SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7

SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7 SKKN dạy cảm THỤ văn học 6, 7

Đặt vấn đề

Đất nước ta đang trong công cuộc công nghiệp hoá- hiện đại hoá đất

n ước nên nhân tố con người là vô cùng quan trọng Yêu cầu của giaiđoạn này là đào tạo một lớp người mới phát triển toàn diện có phẩmchất tốt, có hiểu biết và có các khả năng: làm việc, chung sống và tựkhẳng định mình Để hoàn thành sứ mệnh đó, ngành Giáo dục – Đàotạo đã tiến hành đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương phápdạy học một cách toàn diện theo xu hướng tinh giảm, rèn luyện kĩnăng cơ bản, thiết thực, kiến thức tích hợp từ nhiều môn, ngành khaohọc, tăng cường rèn luyện khả năng tư duy, sáng tạo và năng lực thựchành cho học sinh

.Văn học có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự pháttriển tư duy của con người.Đồng thời cũng là môn học thuộc nhómcông cụ ,môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với các môn họckhác.Học tốt môn văn sẽ tác động tích cực tới các môn học khác vàngược lại.Môn ngữ văn được chia lam 3 phân môn : Văn – Tiếng việt

và tập làm văn Năm học 2010 – 2011 và 2011– 2012,tôi đượcphân công giảng dạy môn ngữ văn 6, 7 Khi học văn ,các

em còn lẫn lộn ,chưa phân biệt rõ ràng ,rạch ròi giữa cảm thụvăn học với các thể loại văn khác Thực tế đó qủa là đáng longại thực trạng vấn đề này ra sao ? vì sao học sinh gặp nhiều khókhăn trong việc cảm thụ văn học cần phải làm gì để nâng caochất lượng dạy và học văn biểu cảm cho học sinh THCS ?đó

là những vấn đề tôi trăn trở ,day dứt ,muốn cùng được chia

sẻ vớicác đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm này

Giải quyết vấn Đề

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Văn học là nhân học Học văn là học cách làm người Nói chọ

cụ thể hơn học văn là để hiểu cuộc sống., hiểu con người, để có thái

độ, tình cảm đúng, hành động đúng trước cuộc sống Đây cũng là cáiđích thiết thực cần đạt tới của công tác giáo dục, giảng dạy trong cácnhà trường hiện nay; nhằm thoả đáng yêu cầu đòi hỏi cấp bách của xãhội về những con người toàn diện Để tạo nên những con người pháttriển toàn diện, có hiểu biết xã hội, có tri thức, có tình cảm thái độrạch ròi, có khả năng giao tiếp ứng xử thì bộ môn văn trong nhàtrường là môn học có thế mạnh hơn cả Song văn học không chỉ đơnthuần là một môn học mà nó còn là bộ môn nghệ thuật (ngôn từ).Trong đó tác phẩm văn học là một công trình nghệ thuật, lấy ngôn từlàm chất liệu, có hình thức quy mô đa dạng và phong phú Bởi vậy,

để học tốt môn văn là một quá trình không đơn giản, phải rèn luyệncông phu về kỹ năng cảm thụ văn học Rèn luyện cảm thụ văn học làmột vấn đề vừa rộng, vừa khó Nên việc rèn luyện cảm thụ văn họccho học sinh để đạt hiệu quả cao nhất là một việc làm cần thiết

2 Thực trạng của vấn đề

Xuất phát từ thực tiễn học tập của học sinh THCS, tuy đã trảiqua 5 năm cấp Tiểu học làm quen với văn học song với các em mônvăn là môn học trừu tượng, rất nhiều em lúng túng trong phươngpháp học, kỹ năng cảm thụ văn học yếu, phân tích kém, từ đó nhiều

em sợ không thích học văn

Trong giảng dạy môn Văn Tiếng Việt ở trường THCS, các thầy

cô giáo thường quan tâm tới nhiệm vụ bồi dưỡng và nâng cao nănglực cảm thụ văn học cho học sinh thông qua giờ học Dưới sự hướngdẫn của giáo viên các em được đọc, được phân tích hiểu và cảm nhậnnhững tác phẩm thơ văn tiêu biểu cho từng thời kỳ, từng giai đoạntrong SGK Từ đó, các em được mở mang tri thức, mở rộng tầmnhìn, tâm hồn phong phú, biết nhìn đời với cặp mắt thân thiện hơn.Nhưng muốn cảm thụ văn học tốt người học sinh ngoài việc nghegiảng và học bài còn phải được trau dồi và rèn luyện năng lực cảmthụ văn học theo mức độ yêu cầu của chương trình THCS hiện hành

Có năng lực cảm thụ văn học các em mới có hứng thú viết văn,các em càng thêm yêu quý Tiếng Việt, có ý thức giữ gìn sự trong sángcủa Tiếng Việt

Thực tế trong các nhà trường hiện nay, các em học sinh lớp 6 –

7 còn nhiều bỡ ngỡ về môi trường sư phạm, phương pháp học và khốilượng kiến thức Ngược lại, bài kiểm tra và thi có thời lượng kiếnthức dày đặc không còn đơn giản theo kiểu “điền từ vào ô trống” như

ở bậc Tiểu học Học sinh quen lối học sáo mòn thụ động, chưa cóthói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học nếu không được giaonhiệm vụ Năng lực cảm thụ chưa cao, khả năng tư duy còn hạn chế.Bài làm của học sinh chỉ là sự bắt chước khuôn mẫu, hoặc các emkhông làm được bài thi

Vấn đề cảm thụ văn học, phương pháp kỹ năng cảm thụ vănhọc, cảm thụ tác phẩm văn học là một vấn đề cốt lõi trong giảng dạy,

là nền tảng để tiếp cận và chiếm lĩnh tác phẩm

Chuyên đề bước đầu đưa ra một số phương pháp phù hợp hiệuquả nhằm rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh THCS.Giúp các em có niềm yêu thích môn học, càng thêm yêu quý TiếngViệt và có ý thức giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt

Phương pháp rèn luyện kỹ năng cảm thụ văn học một cáchkhoa học, cụ thể dễ hiểu sẽ giúp học sinh đại trà không sợ, khôngngại học văn Đồng thời giúp cho học sinh năng khiếu thành thạo kĩnăng cảm thụ tác phẩm văn học , bồi dưỡng thêm năng lực văn nhằmgiúp các em học giỏi môn Ngữ Văn

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn cụ thể, khoa học, dựa trêncác phương pháp phù hợp chuyên đề sẽ tìm ra hướng đi góp phần đổimới phương pháp dạy học Ngữ Văn hiện nay và có tính khả thi cao.Đồng thời sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinhtrong việc học Ngữ văn theo quan điểm tích hợp

Chuyên đề đưa ra phương pháp cảm thụ văn học một cáchkhoa học chi tiết nên học sinh dễ hiểu, dễ nhớ Từ đó giúp các em cóniềm yêu thích môn Ngữ Văn hơn, say mê trong việc tích luỹ vốn văn

để có thể học tập tốt mộ môn này, trang bị kiến thức vững vàng để

2 Phương pháp phân tích tổng hợp: Phương pháp này đượcvận dụng để phân tích cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn là căn cứ xâydựng chuyên đề Đồng thời người viết đi từ những vấn đề cụ thể,những đơn vị kiến thức cơ bản đến việc tổng hợp khái quát để rút raphương pháp tổ chức triển khai chuyên đề.

3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Người viết đã vận dụngphương pháp này để ứng dụng trong việc dạy học Ngữ văn 6,7- nămhọc 2010-2011 ở trường THCS Hạc Trì

3 các biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề

Chương IMỘT SỐ YÊU CẦU RÈN LUYỆN CẢM THỤ VĂN HỌC

LỚP 6, 7 CẤP THCS

1 Thế nào là cảm thụ văn học

Hiểu một cách đơn giản cảm thụ văn học chính là sự cảm nhậnnhững giá trị nổi bật, những điều sâu sắc trong thực tế và cái hay, cáiđẹp của văn học thể hiện trong tác phẩm (câu truyện, bài văn, bài thơ

…) hay một bộ phận của tác phẩm (đoạn văn, đoạn thơ … thậm chímột từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ)

Để hình dung rõ những điều trên, ta hãy tìm hiểu đôi dòng tâm

sự của các nhà văn, nhà thơ khi tiếp xúc với văn học Ngay từ khi cònnhỏ, khi đọc những câu ca dao:

“Giã ơn cái cối cái chàyNửa đêm gà gáy có mày có taoGiã ơn cái cọc bờ aoNửa đêm gà gáy có tao có mày”

Nhà thơ Hữu Thỉnh đã rất xúc động, ông nhớ và kể lại: “tráitim non nớt của tôi láng máng nhận ra cái vị đắng của cuộc đời đi ởxưa kia đó, tôi chưa hề hiểu hết ý nghĩa của câu ca dao, nhưng tôi

thấy nó thật gần gũi “cái cối cái chày” , “cái cọc bờ ao” , những thứ

ấy quá quen thuộc với tôi nhưng cứ lạ mãi tại sao nó lại trở thànhtiếng nói buồn tủi bắt ta phải thương xót, cảm thông trí tưởng tượngcủa tôi phát ra bóng người cô độc, bị vắt kiệt sức, bị ném xuống tậnđáy, bị loại ra khỏi cái thế giới người, chỉ còn biết thui thủi một mìnhthổ lộ tâm sự cùng những vật vô tri vô giác “(trích)” Hồi nhỏ các nhàvăn viết văn” Sở GD Nghĩa Bình 1986)

Như vậy, cảm thụ văn học có nghĩa là khi đọc, nghe một câutruyện, một bài thơ … ta không những hiểu mà còn phải xúc cảm,tưởng tượng, và thật sự gần gũi “nhập thân” với những gì đã đọc

Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng từng nhớ lại thửa thơ

ấu và viết: “Dế mèn phiêu lưu ký giúp tôi phát hiện tình bạn như mộtsức mạnh kỳ diệu của tâm hồn … khi đói quá sắp chết Dế Trũi đã đưacàng cho Dế Mèn đề nghị bạn lấy thịt mình để ăn mà sống, tôi nhận

ra rằng chính Mèn và Trũi là nhân vật của tâm hồn tôi, đã làm tôichảy nước mắt …” (sách đã dẫn)

Rõ ràng, đọc có suy ngẫm tưởng tượng ( liên tưởng) và rungcảm thật sự sẽ giúp ta cảm nhận văn học , đúng như nhà văn Anh Đứctâm sự: “Khi đọc, tôi không chỉ thấy dòng chữ, mà còn thấy cảnhtượng ở sau dòng chữ, trí tưởng tượng nhiều khi dẫn tôi rất xa, vẽthêm ra lắm điều thú vị” (sách đã dẫn)

Cũng cần nói thêm, cảm thụ văn học diễn ra ở mỗi em khônghoàn toàn giống nhau do nhiều yếu tố quyết định như: vốn sống vàhiểu biết, năng lực và trình độ kiến thức, tình cảm và thái độ khi tiếpxúc với văn học … ngay cả trong một con người sự cảm thụ văn học

về một tác phẩm nào đó trong những thời điểm khác nhau cũng cónhiều biến đổi

Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đã có lần thổ lộ: Riêng bài ca

dao “Con cò mà đi ăn đêm” thì ở mỗi con người, ở mỗi độ tuổi của

đời người, tôi lại cảm nhận một cái hay riêng của nó và cho đến bâygiờ tôi vẫn chưa đi thấu tận cùng vẻ đẹp của bài học thuộc lòng thủa

2 Yêu cầu rèn luyện về cảm thụ văn học ở cấp THCS

Chương trình môn văn học THCS từ lớp 6 đến lớp 9 luônchiếm một thời lượng quan trọng trong phân phối chương trình Vănhọc - Tiếng Việt (lớp 6 chiếm 3/6tiết/tuần; lớp 7 chiếm 2/5 tiết/tuần;lớp 8 – 9 chiếm 2/4 tiết/tuần) cho thấy, chương trình luôn coi trọngnhiệm vụ bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Dưới sựhướng dẫn của thầy, cô giáo với việc phát huy tính tích cực của họcsinh trong dạy và học, các tác phẩm văn học sẽ đem đến cho học sinhtri thức và cả những điều kỳ thú hấp dẫn Tuy nhiên, muốn trở thànhhọc sinh có năng lực cảm thụ văn học, tất cả các em phải tự giác phấn

đấu rèn luyện nhiều mặt Kinh nghiệm cho thấy, để có được năng lựccảm thụ văn học sâu sắc và tinh tế cần có:

- Sự say mê hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ, đọc kỹ (ít nhất 3lần) học thuộc (thơ) nắm cốt truyện, thuộc những chi tiết hay (đắt)

- Chịu khó tích luỹ vốn hiểu biết về cuộc sống và văn học

- Nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt (Từ Ngữ - NgữPháp) để phục vụ cho cảm thụ văn học

- Kiên trì rèn luyện kĩ năng viết đoạn về cảm thụ văn học

Dưới đây là những yêu cầu cụ thể cho mỗi học sinh

a Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ - văn

Ngay từ khi còn nhỏ, hầu hết các em nhỏ đều thích nghe ông,

bà, cha mẹ … kể truyện, đọc thơ Nhiều em thuộc ngay từ hồi đó,nhiều em thích đọc to lên Đó chính là biểu hiện ban đầu của hứngthú

Một học sinh chưa thích học văn, thiếu sự say mê nhất địnhchưa hề đọc lưu loát diễn cảm bài văn hay (điều thực tế này hiện còngặp khá nhiều ở học sinh tất cả các lớp đại trà 6 – 7 – 8 – 9 ) và nhấtđịnh các em chưa thể xúc động với những gì đẹp đẽ được nhà văn,nhà thơ diễn tả qua tác phẩm Khi nhớ lại quãng đời học văn thủanhỏ, giáo sư văn học Lê Trí Viễn đã rút ra nhận xét quí báu: Trongthơ văn hay, chữ nghĩa ngoài cái gọi là nội dung giao tế thông thườngcủa nó, còn có vốn sống của cuộc đời nghìn năm bồi đắp lại Nếukhông “làm thân” với văn thơ thì không nghe được tiếng lòng chânthật của nó (sách đã dẫn) Muốn làm thân với văn thơ, ta phải có tấm

lòng chân thật, có tình cảm với văn thơ, đến với văn học một cách tựgiác Đây chính là yếu tốt quan trọng để cảm thụ văn học

b Tích luỹ vốn hiểu biết về thực tế và văn học

“Vốn sống” của mỗi con người là điều quan trọng trong cảmthụ văn học “Vốn” được tích luỹ bằng hiểu biết của bản thân qua sinhhoạt và quan sát hàng ngày Có những điều diễn ra quanh ta rất quenthuộc, nhưng nếu ta không chú ý quan sát nhận xét, ghi nhớ (ghichép) thì cũng không làm giầu thêm vốn sống Chính vì vậy, tập quansát thường xuyên bằng tai nghe, tay sờ, mắt nhìn, mũi ngửi là thóiquen rất cần thiết của học sinh Quan sát như thế nào mới có kết quảtốt và phục vụ cho việc tích luỹ vốn sống Nhà thơ Tô Hoài - Ngườinổi tiếng về tài quan sát và miêu tả đã mách giùm kinh nghiệm nhưsau: “Quan sát giỏi phải tìm ra nét chính và đặc tính riêng, móc đượcnhững ngóc nghách của sự vật, của vấn đề Nhiều khi chỉ cần chép lạinhững đặc điểm mà mình cảm nhận như một câu nói lột tả tính nết,những dáng người, hình bóng, tiếng động, ánh đèn, nét mặt … Domình khổ công ngắm, nghe, nghĩ mới bật ra Và khi bật ra được thìhào hứng không ghi không chịu được” (Tô Hoài - Sổ tay viết văn –NXB tác phẩm mới 1977)

Quan sát nhiều, kỹ giúp các em viết văn hay và còn cảm nhận

vẻ đẹp của thơ văn một cách tinh tế và sâu sắc Đọc bài thơ “Hạt gạolàng ta” của nhà thơ Trần Đăng Khoa - Nguyễn Thị Bích Đào, họcsinh Thành phố Hồ Chí Minh - nhờ có vốn hiểu biết về cuộc sống ởlàng quê Việt Nam đã viết đoạn cảm thụ xuất sắc: “ … Hạt gạo đãtích tụ biết bao nhiêu chất phù sa màu mỡ đượm đầy sức sống của

dòng sông Kinh Thầy, vị phù sa như người mẹ hiền nuôi nấng, chămsóc từng hạt gạo nhỏ bé lẫn trong vị phù sa là cả hương vị của đài senthơm ngát Hạt gạo làng ta không những chứa đựng sức sống dẻo daicủa phù sa màu mỡ mà còn nhuốm cả hương thơm ngọt ngào, cả sựtrắng trong tinh khiết của đoá sen Hạt gạo quyện lẫn tiếng hát “ngọtbùi” ấm êm của người mẹ hiền, của tiếng sáo vi vu trên cánh đồngbát ngát trong những chiều lộng gió Hạt gạo thật đáng quý biết bao".

(Thi HSG toàn quốc 1983 – 1984)

Bên cạnh “vốn sống” thực tế, học sinh cần tích luỹ vốn văn họcthông qua đọc sách Sách giúp ta mơ mộng tầm nhìn, khơi sâu cảmxúc, khơi dậy cảm thụ văn học Đọc sách gì? Nên chọn sách phù hợpvới lứa tuổi Thiếu niên có ích cho học tập và tu dưỡng đạo đức như:Truyện lịch sử, kho tàng cổ tích, thần thoại, ngụ ngôn, truyện danhnhân … không đọc truyện trưởng, kinh dị, truyện tranh mà văn khôngthành câu văn dẫn đến văn bị cụt, què sai ngữ pháp …)

Phương pháp đọc như thế nào? Cần tập trung tư tưởng cao,thấy cái hay, cái đẹp của tác phẩm về cả nội dung và nghệ thuật Đọcsách đến mức say mê có nghĩa là sống cùng nhân vật, biết buồn - vui

- sướng - yêu - ghét đồng thời cảm nhận được những câu văn hay,hình ảnh đẹp, chi tiết xúc động

Đọc để rung cảm sâu sắc với tác phẩm là điều cần thiết, songhọc sinh cần phải chọn lọc, ghi chép công phu để tích luỹ làm giàuvốn sống Ghi những gì? Ghi những từ ngữ hay, những hình ảnh đẹpnhững câu thơ đoạn văn mình thích những cảm nhận tâm đắc lúc

“xuất thần”

Trần Đăng Khoa hồi nhỏ rất xúc động khi nghe bà đọc câu cadao:

“Hỡi cô tát nước bên đàngSao cô múc ánh trăng vàng đổ đi”

Khoa đã ghi những cảm nhận vào sổ tay: “Gặp ở đâu nhỉ, hìnhnhư trong một đêm dưới ánh trăng bên đường làng, giữa những tiếng

múc nước của cái gàu dai Đúng rồi cô múc nước ấy là mẹ tôi” (Tập

san GD số 5 – 1997)

Đọc sách có phương pháp tốt sẽ giúp ta tự học được nhiều điềuthú vị, từ đó lớn lên về trí tuệ, tâm hồn làm cho cảm xúc phong phú,chân thực Đây chính là điều kiện quan trọng để cảm thụ văn học

c Nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt

Để cảm thụ văn học trước hết cần phải nắm vững những kiếnthức cơ bản đã được học trong chương trình môn Tiếng Việt Đó làphần từ ngữ (lớp 6 - 7) phần ngữ pháp ( lớp 6 – 7 – 8 – 9) Lớp 6 cóhiểu biết về ngữ âm và chữ Tiếng Việt (âm - vần - dấu – thanh …) ta

dễ dàng cảm nhận được vẻ đẹp của câu thơ tả cảnh mùa hè

“Dưới trăng quên đã họi hèĐầu tường lửa lựu lập loè đâm bông”

(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Bốn phụ âm đầu được lặp lại (lửa lựu lập loè), thanh điệu hàihoà, từ láy “lập loè” có tiếng láy màng vần “ấp” (thường gợi nétnghĩa: một trạng thái không ổn định lúc mờ lúc tỏ, lúc mạnh lúc yếu,lúc cao lúc thấp … tương tự như các từ láy: lập lờ, mập mờ, thập thò

lấp ló …), những hiểu biết đó giúp ta thấy rõ hình ảnh hoa lựu đỏ nhưsắc lửa khi ẩn khi hiện báo hiệu mùa hè đang tới gần.

Đọc đoan văn “Phong cảnh làng mạc ngày mùa” của Tô Hoài,nếu nắm vững kiến thức từ ngữ lớp 6 ( từ ghép), các em sẽ chú ýngay tới các sắc độ của màu vàng do nhà văn sáng tạo ra bằng sựquan sát tinh tế

“Mùa đông, giữa ngày mùa, làng quê toàn màu vàng … Tất cảđượm một màu vàng trù phú đầm ấm lạ lùng …”

(Tô Hoài - Một số kinh nghiệm viết văn miêu tả - NXB GD

1988, trích đầu - cuối đoạn văn)

Một loại các từ ghép (phân nghĩa) chỉ màu vàng khác nhau đãđược nhà văn biến hoá không lường: vàng xuộm, vàng hoe, vàng lim,vàng xẫm, vàng tươi, vàng xọng, vàng gióng, vàng mượt … có cảnhững màu vàng không nhìn thấy bằng mắt, mà chỉ có thể cảm nhậnđược bằng tâm hồn qua cách diễn tả của nhà văn Vàng hơn thườngkhi, vàng như những vạt áo nắng, màu vàng đầm ấm trù phú lạ lùng

Nắm vững những kiến thức ngữ pháp (câu, cách dùng từ đặtcâu, kết cấu câu…) các em không chỉ nói viết trôi chảy, sáng sủa màcòn cảm nhận sâu sắc nét đẹp của nội dung qua những hình thức diễnđạt sáng tạo và sinh động

Đọc đoạn văn sau của Nguyễn Phan Hách: “Thoắt cái, lác đác

là vàng rơi trong khoảnh khắc mùa thu Thoắt cái, trắng long lanhmột cơn mưa tuyết trên những cánh đào, lê, mận Thoắt cái gió xuânhây hẩy nồng nàn với những bông hoa lay ơn màu đen nhung hiếmquý” (Tả cảnh Sa Pa” Nếu thiếu đi những trạng ngữ ấn tượng về thời

gian (thoắt cái), không dùng cách đảo bổ ngữ (lác đác) đảo vị ngữ(trắng long lanh ) … những câu văn trên sẽ không thể làm cho ngườiđọc cảm nhận được vẻ đẹp nên thơ và huyền ảo của thắng cảnh SaPa.

Tương tự như trên, cách đổi trật tự cú pháp thông thường củacác câu thơ

“Lom khom dưới núi tiều vài chúLác đác bên sông chợ mấy nhà”

(Qua đèo ngang – Bà Huyện Thanh Quan)

Nhằm nhấn dáng vẻ (lom khom) của chú tiều và vẻ thưa thớt(lác đác) đìu hiu của cảnh sơn cùng thuỷ tận của xứ Đàng Ngoài thờivua Lê Chúa Trịnh (từ đây trở vào đã là xứ khác) Cái gì cũng ít ỏithưa thớt, hoang vắng, xa lạ, rất phù hợp với tâm trạng thi nhân, nỗibuồn man mác và đơn chiếc …

Nắm vững được kiến thức và kỹ năng cơ bản về Tiếng Việt sẽgiúp các em nâng cao được năng lực cảm thụ văn học

d Rèn luyện kỹ năng viết đoạn về cảm thụ văn học

Đây là nhiệm vụ quan trọng và cần thiết nhất trong việc cảmthụ văn học và việc nâng cao chất lượng học tập của bộ môn

Muốn cảm thụ văn học tốt, học sinh cần phải được rèn luyện

kỹ năng viết đoạn Để cảm thụ văn học, bộc lộ qua bài viết, học sinhcần chú ý những điểm chính sau đây:

*Khi phân tích một tác phẩm hay một đoạn, một câu phải chú ýđến ngữ âm Ngữ âm là cấp độ thấp nhất của ngôn ngữ, tự bản thân

nó không có ý nghĩa … nhưng nhà văn sử dụng nó độc đáo có hiệuquả vì thế có có ý nghĩa.

Ví dụ đã dẫn (trang 7, phần 3 – hai câu thơ:

“Dưới trăng quên đã gọi hèĐầu tường lửa lựu lập loè đâm bông”

(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu (Văn 9 - tập 2), câu thơcuối “Đầu súng trăng treo” (không phải trăng treo đầu súng) sử dụngngữ âm “eo” tạo âm điệu lan toả mãi, gợi cảm giác ung dung thanhthản biểu hiện tư thế, tâm hồn người chiến sỹ cách mạng

* Cảm thụ văn chương qua việc tìm hiểu cách dùng các từ ngữ,hình ảnh:

Từ ngữ, hình ảnh là yếu tố cơ bản của tác phẩm văn học.

Trong tác phẩm không phải chữ nào, từ nào cũng hay Muốn cảm thụvăn học tốt và tập trung (làm bài không bị loãng), cần chọn những từngữ hình ảnh chính để phân tích

Trong các loại từ, từ láy là từ có giá trị biểu cảm rất lớn (Vì dụ

đã dẫn “Đầu tường lửa lựu lập loè đầm bông”)

Cũng trong “Kiều” đọan trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, 8 câuthơ cuối cùng có các từ láy “ầm ầm, thấp thoáng, rầu rầu, man mác”

Từ láy “ầm ầm” là từ láy tượng thanh miêu tả âm thanh của tiếngsóng vỗ vào bờ liên tiếp, mạnh “ầm ầm” gợi khung cảnh bờ biểnsóng vỗ, nhưng chủ yếu qua từ láy này, người đọc thêm hiểu rõ tâmtrạng của Kiều Nàng bị ám ảnh về những tai hoạ đang bủa vây sắpgiáng xuống đầu nàng gây xúc động cho người đọc

Khai thác từ, phải tìm hiểu xem từ được dùng theo nghĩa nhưthế nào Nghĩa đen hay nghĩa bóng? Ví dụ: từ “nghiêng” trong câu

“nhịp chày nghiêng giấc ngủ em nghiêng” (Khúc hát ru - NguyễnKhoa Điềm) từ “nghiêng” trong hình ảnh “nhịp chày nghiêng” miêu

tả chiếc chày ngả về một phía theo nhịp người giã

Từ “nghiêng” trong hình ảnh “giấc ngủ em nghiêng”là hìnhảnh đứa bé ngủ trên lưng mẹ ngả theo động tác giã gạo của người mẹ

Nghĩa bóng cả từ nghiêng tạo hình ảnh cụ thể về cuộc sống vất

vả của người phụ nữ, trẻ em nói riêng và của nhân dân Việt Nam nóichung trong kháng chiến chống Mỹ gợi tình cảm xót thương và cămgiận

Khi phân tích, bình giảng văn học, học sinh thường được giáoviên hướng dẫn tìm những từ láy, từ đắt (trong câu, trong đoạn, trong

bài) Đó là những từ thường được coi là những từ “Thần” hay

nhãn tự của câu, của bài.

Ví dụ: chữ “hồng” trong bài “Chiều tối” (Nhật ký trong tù - Hồ

Chí Minh) được Hoàng Trung Thông đánh giá: “ Chỉ một chữ ấy thôi

cũng đủ cân lại với cả 27 chữa kia dẫu nặng đến mấy đi nữa Đâychính là nhãn tự của bài thơ, tương tự như chữ “Sang” trong “Tứccảnh Pác Pó” là nhãn tự của bài

Chữ “Reo” trong “Nắng mới” của Lưu Trọng Lư là từ “đất”của câu thơ “Một lần nắng mới reo ngoài nội” và của đoạn thơ:

“Tôi nhớ mẹ tôi thửa thiếu thờiNhững ngày còn sống tôi lên mườiMỗi lần nắng mới reo ngoài nội

Áo đỏ người đưa trước dậu phơi”

Có từ “Reo”, nắng mới biến thành âm thanh diễn tả niềm hânhoan của đứa bé 10 tuổi khi được sống bên mẹ, đó là cái nắng có mẹ

Hình ảnh : là toàn bộ đường nét, màu sắc hoặc đặc điểm của

người, vật, cảnh bên ngoài được ghi trong tác phẩm Nhờ đó ta có thểtưởng tượng ra người, vật, cảnh đó (Gọi là trong văn, thơ có hoạ) Bàithơ “Đồng chí” của Chính Hữu có một hình ảnh vô cùng gợi cảm:

“Đầu súng trăng treo” Nếu cảm thụ tốt sẽ hình dung ra được cảnhchiến sỹ bên nhau chờ giặc, đêm khuya vầng trăng chênh chếch nhưtreo đầu súng vừa thực vừa thơ mộng Câu thơ ngoài sự gợi tả còn có

ý nghĩa tượng trưng: Súng, Người chiến sỹ, Vầng Trăng – Thi Sỹ.Hai hình ảnh hiền hoà biểu hiện tư thế và tâm hồn của người chiến sỹvừa dũng cảm, kiên cường mà vẫn lãng mạn, yêu đời

e Cảm nhận văn chương phải chú ý đến nhịp điệu của câu văn, câu thơ

Nhịp điệu chính là nhạc thơ được tạo bởi thanh, vần, cách ngắtnhịp Bài “Em đi chùa Hương” của Nguyễn Nhược Pháp sử dụngnhiều thanh bằng và vần “ương” để tạo nên những câu thơ có nhịpđiệu diễn tả tâm trạng náo nức, hứng khởi của người đi vãn cảnh chùaHương Khi phân tích bài “Tiếng chổi tre” của Tố Hữu (Văn 6 - tập2) nên chú ý đến nhịp điệu (cách ngắt nhịp, xuống dòng, gieo vần) ta

sẽ nhận thấy mỗi câu thơ là một nhịp âm thanh rời rạc, đó chính làtiếng chổi của chị lao công đưa đi đưa lại nhịp ngắn, nhịp dài, âm thìrời nhưng vần thì gắn kết giúp ta cảm nhận được sự nhẫn nại, bền bỉtrong công việc lao động bình thường của chị lao công

Trong hai câu thơ:

“Áo chàm đưa buổi phân lyCầm tay nhau/biết nói gì/hôm nay”

(Việt Bắc - Tố Hữu)

Cách ngắt nhịp trái với lục bát diễn tả một thoáng ngập ngừng,bối rối không biết nói gì của người chia tay Tâm trạng nhà thơ biểuhiện rất rõ Khi phân tích, học sinh rèn luyện thói quen tự đặt câu hỏi:Tai sao thế này? Mà không phải thế kia?

* Cảm nhận văn chương qua việc phát hiện và tìm hiểu cácbiện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạnthơ … (ở đây chỉ nêu vài biện pháp tiêu biểu)

Ví dụ: Mẹ như giọt nắng cuối ngày

A và B có những nét tương đồng, muốn so sánh phải tìm hiểuđặc điểm của B Nắng cuối ngày là nắng leo lét, yếu ớt, sắp tắt.Chuyển đặc điểm B sang A: mẹ già yếu sắp lìa xa cõi đời Câu thơ sosánh diễn tả tình cảm yêu thương cùng những âu lo của con đối vớimẹ

+ Ẩn dụ:

Là phép tu từ thường gặp trong thơ, văn Ẩn dụ là so sánhngầm Sự vật so sánh ẩn dụ trong thơ, văn thường là những hình ảnhđẹp có ý nghĩa gợi nhiều liên tưởng làm câu thơ có hình tượng dễtruyền cảm, dễ cảm thụ “Những cánh buồm” là ẩn dụ của bài thơcùng tên của Hoàng Trung Thông để nói lên những ước mơ, khátvọng của con người “Cánh buồm” đưa con thuyền ra khơi có khác gì

“ước mơ” con người đang vươn tới Ước mơ chỉ là khái niệm trừutượng đã được hình tượng hoá bằng ẩn dụ “Cánh buồm” cụ thể, dễcảm nhận lại mang chất thơ bay bổng

Hình ảnh “Tre Việt Nam” của Nguyễn Duy (Văn học 7 - tập 1)cũng là một ẩn dụ Hình ảnh “mặt trời” trong câu thơ “Mặt trời của

mẹ con nằm trên lưng” (Khúc hát ru của Nguyễn Khoa Điềm) được

sử dụng theo nghĩa bóng Người học sinh khi cảm thụ, phân tích nếunhận thấy từ không sử dụng theo nghĩa đen lập tức phải đặt câu hỏi

có phép tu từ ẩn dụ không? Phân tích gần như phép so sánh

+ Nhân hoá

Nhân hoá trong thơ văn là để cho sự vật, cảnh vật có hồn,giống như con người, khiến cho cảnh vật gợi cảm trở nên thân thiếtgần gũi với con người Nhân hoá làm cho câu thơ lung linh sốngđộng đem đến cho người đọc những rung động thẩm mỹ Sự vậtnhân hoá trong thơ thường nhuần nhị tự nhiên, phù hợp với conngười

“Lưng trần phơi nắng phơi sương

Có manh áo cộc tre nhường cho con”

Hình ảnh “cây tre” được tác giả nhân hoá như con người, dãidầu chịu đựng mọi thử thách trong cuộc sống Đồng thời tre cũngđược nhân hoá giống như một người mẹ luôn hy sinh tất cả vì con,che chở cho con Hình ảnh nhân hoá sinh động thể hiện lòng nhân áibao la và tình mẫu từ thật cảm động

Ta có thể bắt gặp trong thơ văn rất nhiều hình ảnh nhân hoá:

- Hỡi con sông đã tắm cả đời tôi

- Sông mở nước ôm tôi vào dạ

- Giấy đỏ buồm không thắm

Mực đọng trong nghiên sầu

Khi cảm thụ thơ văn, phân, phân tích được tác dụng của nghệthuật nhân hoá (có mặt trong đoạn, câu) là đã cảm thụ được cái haycái đẹp của taá phẩm hoặc đoạn trích đó

+ Điệp ngữ

Để điệp ngữ cũng là phép tu từ phổ biến có rất nhiều tác dụngtrong việc làm tăng hiệu quả diễn đạt

Kết thúc bài “Nhớ con sông quê hương” Tế Hanh viết:

“ Tôi sẽ lại nơi tôi hằng mong nước Tôi sẽ về sông nước của quê hương Tôi sẽ về sông nước của tỉnh thương”

Cách sử dụng điệp ngữ có tác dụng diễn tả tình cảm của tác giảvới quê hương vô cùng thân thiết Điệp ngữ như lời tâm niệm, nhắc

đi nhắc lại, như lời thề thiêng liêng, son sắt tình cảm đó đã trào dânglên thành một quyết tâm, một niềm tin cao cả vào sự nghiệp thốngnhất đất nước, vào ngày trở về quê hương

+ Đảo ngữ

(Đã dẫn ở phần 3, nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việttrang 8)

Đọc kỹ đầu bài, nắm chắc yêu cầu của bài tập (phân tích,

cảm thụ văn hay thơ để tuân thủ đặc trưng riêng của thể loại: Thơ thểhiện qua từ ngữ, hình ảnh, cấu từ … Truyện thể hiện qua chi tiết, lời

 Cách sử dụng các biện pháp nghệ thuạt quen thuộc ẩn dụ,

so sánh, nhân hoá, điệp ngữ …

 Tìm hiểu cả nội dung và nghệ thuật không coi nhẹ phầnnào, phải phân tích cảm nhận từ nghệ thuật đến nội dung

 Lựa chọn những chi tiết, hình ảnh chính (những từ “thần”nhãn tự, chi tiết đặc sắc) để đào sâu, mở được thế giới củavăn học

Viết đoạn văn về cảm thụ văn học

Với học sinh lớp 6, 7 có thể:

 Viết câu mở đoạn trực tiếp đễ dẫn dắt người đọc vào thẳngvẫn đề chính

 Tiếp đó làm rõ các ý cảm nhận theo yêu cầu của đề (tuỳtheo lượng kiến thức nhiều ít mà viết số câu văn cho phùhợp).

 Kết đoạn bằng một vài câu ngắn gọn “gói” lại nội dung cảmthụ

Yêu cầu trình bày:

 Diễn đạt trong sáng, bộc lộ được cảm xúc của bản thân

 Cần tránh mắc các lỗi chính tả, lỗi dùng từ, lỗi đặt câu,tránh viết dài dòng

 Chữ viết sạch đẹp, sử dụng tốt các loại dấu câu

Bài tập tham khảo

Trong bài thơ “Mẹ” Trần Quốc Minh viết:

“ … Lời ru có gió mùa thuBàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió vềNhững ngôi sao thức ngoài kiaChẳng bằng mẹ đã thức vì chúng conĐêm nay con ngủ giấc tròn

Mẹ là ngọn gió của con suốt đời”

Theo em, hình ảnh nào góp phần nhiều nhất làm nên cáihay của đoạn thơ trên? Vì sao?

Đoạn văn tham khảo:

Theo em, hình ảnh “ngọn gió” trong câu “mẹ là ngọn gió củacon suốt đời” đã góp phần nhiều nhất làm nên cái hay của đoạn thơtrên Hình ảnh đó cho ta thấy người mẹ giống như ngọn gió thổi chocon mát, như mẹ đã luôn làm việc cực nhọc để nuôi con khôn lớn