Kinh nghiệm dạy cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5. Những kinh nghiệm đã được áp dụng góp phần nâng cao chất lượng môn Tập đọc và cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5. Đó là sử dụng biện pháp khai thác hoàn cảnh xuất xứ của tác phẩm, khai thác các câu văn có hình ảnh, các nghệ thuật được sử dụng trong văn bản và cách đọc diễn cảm văn bản.
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ:
Khi đọc một văn bản văn học thì điều hết sức cần thiết là phải biếtcảm thụ cái hay, cái đẹp của tác phẩm Bởi vì, cảm thụ văn học là sự cảmnhận những giá trị nổi bật, sâu sắc, tế nhị, đẹp đẽ của văn học thể hiện trongvăn bản
Thế nhưng, việc dạy cảm thụ văn học trong phân môn Tập đọc ở lớp 5chưa được chú trọng vì nhiều lí do: thời lượng một tiết tập đọc ngắn, giáoviên thường chỉ tập trung rèn các em đọc trôi chảy và tìm hiểu nội dung bàiđọc Học sinh hiện nay thích xem truyện tranh hơn đọc các sách văn họcthiếu nhi nên các em thiếu cái nền cơ bản khi cảm nhận cái hay, cái đẹp củabài Tập đọc Chính vì thế, tiết Tập đọc trở nên khô khan, nhàm chán và họcsinh, không phát huy được khả năng cảm thụ văn học của bản thân cũng như
sẽ gặp khó khăn khi học tìm hiểu văn bản ở bậc THCS Do đó, việc dạy cảmthụ văn học trong phân môn Tập đọc ở Tiểu học là điều cần phải thực hiện,đặc biệt đối với học sinh lớp 5, các em chuẩn bị bước lên bậc THCS
Dạy cảm thụ văn học trong phân môn Tập đọc nhằm giúp học sinhcảm nhận được cái hay, cái đẹp, sự sâu sắc… ở ngôn từ, nghệ thuật viết, ở ýnghĩa… của bài thơ, bài văn, khổ thơ, đoạn văn trong bài Tập đọc mà các emđược học Giúp các em phát huy trí tưởng tượng, phân tích văn học… từ đóyêu thích phân môn Tập đọc, yêu tiếng Việt hơn Qua cảm thụ, học sinh tăngcường vốn từ ngữ; biết sử dụng các phương pháp so sánh, nhân hóa, liêntưởng, hoán dụ, ẩn dụ… trong bài Tập làm văn của mình Ngoài ra còn pháthuy năng khiếu văn học cho học sinh, làm nền tảng cho học sinh học tốtmôn Ngữ văn ở bậc THCS và THPT Qua sự cảm thụ sẽ bồi dưỡng học sinhtình yêu quê hương, yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu hòa bình, yêu cáiđẹp… Từ đó góp phần giáo dục nhân cách học sinh
Một học sinh có năng lực cảm thụ văn học tốt sẽ cảm nhận được nhiềunét đẹp trong mỗi bài văn, bài thơ Những nét đẹp đó được tích lũy dần dần
Trang 2sẽ làm phong phú cho các em về cách nói Tiếng Việt sao cho thật trongsáng, thật sinh động Có năng lực cảm thụ văn học tốt còn giúp cho các emviết văn tốt hơn, bài văn dễ đi sâu vào lòng người đọc
Chính vì vậy, trong quá trình dạy học phân môn Tập đọc, việc giúpcho các em nâng cao năng lực cảm thụ văn học là một việc làm không thểthiếu được Mặc dù còn ít tuổi, song các em vẫn có khả năng rèn luyện, traodồi để từng bước nâng cao khả năng cảm thụ văn học, giúp cho các em họctập môn Tiếng Việt ngày càng tốt hơn Đó chính là lí do tôi chọn đề tài
“Biện pháp nâng cao năng lực cảm thụ văn học trong trong phân môn Tập đọc lớp 5”.
Trang 3
Lớp học 2 buổi / ngày nên có điều kiện thuận lợi để bồi dưỡng, phụđạo và nâng cao kiến thức, trình độ cảm thụ văn cho các em ở tất cả cácphân môn của bộ môn Tiếng Việt đặc biệt là phân môn Tập đọc.
Trong lớp luôn có những cá nhân nổi trội, đòi hỏi giáo viên phải đầu
tư đặc biệt, các em mong muốn có những hiểu biết sâu sắc hơn, có nhu cầutrình bày suy nghĩ, tình cảm của mình về bài văn, bài thơ; muốn trao đổi vớicác bạn về suy nghĩ, tình cảm của mình đối với một bài vừa học Một số họcsinh ham hiểu biết, luôn đặt câu hỏi về những kiến thức cao hơn chuẩn Đóchính là nguồn động viên cho tôi tìm tòi, sáng tạo thỏa mãn yêu cầu chínhđáng cho các em
Được sự quan tâm của phụ huynh học sinh, luôn phối hợp với giáoviên để phát hiện kịp thời những học sinh có năng khiếu cũng như học sinhcòn non yếu kiến thức để phối hợp bồi dưỡng cho các em
Được sự quan tâm của BGH Nhà trường luôn động viên, khuyếnkhích giáo viên và học sinh đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượngdạy học của lớp; có cơ sở vật chất đầy đủ, có nguồn sách tham khảo cầnthiết từ thư viện cũng như các đồ dùng thiết bị thiết yếu cho môn học
2 Khó khăn:
- Học sinh khó hiểu bài vì không hiểu xuất xứ của tác phẩm Một sốbài trong chương trình phân môn Tập đọc lớp Năm có xuất xứ đa dạng, từ
Trang 4nhiều thời gian, hoàn cảnh lịch sử khác nhau; nội dung phản ánh nhữngphong tục, tập quán của các dân tộc khác nhau trên đất nước ta cũng nhưmột số nước khác trên thế giới Vì vậy, đối với các em học sinh, vốn sống vàhiểu biết xã hội còn ít, các em khó để hiểu hết nội dung tác phẩm cũng nhưcảm nhận những cái hay, cái đẹp của tác phẩm.
Ví dụ: Bài “Hạt gạo làng ta”, tác giả Trần Đăng Khoa, SGK TiếngViệt 5 tập 1/139 Nhiều em không hiểu hết cái khắc nghiệt của khí hậu miền
Bắc trong việc làm ra hạt gạo, các em không hiểu vì sao lại “Gửi gạo ra tiền tuyến”, “Hạt gạo theo người đi xa”, “Băng đạn vàng như lúa đồng”… Vì
các em chưa từng đến miền Bắc, chưa hiểu hoàn cảnh lịch sử nước ta lúcbấy giờ - khi tác giả sáng tác bài thơ
- Một số học sinh vốn từ còn hạn chế nên việc nắm các từ “ khóa” đểhiểu nội dung và dùng từ vào diễn đạt suy nghĩ tình cảm của mình về tácphẩm còn hạn chế Bên cạnh đó các em ít chú ý đến cách dùng từ, đặt câucủa tác giả và những ẩn ý sau cách dùng từ đặt câu như thế
Ví dụ: Bài “Mùa thảo quả”, tác giả Ma Văn Kháng, SGK Tiếng Việt
5, tập 1/113 Đoạn văn thứ hai: “Gió tây lướt thướt bay qua rừng, quyến hương thảo quả đi, rải theo triền núi, đưa hương thảo quả ngọt lựng, thơm nồng vào những thôn xóm Chin San Gió thơm Cây cỏ thơm Đất trời thơm Người đi từ rừng thảo quả về, hương thơm đậm ủ ấp trong từng nếp áo, nếp khăn.” Học sinh khó cảm nhận hết hương thơm của thảo quả hòa quyện
trong gió như thế nào vì không chọn ra được từ dùng trong câu để phân tích.Các em chưa cảm nhận mùi hương của thảo quả trong không gian cùng vớitác giả, nên khi diễn đạt bằng lời về sự cảm nhận của mình về mùi hươngthảo quả thì rất khó khăn
- Học sinh chưa chủ động và chưa biết khai thác hết các biện phápnghệ thuật sử dụng trong các bài văn, bài thơ Một số biện pháp tu từ như sosánh, nhân hóa các em đã được học trong chương trình phân môn Luyện từ
Trang 5và câu Tuy nhiên các em mới chỉ nhận biết được hình ảnh sử dụng trongcâu chứ chưa đánh giá được tác dụng của nó trong việc biểu cảm Ngoài racòn rất nhiều những biện pháp tu từ mà các em chưa được học song cũng cómặt trong một vài tác phẩm trong chương trình Đây là một nguyên nhân gâycản trở việc cảm thụ văn của học sinh.
Ví dụ: “ Giữa ngút ngàn cây trái
Dọc vùng rừng nguyên sơ Không biết thực hay mơ Ráng chiều như hơi khói.…”
(Trước cổng trời - Nguyễn Đình Ảnh, TV5 tập 1/80) Học sinh xác định được hình ảnh so sánh: “Ráng chiều như hơi khói.…” nhưng các em không hiểu vì sao lại so ánh ráng chiều với hơi khói mà
không phải cái khác; so sánh như vậy có tác dụng gì và hình ảnh buổi chiềumiền núi đẹp như thế nào nhờ hình ảnh so sánh đó
Ví dụ: Tìm nơi thăm thẳm rừng sâu Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa ban.
Tìm nơi bờ biển sóng tràn Hàng cây chắn bão dịu dàng mùa hoa.
Tìm nơi quần đảo khơi xa
Có loài hoa nở như là không tên…
(Hành trình của bầy ong- Nguyễn Đức Mậu Tiếng Việt 5, tập 1/117.)
Ở khổ thơ này, học sinh không xác định được biện pháp tu từ là “Điệp từ”tức là lặp lại một số từ vì các em chưa được học về biện pháp này Chính vì
vậy các em không hiểu được vì sao tác giả lại lặp lại từ “tìm nơi” nhiều lần
như vậy, lặp nhằm mục đích gì? Vì không hiểu được nên một số em chorằng lặp lại như vậy gây nhàm chán
- Ngoài những khó khăn trên, do ảnh hưởng của phương pháp dạy họctruyền thống nên một số em chưa chủ động, tích cực trong việc tìm tòi cái
Trang 6hay, cái mới của bài; nhiều em còn ỷ lại, dựa vào sự gợi ý, phân tích củagiáo viên mới có thể có những phán đoán, phân tích, cảm nhận cái hay, cáiđẹp của bài tập đọc Vì vậy nếu giáo viên không khéo léo phối hợp nhiềubiện pháp trong khi hướng dẫn học sinh thì việc cảm thụ văn của các em sẽphần nào bị hạn chế.
3 Chất lượng cảm thụ văn học trong phân môn Tập đọc đầu năm
TSHS Chưa biết cảm thụ Cảm thụ văn bản ở mức
Từ kết quả trên, làm thế nào để nâng cao chất lượng phân môn Tậpđọc nói chung và giúp các em biết cảm thụ bài văn, thấy được cái hay, cáiđẹp và tính nhân văn trong từng tác phẩm, cuốn hút các em vào từng bài họcluôn làm tôi trăn trở Qua tìm tòi, học hỏi và vốn kinh nghiệm của bản thân,tôi mạnh dạn áp dụng kinh nghiệm giúp học sinh có phương pháp và thóiquen cảm thụ văn học trong các tiết Tập đọc nhằm góp phần nâng cao chấtlượng môn học và chất lượng giáo dục chung của học sinh trong lớp
II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
Trang 71 Giúp học sinh nắm được hoàn cảnh sáng tác hoặc xuất xứ của tác phẩm.
Trong chương trình phân môn Tập đọc lớp Năm, một số bài có phầnchú giải, nêu hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Tuy nhiên, số lượng bài nhưvậy còn ít và nội dung chú thích chỉ chung chung, khái quát Nhiều tácphẩm hoặc đoạn trích ra đời cách đây khá lâu, hoàn cảnh lịch sử và điều kiện
xã hội rất khác bây giờ Vì vậy có một số bài văn và thơ trở nên xa lạ vớihọc sinh Các em khó hình dung và nắm được hết những giá trị mà tác giảmuốn truyền tải trong tác phẩm Một số học sinh ham hiểu biết và mạnh dạn
đã đưa ra những câu hỏi “Vì sao tác giả lại nói như vậy?, Vì sao lại có chuyện xảy ra như thế, …” Các em muốn hiểu cặn kẽ vấn đề được nói đến
trong văn bản nhưng thiếu tư liệu, thiếu dẫn chứng
Trước những bài văn, bài thơ như vậy, bằng những vốn hiểu biết củamình và qua tìm tòi thêm, tôi đã chuẩn bị sẵn một số tư liệu liên quan đếnbài để giới thiệu cho học sinh nghe trước khi vào bài mới hoặc trong lúcgiảng bài Làm như vậy giúp học sinh hiểu sâu, nhớ kĩ và các em rất dễ nắmbắt được các nội dung và các hình ảnh trong bài Điều này hỗ trợ đắc lực choviệc giúp học sinh cảm nhận những giá trị nổi bật, sâu sắc, tế nhị, đẹp đẽ củavăn học thể hiện trong văn bản
Ví dụ 1: Dạy bài “Hạt gạo làng ta”, tác giả Trần Đăng Khoa, SGK
Tiếng Việt 5 tập 1/139 Trước khi vào bài mới, tôi giới thiệu với học sinh: “
Trần Đăng Khoa là một nhà thơ sinh ra và lớn lên ở miền Bắc, trong hoàn cảnh nước nhà bị đế quốc Mĩ xâm lược Đất nước tạm thời chia cắt hai miền Nam và Bắc Miền Nam là mặt trận kháng chiến chống giặc Mĩ, còn miền Bắc là hậu phương lớn, lao động và sản xuất để xây dựng đất nước và chi viện cho miền Nam mọi mặt từ lương thực, vũ khí, lực lượng để chống
kẻ thù Trong hoàn cảnh như vậy, quê hương của tác giả cũng đang cùng với cả miền Bắc tích cực lao động sản xuất để chi viện cho miền Nam, góp
Trang 8phần vào chiến thắng chung của cả nước Bài Hạt gạo làng ta sẽ giúp các
em hiểu một phần nào công việc làm ra hạt gạo của người nông dân miền Bắc trong giai đoạn lịch sử này.”
2 Hướng dẫn học sinh hiểu nghĩa một số từ, cách dùng từ, đặt câu trong bài văn, thơ.
Thông thường bên dưới mỗi bài văn, bài thơ đều có phần chú giải, giảinghĩa một số từ ngữ khó hiểu, xa lạ với học sinh xuất hiện trong bài đọc.Tuy nhiên với vốn sống và vốn từ ngữ còn ít ỏi của học sinh, vẫn còn nhiều
từ ngữ các em không hiểu hoặc đã nghe quen nhưng không hiểu nghĩa Điềunày gây cản trở việc nắm nội dung và cảm nhận của các em về bài học Bên
cạnh đó, một số từ được dùng với nghĩa “đắt” nhất trong các từ cùng nghĩa
với nó, thể hiện đúng nhất nội dung, ý nghĩa và sắc thái biểu cảm cũng cầncho học sinh phân tích để thấy được giá trị của nó trong câu văn Ngoài ra,các biện pháp tu từ dùng trong văn thơ như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, thậmsưng, điệp từ,…các em mới chỉ được học và tìm hiểu ở những dạng đơn giảnnhất; thậm chí vài biện pháp còn chưa được học Vì vậy các em chưa thấyhết được vai trò của chúng trong việc biểu cảm ngôn ngữ
Để giải quyết những hạn chế trên, trong khi hướng dẫn học sinh tìmhiểu bài, tôi lồng ghép giải nghĩa một số từ ngữ hỗ trợ cho học sinh nắm nộidung bài Những đoạn văn, đoạn thơ có cách dùng từ, đặt câu đặc biệt, tôihuớng dẫn học sinh khai thác triệt để giúp các em cảm nhận được cái hay,cái đẹp trong ngôn ngữ của Tiếng Việt và dụng ý của tác giả trong đoạn văn,đoạn thơ đó
Ví dụ: Dạy bài “Mùa thảo quả”, tác giả Ma Văn Kháng, SGK Tiếng
Việt 5, tập 1/113 Đoạn văn thứ hai: “Gió tây lướt thướt bay qua rừng, quyến hương thảo quả đi, rải theo triền núi, đưa hương thảo quả ngọt lựng, thơm nồng vào những thôn xóm Chin San Gió thơm Cây cỏ thơm Đất trời
Trang 9thơm Người đi từ rừng thảo quả về, hương thơm đậm ủ ấp trong từng nếp
áo, nếp khăn.”
Trong đoạn văn này, tôi hướng dẫn học sinh giải nghĩa từ “quyến”: từ đồng nghĩa với “cuốn”, nhưng tác giả không dùng từ “cuốn” vì chỉ có từ
“quyến” mới thể hiện được hết điều tác giả muốn nói: mùi thơm của thảo
quả rất đậm nên hương thơm cũng chủ động hòa quyện vào trong gió, gió
và hương thơm hòa quyện vào nhau tạo thành những làn gió thơm, rải theokhắp triền núi
Tiếp theo, tôi cho học sinh phân tích cách dùng từ, đặt câu trong đoạn
văn trên Từ “thơm” được lặp lại nhiều lần, có ba câu ngắn liên tiếp nhau:
“Gió thơm Cây cỏ thơm Đất trời thơm.” Cách dùng từ như vậy giúp ta cảm
nhận được hương thơm đặc biệt của thảo quả Ba câu ngắn liền kề nhau màtại sao tác giả không tạo thành câu ghép? Đây là ba sự cảm nhận hoàn toànđộc lập Đọc xong mỗi câu văn, ta cũng muốn dừng lại để hít hà, thưởngthức mùi thơm của thảo quả, chính vì vậy mà tác giả không ghép chúng lạithành một câu ghép Đọc các vế của câu ghép, ta phải nghỉ ngắn, lấy hơi
nhanh vì vậy mà “không kịp thưởng thức” mùi hương của thảo quả chăng?
Bên cạnh đó, các câu văn ngắn này còn giúp ta hình dung một không gianrộng lớn, thấm đẫm mùi hương của thảo quả, mọi vật xung quanh dườngnhư cũng đang biến mình trong mùi thơm ấy
3 Giúp học sinh khai thác các biện pháp nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ.
Như trên đã nói, các biện pháp tu từ là đặc trưng của văn học Mộttrong những biện pháp giúp cho các em có năng lực cảm thụ văn học tốt làgiúp cho học sinh nhận biết được các biện pháp nghệ thuật đó và tác dụngcủa nó được tác giả sử dụng trong các bài văn, bài thơ
Trang 10Trong phân môn Luyện từ và câu, học sinh đã hiểu được thế nào làbiện pháp nghệ thuật: So sánh, nhân hóa, lặp từ và đảo bộ phận,… Khi ứngdụng để phân tích các biện pháp nghệ thuật này, tôi cho học sinh:
- Xác định đúng những biện pháp nghệ thuật trong bài văn, bài thơ
- Xác định đúng những từ, cụm từ, hình ảnh( ngữ liệu) thể hiện biện
Ví dụ: “ Giữa ngút ngàn cây trái
Dọc vùng rừng nguyên sơ Không biết thực hay mơ Ráng chiều như hơi khói.…”
(Trước cổng trời - Nguyễn Đình Ảnh TV5-tập 1/80)
Cho học sinh xác định được biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu
thơ trên là nghệ thuật so sánh Hình ảnh so sánh : Ráng chiều (như) hơi khói.
Tôi gợi ý để cho học sinh cảm nhận được: Ráng chiều , là hình ảnh
thiên nhiên quen thuộc, gần gũi mà các em vẫn thường nhìn thấy mỗi buổichiều Qua hình ảnh so sánh với hơi khói, gợi cho người khách cảm nhận vẻđẹp có phần mở ảo, kèm theo làn sương mỏng phảng phất lãng đãng đã vẽlên một bức tranh của buổi chiều miền núi thật nhẹ nhàng, thanh bình và yên
ả
b Biện pháp nhân hóa.
Trang 11Nhân hóa là sự diễn đạt bằng cách biến các sự vật không phải làngười thành những nhân vật mang tính chất như con người Biện pháp nhânhóa giúp các sự vật miêu tả trở nên gần gũi, đáng yêu hơn Học sinh dễ hìnhdung về các hoạt động của sự vật hơn
Ví dụ : Đoạn thơ :
“ Lúc ấy
Cả công trường say ngủ cạnh dòng sông Những tháp khoan nhô lên trời ngẫm nghĩ Những xe ủi, xe ben sóng vai nhau nằm nghỉ Chỉ còn tiếng đàn ngân nga
Với một dòng trăng lấp loáng sông Đà.”
(Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông Đà- Quang Huy, Tiếng Việt tập 1/69)
Học sinh xác định được nghệ thuật được sử dụng là nhân hóa Hình ảnh
nhân hóa: công trường say ngủ, tháp khoan ngẫm nghĩ ; xe ủi, xe ben sóng vai nhau nằm nghỉ.
Ở phần này, tôi gợi mở, hướng dẫn học sinh cảm nhận được: Sự tĩnhlặng về đêm của một công trường mà ban ngày rất ồn ào, náo nhiệt và rộn rã.Nhờ sử dụng biện pháp nhân hóa mà những máy móc tưởng chừng rất khôkhan, cứng nhắc kia bỗng trở nên hiền lành, đáng yêu và gần gũi Chúng biếtsuy nghĩ, biết nghỉ ngơi và cũng cần có bạn như con người Nhờ cách nhânhóa như vậy, học sinh hình dung trước mắt là quang cảnh một công trườngngổn ngang máy móc nhưng vẫn đẹp rất nên thơ Yên lặng nhưng không bấtđộng, tất cả chỉ như những người lao động đang nghỉ ngơi để ngày mai lạihòa vào nhịp sống hối hả của công trường, cùng nhau xây dựng một tươnglai sáng ngời cho đất nước Từ đó tôi liên hệ giáo dục các em sự vật cũngnhư con người, đã gắn bó, cùng với con người lao động vì mục đích tốt đẹp,
vì vậy máy móc cũng rất cần được quan tâm, chăm sóc và bảo vệ