NHÀN Nguyễn Bỉnh Khiêm Tiết thứ: 40 Tuần: 14 I. MỤC TIÊU BÀI HỌC: Giúp HS : - Cảm nhận được vẻ đẹp cuộc sống, nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm: cuộc sống đạm bạc, nhân cách thanh cao, trí tuệ sáng suốt, uyên thâm. - Biết cách đọc - hiểu một bài thơ có những câu thơ ẩn ý, thâm trầm; thấy được vẻ đẹp của ngôn ngữ tiếng Việt: mộc mạc, tự nhiên mà ý vị. - Hiểu đúng quan niệm sống nhàn của tác giả, từ đó càng thêm yêu mến, kính trọng Nguyễn Bỉnh Khiêm. II. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC: GV tổ chức giờ dạy học theo cách kết hợp các phương pháp phát vấn, đàm thoại, thuyết trình, trực quan và thảo luận nhóm. III. TƯ LIỆU - ĐỒ DÙNG DẠY HỌC: - SGK, SGV, STK. - Thiết kế bài học. IV. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC : 1. Ổn định lớp: 2. Kiểm tra bài cũ: - Đọc thuộc lòng bài thơ “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi, nêu xuất xứ và chủ đề ? - Cảm nhận của em về vẻ đẹp thiên nhiên và tâm hồn Nguyễn Trãi qua bài thơ ? 3. Bài mới: Nguyễn Bỉnh Khiêm sống gần trọn một thế kỉ, ông đã chứng kiến biết bao điều bất công ngang trái của xã hội phong kiến. Từ đó ông tự đề ra triết lí sống khi cáo quan về ở ẩn: “Nhàn một ngày là tiên một ngày”. Để hiểu quan niệm sống nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế nào, chúng ta tìm hiểu bài thơ “Nhàn” của ông. HOẠT ĐỘNG CỦA GV VÀ HS YÊU CẦU CẦN ĐẠT HS đọc kết quả cần đạt (SGK). HS đọc tiểu dẫn (SGK). GV hướng dẫn HS tóm lại những nét chính trong cuộc đời của Nguyễn Bỉnh Khiêm. - Hiệu là Bạch Vân Cư Sĩ (1491 – 1585). - Quê quán: huyện Vĩnh Bảo - Hải Phòng. - Học vấn uyên thâm, dạy học nổi tiếng có nhiều học trò đỗ đạt cao, có tài đoán định tương lai. - 1535 đỗ Trạng nguyên, làm quan đến chức Trình Quốc Công (nên gọi là Trạng Trình), có uy tín ở các triều đại nhà Mạc, Trịnh, Nguyễn. - Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà thơ lớn của dân tộc, ông để lại 2 tập thơ nổi tiếng: + Chữ Hán: “Bạch Vân am thi tập”. + Chữ Nôm: “Bạch Vân Quốc ngữ thi”. ? Theo em, chữ “nhàn” có nghĩa là gì ? Trong thơ I. GIỚI THIỆU: 1. Tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm (SGK): 2. Bài thơ “Nhàn”: a. Nhan đề bài thơ: NV 10 CB Nhàn / 4 Nguyễn Lê Thanh Yên của Nguyễn Bỉnh Khiêm chữ “nhàn” nên hiểu như thế nào ? GV: Có thể tóm tắt nội dung “Côn Sơn ca” của Nguyễn Trãi bằng một chữ “nhàn”. Chữ ấy hơn một trăm năm sau lại trở thành một phương châm, một lẽ sống, một thi đề của một lớp nhà nho mà Nguyễn Bỉnh Khiêm là một đại diện tiêu biểu. ? Nêu xuất xứ bài thơ ? ? Nêu hoàn cảnh ra đời để giúp ta hiểu thêm về nội dung, ý nghĩa bài thơ ? HS đọc bài thơ: Giọng nhẹ nhàng, thanh thản, hóm hỉnh. ? Bài thơ được làm theo thể thơ nào ? (Thất ngôn bát cú Đường luật). GV: Phân tích theo các vấn đề chủ yếu, không theo kết cấu đề, thực, luận, kết. HS xem chú thích từ khó (SGK). ? Câu 1, 2 và 5, 6 nói lên điều gì ? (Vẻ đẹp cuộc sống ở Bạch Vân am của Nguyễn Bỉnh Khiêm). ? Cuộc sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm khi cáo quan về ở ẩn như thế nào ? (Cuộc sống lao động ở nông thôn: Mai, cuốc, cần câu). ? Cách dùng số từ có hàm ý gì ? (Cách đếm rành rọt, tất cả đã sẵn sàng, sự ung dung, thanh thản của con người). GV: Cuộc sống này gợi nhớ cuộc sống của Nguyễn Trãi ở Côn Sơn. Hai nhà thơ sống cách nhau hai thế kỉ nhưng lại có một hoàn cảnh, một quãng đời, một tấm lòng, một lẽ nhân sinh rất gần nhau. GV: Nguyễn Bỉnh Khiêm vốn là một quan lớn triều Mạc, được phong tới tước Trình Quốc công, vậy mà bây giờ qua về cuộc sống dân dã, tự cung tự cấp à Lối sống giản dị. ? Câu 5, 6 em có nhận xét gì về cuộc sống của tác giả ? Thể hiện qua từ ngữ nào ? HS thảo luận nhóm (5 phút): Có ý kiến cho rằng - “Nhàn” là một chủ đề lớn của thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm. - Bản chất của chữ “nhàn”: sống thuận theo tự nhiên, phủ nhận danh lợi, giữ cốt cách thanh cao à Nhàn là triết lý, là thái độ sống, là tâm trạng. - Bài thơ là lời tâm sự về cuộc sống và sở thích cá nhân à quan niệm nhân sinh của tác giả. b. Xuất xứ: - “Nhàn” được viết bằng chữ Nôm trong tập “Bạch Vân Quốc ngữ thi” được sáng tác trong thời gian tác giả cáo quan về ở ẩn tại Bạch Vân am dưới triều đại nhà Mạc. II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN: 1. Vẻ đẹp cuộc sống (câu 1, 2 và 5, 6): - Câu 1, 2: + Công cụ lao động: “Mai” để đào đất; “cuốc” để xới đất, “cần câu” để câu cá à cuộc sống thuần hậu ở nông thôn. + Cách dùng số từ: “Một…, một…, một…” à Cách đếm rành rọt, tất cả đã sẵn sàng, chu đáo, sự ung dung, thanh thản của con người. + “Thơ thẩn dầu ai vui thú nào”: Ngông ngạo mà không ngang, trái lại thuần hậu, nguyên thủy à Cụ Trạng mà lại hướng về cuộc sống “tự cung tự cấp”. + Từ “ai”: phiếm chỉ à chỉ chung mọi người. à Cuộc sống lao động thuần hậu như một “lão nông tri điền” ở nông thôn. - Câu 5, 6: + Thức ăn đạm bạc, sinh hoạt dân dã theo mùa: “thu ăn măng trúc”, “đông NV 10 CB Nhàn / 4 Nguyễn Lê Thanh Yên cuộc sống ấy thật khắc khổ, ép xác. Ý kiến của em? ? Hai câu thơ đã khái quát được thời gian như thế nào ? Điều đó có ý nghĩa gì ? GV: Cuộc sống thanh cao trong sự hòa hợp với tự nhiên à Cuộc sống đạm bạc, thanh cao. ? Câu 3, 4 nói lên điều gì ? (Vẻ đẹp nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm). ? Câu 3, 4 có sử dụng nghệ thuật gì? Chỉ ra ? ? “Nơi vắng vẻ” là nơi như thế nào ? Vì sao tác giả lại tìm đến nơi ấy ? (nơi ít người, không người cầu cạnh ta và ta cũng không cầu cạnh người). ? “Chốn lao xao” là chốn như thế nào ? Vì sao tác giả không tìm đến chốn ấy ? (ồn ào, sang trọng, chốn cửa quyền, có thủ đoạn mất tính người). ? Qua đó, em thấy nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế nào ? ? Câu 7, 8 nói lên điều gì ? (Vẻ đẹp trí tuệ của Nguyễn Bỉnh Khiêm). ? Em hiểu từ “dại”, “khôn” theo nghĩa nào ? ? Nguyễn Bỉnh Khiêm quan niệm về “khôn” và “dại” như thế nào ? Thực chất của “dại” ở đây là gì ? Tác giả đã chọn cách nói như thế nào ? GV: “Dại” và “khôn” của ông xuất phát từ triết lí dân gian: “Ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác”. Cái khôn của người thanh cao là quay lưng lại với danh lợi, tìm sự thư thái cho tâm hồn, sống ung dung hòa nhập với thiên nhiên. ? Thực chất tác giả uống rượu để tìm đến say hay chỉ là để tỉnh ? GV: Trong bài “Tự tình” của Hồ Xuân Hương có ăn giá”, “xuân tắm hồ sen”, “hạ tắm ao” à cuộc sống đạm bạc, giản dị ở nông thôn. + Cuộc sống thanh cao trong sự hòa hợp với tự nhiên à Hai câu thơ là một bức tranh tứ bình về cảnh sinh hoạt với 4 mùa xuân - hạ - thu - đông, có mùi vị, có hương sắc, có nước trong, có hương thơm thanh quý. à Cuộc sống đạm bạc, thanh cao. 2. Vẻ đẹp nhân cách và trí tuệ (câu 3, 4 và 7, 8): a. Vẻ đẹp nhân cách: + Đối lập: “ta” – “người”; “dại” – “khôn”; “nơi vắng vẻ” – “chốn lao xao”. + “Ta tìm nơi vắng vẻ”: nơi ít người, không người cầu cạnh ta và ta cũng không cầu cạnh người à nơi tĩnh tại của thiên nhiên và nơi thảnh thơi của tâm hồn. + “Người đến chốn lao xao”: ồn ào, sang trọng, chốn cửa quyền à nơi ngựa xe tấp nập, có kẻ hầu người hạ, có thủ đoạn mất tính người, tình người. à Nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm đối lập với danh lợi. b. Vẻ đẹp trí tuệ: - Quan niệm về “khôn” và “dại”: + Tác giả vừa tỉnh táo vừa thông tuệ thể hiện trong thái độ xuất xử, chọn lựa lẽ sống: ông tự nguyện làm người “dại”, mặc kệ những ai “khôn” à ý thơ hóm hỉnh đùa vui trong cách nói ngược à “Dại” thực chất là “khôn” và ngược lại. + “Dại” và “khôn” của ông xuất phát từ triết lí dân gian: “Ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác” à Cái khôn của người thanh cao là quay lưng lại với danh lợi, tìm sự thư thái cho tâm hồn, sống ung dung hòa nhập với thiên nhiên. - Nhãn quan tỏ tường và cái nhìn thông tuệ: + Uống rượu để say à thực ra đề tỉnh. NV 10 CB Nhàn / 4 Nguyễn Lê Thanh Yên viết: “Chén rượu hương đưa say lại tỉnh”. ? “Phú quí” có nghĩa là gì ? Tác giả có xem trọng phú quí không ? (công danh, của cải, quyền quí tựa chiêm bao à Chẳng có ý nghĩa gì đối với tác giả nên không để tâm đến). GV: Trung thành với cuộc sống nho gia. Đây là hình thức phản kháng lại xã hội phong kiến đương thời: chạy theo tiền tài, danh lợi bất chấp thủ đọan, đồng thời cũng là cách tác giả bảo vệ phẩm giá của mình. ? Em hãy phát biểu chủ đề của bài thơ ? GV chốt lại hướng đến phần ghi nhớ (SGK). HS đọc phần ghi nhớ (SGK). + Phú quí: công danh, của cải, quyền quí à tựa chiêm bao. à Trung thành với cuộc sống nho gia là hình thức phản kháng lại xã hội phong kiến đương thời để bảo vệ phẩm giá. III. CHỦ ĐỀ: Bài thơ đã khái quát vẻ đẹp chân dung cuộc sống và chân dung nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm. IV. TỔNG KẾT: Ghi nhớ (SGK). 4. Củng cố: Hãy nêu ý nghĩa tích cực của bài thơ ? Qua đó, em rút ra được bài học như thế nào ? 5. Dặn dò: - HS học bài, học thuộc lòng bài thơ. - Chuẩn bị bài: “Độc Tiểu Thanh kí”. NV 10 CB Nhàn / 4 Nguyễn Lê Thanh Yên . THIỆU: 1. Tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm (SGK): 2. Bài thơ “Nhàn”: a. Nhan đề bài thơ: NV 10 CB Nhàn / 4 Nguyễn Lê Thanh Yên của Nguyễn Bỉnh Khiêm chữ “nhàn”. của Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế nào ? ? Câu 7, 8 nói lên điều gì ? (Vẻ đẹp trí tuệ của Nguyễn Bỉnh Khiêm) . ? Em hiểu từ “dại”, “khôn” theo nghĩa nào ? ? Nguyễn