong vòng 5 năm gần đây đã bớc đầu thâm nhập đợc vào thị trờng xuất khẩu cá rô phi với thị phần còn vô cùng khiêm tốn, bao gồm 2 mặt hàng chính là cá đông lạnh nguyên con và philê đông lạnh (Bảng 16 và Bảng 17) Phát triển xuất khẩu cá rô phi ở nớc ta hiện đang phải đối mặt với những vấn đề sau:

- Sản xuất cá rô phi thơng phẩm ở nớc ta còn rất phân tán, phần lớn nuôi cá ở quy mô nhỏ lẻ, cá khi thu hoạch còn bé, cỡ cá đạt

>500 g chiếm tỷ lệ nhỏ Trong khi đó theo điều tra từ các nhà chế biến xuất khẩu thì mỗi lần xuất khẩu ít nhất phải đủ hàng cho 1 container có khối lợng 12-24 tấn sản phẩm Cá xuất khẩu ở dạng nguyên con đông lạnh thờng cần kích cỡ tối thiểu 500 g/con, với sản phẩm philê cần cá có kích cỡ to hơn để có đợc tỷ lệ philê

và giá trị sản phẩm cao hơn

- Giá mua cá của các nhà xuất khẩu (đặc biệt với cá rô phi

có kích cỡ lớn, tại các vùng ven đô) hiện không hấp dẫn ngời sản xuất khi so với giá cá bán tiêu thụ nội địa, để kinh doanh có lãi các nhà xuất khẩu chỉ có thể mua cá với giá thấp hơn 1.000 -1.5000

đồng so với giá cá cùng cỡ đang bán tại thị trờng nội địa

Xuất khẩu là một hớng tiêu thụ sản phẩm cá rô phi nuôi ở nớc

ta, nhng cần bớc đi thích hợp, tơng ứng với việc giải quyết vấn

49

đề tổ chức sản xuất để có hàng hoá tập trung, thì phát triển công nghệ để hạ giá thành sản xuất và đảm bảo chất lợng sản phẩm là hết sức quan trọng

2.3 Công nghệ nuôi, sản xuất giống và thức ăn

2.3.1 Công nghệ nuôi

Nuôi cá rô phi có thể nuôi với mức độ thâm canh và hình thức nuôi khác nhau, đó là nuôi quảng canh, bán thâm canh, nuôi thâm canh, nuôi trong ao, trong lồng

Nuôi quảng canh với mật độ thả cá tha (1 con giống/3-8 m2), cá hoàn toàn tận dụng thức ăn tự nhiên sẵn có trong vùng nớc, kỹ thuật đơn giản, đầu t ít, giá thành sản xuất cá thơng phẩm thấp, cá lớn nhanh, nhng năng suất thấp, đòi hỏi nhiều diện tích mặt nớc Đây là công nghệ nuôi sơ khai, có tính tận dụng, thờng

ở những vùng nớc có diện tích lớn, ngời dân ít vốn đầu t và hiểu biết về khoa học công nghệ hạn chế

Nuôi bán thâm canh, với mật độ cá thả vừa phải (1-3 con/m2), cá tận dụng một phần thức ăn tự nhiên (có sẵn hoặc gây nuôi qua bón phân), phần đáng kể là thức ăn trực tiếp cung cấp từ ngời nuôi cá Nuôi bán thâm canh năng suất nuôi không cao (5-12 tấn/ha), đòi hỏi đầu t không lớn, quản lý và chăm sóc

hệ thống nuôi không phức tạp, ít rủi ro, giá thành sản xuất vừa phải, phù hợp với khả năng đầu t, trình độ công nghệ nuôi cá của nhiều ngời dân

Nuôi thâm canh mật độ cá thả cao (4-10 con/m2 khi nuôi trong ao, 50-200 con/m3 khi nuôi trong lồng) , thức ăn cho cá hoàn toàn đợc cung cấp chủ động từ thức ăn tự chế hoặc thức ăn công nghiệp Nuôi thâm canh có u điểm cho năng suất cao (15-30