SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4

SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4 SKKN dạy tập làm văn miêu tả ở lớp 4

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Phân môn Tập làm văn là một môn học trong chương trình lớp 4, bản thân tôi đang là giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy, đón nhận chương trình tích hợp kỹ năng sống vào phân môn tập làm văn, nên bản thân cần phải nỗ lực phấn đấu hoàn thành tốt trách nhiệm của mình đối với học sinh Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng Tiếng Việt : nghe, nói, đọc, viết để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi, thông qua việc dạy và học Tiếng Việt góp phần rèn luyện các thao tác của tư duy

Cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt và những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên, con người, về văn hóa, văn học Việt Nam và nước ngoài

Học Tiếng Việt, học sinh được trang bị những kiến thức cơ bản và tối thiểu cần thiết giúp các em hòa nhập với cộng đồng và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội Cùng với môn Toán và một số môn khác, những kiến thức của môn Tiếng Việt sẽ là những hành trang trên bước đường đưa các em đi khám phá, tìm hiểu, nghiên cứu thế giới xung quanh và kho tàng tri thức vô tận của loài người Trong đó phân môn Tập làm văn là phân môn thực hành, tổng hợp của tất cả các phân môn thuộc môn Tiếng Việt như: Tập đọc, Luyện

từ và câu, Chính tả, Kể chuyện Chính vì thế, việc dạy và học Tập làm văn là vấn đề luôn cần có sự đổi mới Không thể cứ áp dụng mãi phương pháp học hôm qua vào hôm nay và mai sau

Đổi mới việc dạy học cũng thể hiện trong việc thừa kế cái cũ, cái vốn có đòi hỏi phải có một sự sáng tạo Với các phân môn khác của Tiếng Việt trong

việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất cụ thể rõ ràng Còn với phân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa ra quy trình chung nhất cho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo

của giáo viên khi lên lớp Còn việc học thì sao ? Ngoài sách giáo khoa Tiếng Việt thì hiện nay có rất nhiều loại sách tham khảo cho học sinh, giúp cho học sinh có cái nhìn đa dạng, phong phú hơn Song những cuốn sách tham khảo của phân môn Tập làm văn lại thường đưa ra các bài văn mẫu hoàn chỉnh nên khi làm văn các em thường dựa dẫm, ỷ lại vào bài mẫu, có khi còn sao chép

y nguyên bài văn mẫu vào bài làm của mình Cách cảm, cách nghĩ của các

em không phong phú mà còn đi theo lối mòn khuôn sáo, tẻ nhạt Từ những lý

do khách quan và chủ quan trên để khắc phục những hạn chế trong việc dạy Tập làm văn ở Tiểu học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong nhà

trường, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài : “ Dạy Tập làm văn miêu tả ở lớp 4”.

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận

Tập làm văn là một trong những phân môn có vị trí quan trọng của môn Tiếng Việt Phân môn này đòi hỏi học sinh phải vận dụng những kiến thức tổng hợp từ nhiều phân môn Để làm được một bài văn, học sinh phải sử dụng cả bốn kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết Phải vận dụng các kiến thức về Tiếng Việt, về cuộc sống thực tiễn

Phân môn Tập làm văn rèn luyện cho học sinh các kỹ năng tạo tập văn bản, trong quá trình lĩnh hội các kiến thức khoa học, góp phần dạy học sinh

sử dụng Tiếng Việt trong đời sống sinh hoạt Vì vậy, Tập làm văn được coi là phân môn có tính tổng hợp, có liên quan mật thiết đến các môn học khác Trên cơ sở nội dung, chương trình phân môn Tập làm văn có rất nhiều đổi mới, nên đòi hỏi tiết dạy Tập làm văn phải đạt được mục đích cụ thể hơn, rõ nét hơn Ngoài phương pháp của thầy, học sinh cần có vốn kiến thức, ngôn ngữ về đời sống thực tế Chính vì vậy, việc dạy tốt các phân môn khác không chỉ là nguồn cung cấp kiến thức mà còn là phương tiện rèn kỹ năng nói, viết, cách hành văn cho học sinh

Dạy tập làm văn theo hướng đổi mới phải khích lệ học sinh tích cực, sáng tạo, chủ động trong học tập; biết diễn đạt suy nghĩ của mình thành ngôn bản, văn bản Nói cách khác, các phân môn trong môn Tiếng Việt là phương tiện

để hỗ trợ cho việc dạy Tập làm văn được tốt

Bài văn miêu tả được xây dựng trên cơ sở những hình ảnh, những ấn tượng về đối tượng mà người viết thu lượm, cảm nhận được thông qua các giác quan trực tiếp quan sát của mình Văn miêu tả là thể loại văn bản mang tính chất nghệ thuật cao, mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn miêu tả là thứ ngôn ngữ nghệ thuật giàu sức gợi cảm và là ngôn ngữ của những biện pháp tu từ

Cấu tạo bài văn miêu tả có 3 phần :

+ Mở bài : Giới thiệu đối tượng miêu tả, thể hiện tình cảm, quan hệ của người viết với đối tượng miêu tả

+ Thân bài : Tái hiện, sao chụp chân dung của đối tượng miêu tả ở những góc nhìn nhất định

+ Kết bài : Nêu những nhận thức, suy nghĩ, tình cảm, thái độ trực tiếp của người miêu tả và của mọi người nói chung đối với đối tượng miêu tả

Như vậy, bài văn là một văn bản gồm ngôn từ, nội dung chứa trong ngôn từ chính là văn Văn và ngữ luôn sóng đôi với nhau : văn cần đến ngữ để biểu hiện, ngữ cần đến văn để nói lên ý nghĩa Văn là nghệ thuật của ngôn từ, văn

là cái đẹp, có người lại nói văn học là nhân học, văn học là tình cảm, đạo đức

lý tưởng, là tình yêu cuộc sống, yêu thiên nhiên và con người Văn có được nhờ cảm xúc của tâm hồn, nó làm cho tâm hồn con người thêm phong phú và sâu sắc

Chương trình Tập làm văn lớp 4 gồm 68 tiết, trong đó văn miêu tả chiếm

38 tiết gồm các mảng kiến thức sau :

- Thế nào là miêu tả ?

- Quan sát để miêu tả cho sinh động

- Trình tự miêu tả (đồ vật, cây cối, con vật)

- Cấu tạo đoạn văn, bài văn miêu tả đồ vật, con vật, cây cối

Các kiến thức trên được cụ thể hóa thành hai loại bài Đó là, loại bài hình thành kiến thức và loại bài luyện tập thực hành

Do đó dạy tốt Tập làm văn miêu tả học sinh có khả năng xây dựng một văn bản, đó là bài nói, bài viết Nói và viết là những hình thức giao tiếp rất quan trọng, thông qua đó con người thực hiện quá trình tư duy - chiếm lĩnh tri thức, trao đổi tư tưởng, tình cảm, quan điểm, giúp mọi người hiểu nhau, cùng hợp tác trong cuộc sống lao động

2 Thực trạng việc dạy Tập làm văn – thể loại văn miêu tả lớp 4

Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 4 các em được học thể loại văn miêu tả, nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc của một bài văn miêu tả nhưng bài làm của các em còn viết theo một lối mòn dập khuôn, kém hấp dẫn, ít cảm xúc và nghèo hình ảnh, đặc biệt là các em chưa biết sử dụng các biện pháp tu từ, các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa …

Học sinh nắm được kiến thức cơ bản của phân môn luyện từ và câu nhưng

khi áp dụng vào viết văn thì các em thường mắc lỗi, kết hợp với việc chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật, vốn từ lại nghèo nàn nên bài văn miêu

tả của các em còn khô khan, lủng củng, nghèo cảm xúc Bài văn trở thành một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượng miêu tả Tôi cho học sinh viết bài văn với đề bài :” Em hãy tả một cây hoa mà em thích nhất.” Sau khi chấm, kết quả cụ thể như sau :

Lớp Số

HS

Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm dướiTB

Từ thực trạng việc dạy học phân môn Tập làm văn nói chung và việc dạy

học làm văn miêu tả ở lớp 4 nói riêng, tôi thấy cần thiết phải có những biện pháp sáng tạo trong dạy văn miêu tả lớp 4 để góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở Tiểu học

3 Các biện pháp đã tiến hành nhằm nâng cao chất lượng dạy học văn miêu tả lớp 4.

3.1 Người giáo viên phải nắm chắc đặc điểm tâm lý của học sinh để từ đó tìm ra hướng đi đúng, tìm ra những phương pháp phù hợp khi lên lớp

Chúng ta đã biết, tâm lý chung của học sinh Tiểu học là luôn muốn khám phá, tìm hiểu những điều mới mẻ Từ đó hình thành và rèn luyện cho các em quan sát, cách tư duy về đối tượng miêu tả một cách bao quát, toàn diện và

cụ thể tức là quan sát sự vật hiện tượng về nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau, từ đó các em có cách cảm, cách nghĩ sâu sắc khi miêu tả

Ở tuổi học sinh Tiểu học từ hình thức đến tâm hồn, mọi cái mới chỉ là sự bắt đầu của một quá trình Do đó những tri thức để các em tiếp thu được phải được sắp xếp theo một trình tự nhất định Trí tưởng tượng càng phong phú bao nhiêu thì việc làm văn miêu tả sẽ càng thuận lợi bấy nhiêu

Văn miêu tả là loại văn thuộc phong cách nghệ thuật đòi hỏi viết bài phải giàu cảm xúc, tạo nên cái “ hồn” chất văn của bài làm Muốn vậy giáo viên phải luôn luôn nuôi dưỡng ở các em tâm hồn trong sáng, cái nhìn hồn nhiên, một tấm lòng dễ xúc động và luôn hướng tới cái thiện

3.2 Cần giúp học sinh hiểu rõ những đặc điểm cơ bản của văn miêu tả ngay từ tiết đầu tiên của thể loại bài này.

Văn miêu tả mang tính chất thông báo thẩm mỹ, dù miêu tả bất kỳ đối tượng nào, dù có bám sát thực tế đến đâu thì miêu tả cũng không bao giờ là

sự sao chép, chụp ảnh lại những sự vật hiện tượng một cách máy móc mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức phong phú Đó là sự miêu tả thể hiện được cái riêng biệt của mỗi người

Nhà văn Phạm Hổ cho rằng : “ Cái riêng, cái mới trong văn miêu tả phải gắn với cái chân thật” Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngăn cản sự sáng tạo của người viết nhưng như vậy không có nghĩa là cho phép người viết “ bịa” một cách tùy ý Để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng, thói già trước tuổi

Mặt khác giáo viên cần giúp các em nắm được: trong văn miêu tả, ngôn ngữ sử dụng phải là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, giàu nhịp điệu

âm thanh Từ việc hiểu rõ đặc điểm của thể loại văn miêu tả, hiểu rõ con đường mình cần đi và đích mình cần tới, chắc chắn học sinh sẽ thận trọng

hơn khi chọn lọc từ ngữ, sẽ gọt giũa kĩ hơn từng lời, từng ý trong bài văn và như vậy chất lượng bài làm của các em sẽ tốt hơn

3.3 Cung cấp vốn từ và giúp học sinh biết cách dùng từ đặt câu, sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả là hết sức cần thiết.

Muốn một bài văn hay, có “ hồn”, có chất văn thì các em phải có vốn từ ngữ phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp Chính vì vậy giáo viên cần chú ý cung cấp vồn từ cho các em khi dạy bài Tập đọc, bài Luyện từ và câu và cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nói chuyện trong các tiết hoạt động tập thể Hướng dẫn các em lập sổ tay văn học theo các chủ đề, chủ điểm, khi có một từ hay, một câu văn hay các em ghi sổ tay theo từng chủ điểm để khi làm văn có thể sử dụng một cách dễ dàng

Giáo viên cần tiến hành theo mức độ yêu cầu tăng dần, bước đầu chỉ yêu cầu học sinh đặt câu đúng, song yêu cầu cao hơn là phải đặt câu có sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh,

âm thanh hay những từ biểu lộ tình cảm

 Khi làm một bài văn miêu tả về con mèo có học sinh viết:

"Chú ta có cái đuôi thon dài như một cái măng mọc"

Giáo viên hỏi : Em nào nhận xét cách đặt câu của bạn ? Học sinh có thể nhận xét: "Bạn đã sử dụng biện pháp so sánh để so sánh cái đuôi mèo như một cái măng mọc"

Giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm đôi tìm câu khác để miêu tả cái đuôi của chú mèo sao cho sinh động hơn Học sinh đã viết được như sau:

- Lúc chú ngồi, hai chân sau xếp lại, hai chân trước chống lên, đăm chiêu nhìn và nghe ngóng, cái đuôi mềm mại, phe phẩy như làm duyên

- Hay “ Cái đuôi dài trắng điểm đen phe phẩy thướt tha cùng với tấm thân thon dài mềm mại, uyển chuyển trông thật đáng yêu.”

Như vậy cùng là miêu tả về cái đuôi của chú mèo nhưng những câu văn sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ gợi tả, gợi cảm như các câu trên thì hiệu quả khác hẳn, ta thấy miêu tả như vậy vừa sinh động, tinh tế vừa rất tình cảm và sẽ cuốn hút người đọc, người nghe

3.4 Tập làm văn là phân môn thực hành tổng hợp tất cả những phân môn thuộc môn Tiếng Việt Vì vậy phải dạy đúng, đủ các phân môn của môn Tiếng Việt.

- Khi học Luyện từ và câu về câu kể Ai là gì ? học sinh hiểu tác dụng, cấu tạo của kiểu câu này, biết nhận ra nó trong đoạn văn và từ đó học sinh biết đặt câu kể Ai là gì ? để giới thiệu hoặc nêu nhận định về một con người, một vật :

Chích bông là con chim rất đáng yêu

Hoa đào, hoa mai là bạn của mùa xuân

Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam

- Nội dung của bài văn có hấp dẫn, có lôi cuốn được người đọc hay không một phần phụ thuộc vào hình thức biểu hiện bên ngoài của nó, đó chính là chữ viết Vì vậy muốn có bài văn hấp dẫn thì giáo viên chú ý rèn kỹ năng viết cho học sinh trong các giờ chính tả Chính tả giúp học sinh viết đúng, viết nhanh, viết đẹp và trình bày rõ ràng, sạch sẽ

- Nếu như Tập đọc rèn kỹ năng cảm thụ cho học sinh, Chính tả rèn kỹ năng viết cho học sinh thì phân môn Kể chuyện rèn kỹ năng nói hay cách nói khác

là kỹ năng sản sinh văn bản dưới dạng nói của học sinh Kể chuyện vừa bồi dưỡng tình cảm, giúp học sinh biết quý trọng người tốt, phê phán cái xấu, vừa giúp học sinh học tập cách miêu tả, cách diễn đạt trong mỗi câu chuyện Tóm lại các phân môn của Tiếng Việt tuy mỗi phân môn có nội dung riêng, phương pháp riêng nhưng chúng không hoàn toàn độc lập mà luôn bổ sung cho nhau, kiến thức của phân môn này hỗ trợ cho việc học những phân

môn khác Với phân môn Tập làm văn là phân môn thực hành tổng hợp của những phân môn khác, muốn học tốt Tập làm văn học sinh cần học tốt các phân môn còn lại

3.5 Hướng dẫn học sinh xây dựng đoạn văn mở bài và kết bài.

Bài văn không thể thiếu phần mở bài và kết bài, những phần này thường thu hút người đọc, người nghe chú ý cách đặt vấn đề và cách cảm nghĩ về vấn đề của người trình bày Chính vì vậy rèn luyện cho học sinh xây dựng một đoạn văn mở bài và kết bài là rất cần thiết

- Đoạn văn mở bài : Có hai cách mở bài mà học sinh được học đó là mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp Không nhất thiết phải gò bó học sinh làm mở bài theo cách nào để cho các em tự chọn cho mình cách mở bài hợp lý nhất

và phù hợp với khả năng của từng em Mở bài gián tiếp có thể xuất phát từ một vấn đề mình cần nói tới, có thể bắt đầu bằng những câu thơ, những câu hát…nhưng phải bám sát vào yêu cầu của đề, không lan man, xa đề, không rườm rà Giáo viên có thể cho học sinh làm việc nhóm đôi hoặc cá nhân tự nêu cách vào bài của mình, sau đó cho các bạn nhận xét Chẳng hạn với bài

tả con mèo, một học sinh mở bài : “Hè vừa rồi, mẹ em đi chợ mua được một con mèo tam thể Chú ta là thành viên thứ năm của gia đình em, nay đã được bốn tháng.”

- Giáo viên nêu câu hỏi : Đây là kiểu mở bài nào? Học sinh sẽ phát hiện ra kiểu mở bài trực tiếp

- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu cách mở bài khác sinh động hơn : “ Nhà

em đã từ lâu không có một chú chuột nào dám bén mảng tới vì có một chú lính gác cừ khôi, đó chính là chú Mướp Mướp ta đã được một năm tuổi, nó thật hiền dịu nhưng cũng thật tinh nhanh, nó như người bạn thân của em” Hay với đề bài miêu tả cây đa cổ thụ nơi làng quê, học sinh mở bài như sau :

“ Ở đầu làng em có một cây đa cổ thụ phải đến trăm năm tuổi.Cả làng gọi là cây đa ông Đài, vì ông Đài là người trồng ra nó Nhưng ông Đài là ai, sống

và chết từ bao giờ thì cả làng không ai nhớ cả.”

Học sinh khác lại viết : “ Từ bến đò phía xa, phải qua một cánh đồng, một con đường liên xã dài hơn hai cây số, em đã nhìn thấy làng quê yêu dấu bởi cây đa cổ thụ xanh thẫm in bóng trên nền trời Mỗi lần đi xa về, em cảm tưởng như cây đa đang giơ tay vẫy chào, đón đợi.”

Từ các cách mở bài khác nhau các em nhận xét và tìm ra ý đúng, ý hay để

mở bài một cách hợp lý nhất

- Đoạn văn kết bài : Kết bài tuy chỉ là một phần nhỏ trong bài văn nhưng lại rất quan trọng bởi đoạn kết bài thể hiện được nhiều tình cảm của người viết với đối tượng miêu tả Thực tế cho thấy học sinh thường hay liệt kê cảm xúc của mình làm phần kết luận khô cứng, gò bó, thiếu tính chân thực Chủ yếu các em thường làm kết bài không mở rộng, kết bài như vậy không sai nhưng chưa hay, chưa hấp dẫn người đọc Vì vậy đòi hỏi giáo viên phải gợi ý học sinh biết cách làm phần kết bài có mở rộng bằng cảm xúc của mình một cách

tự nhiên thông qua những câu hỏi mở, sau đó cho các em nhận xét, sửa sai và chắt lọc để có được những kết bài hay

“ Cây gạo có thể sống đến nghìn năm Nó là nhân chứng thầm lặng của dòng đời.” Cô giáo em nói thế nên đi học về, đứng ở bến đò, hoặc đi xa về, ngắm nhìn cây gạo, em thấy lòng bồn chồn xao xuyến Cây gạo là hồn quê, là tình quê vơi đầy.”

Văn chương không phải là sợ đúng sai, với làm văn đúng thôi chưa đủ phải thấm đượm cảm xúc của người viết Song tình cảm không phải thứ gò

ép bắt buộc, tình cảm ấy phải chân thực, hồn nhiên, xuất phát từ chính tâm hồn các em Bài văn không thể hay nếu thiếu cảm xúc của người viết, cảm xúc không chỉ bộc lộ ở phần kết bài mà còn thể hiện ở từng câu, từng đoạn