Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5

Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5 Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5 Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5 Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5 Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5 Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 4 5

3 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

PHẦN III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

01

040618

20

PHẦN I

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tiểu học là cấp học đặt cơ sở ban đầu cho việc hình thành, phát triển toàndiện nhân cách con người Môn Tiếng Việt là một trong những môn học quantrọng và cần thiết nhất ở bậc Tiểu học Bên cạnh việc học Toán để phát triển tưduy lôgic thì việc học Tiếng Việt giúp cho việc hình thành và phát triển tư duyngôn ngữ Thông qua môn Tiếng Việt học sinh được học cách giao tiếp, truyềnđạt tư tưởng cảm xúc của mình một cách chính xác và biểu cảm

Môn Tiếng Việt có vị trí rất quan trọng trong cuộc sống thực tiễn, đặcbiệt góp phần đắc lực cho các môn học khác Khả năng giáo dục nhiều mặt củamôn Tiếng Việt giúp trang bị cho học sinh những hiểu biết ban đầu về văn học,văn hoá và ngôn ngữ, góp phần hình thành nhận thức tình cảm, thái độ và hành

vi đúng đắn của con người

Tiếng Việt có tác dụng bồi dưỡng, phát triển nhân cách con người, giáodục cho con người biết yêu cuộc sống, biết chia sẻ trong cuộc sống Việc pháttriển cảm thụ văn học thông qua các bài Tập đọc - Học thuộc lòng cho học sinh

là một yêu cầu cần thiết, giúp cho các em cảm nhận được nhiều nét đẹp của vănthơ, phong phú hơn về tâm hồn, nói - viết Tiếng Việt thêm trong sáng và sinhđộng

Cảm thụ văn học là một trong những hoạt động tinh thần cấp cao và giàuchất nhân văn của con người Việc bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinhTiểu học là một nội dung khoa học của phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểuhọc Nội dung này ngày càng được chú trọng theo định hướng phát triển nănglực cho người học

Hiện nay ở các Trường Tiểu học chưa có phân môn học riêng cảm thụ

văn học Nên chủ yếu giáo viên phải bồi dưỡng lồng ghép thông qua phân mônTập đọc - Học thuộc lòng, khâu rèn luyện năng lực cảm thụ ít được giáo viênchú ý đến và gặp nhiều khó khăn Giờ Tập đọc - Học thuộc lòng chúng ta chưa

có sự kết hợp hài hoà giữa rèn đọc và cảm thụ tác phẩm văn học Trong tiết dạythầy cô chủ yếu cho học sinh luyện đọc và trả lời hệ thống câu hỏi trong sáchgiáo khoa nhưng lại chưa chú trọng đến các biện pháp nghệ thuật, cách dùng từ

đặt câu có tính gợi tả, gợi cảm (có ở phần đọc diễn cảm) Do vậy học sinh củachúng ta mới chỉ nắm được nội dung của bài học chứ chưa cảm nhận được cáihay cái đẹp qua cách dùng từ đặt câu, các biện pháp nghệ thuật dẫn đến sự cảmthụ văn học của các em chưa đem lại hiệu quả cao như mong muốn, nhất là lớp

4 - 5

Thực tế cho thấy khả năng cảm thụ văn học của giáo viên và học sinh cònnhiều hạn chế, chưa có kĩ năng cảm thụ Việc cảm nhận những giá trị nổi bật củatác phẩm chưa sâu, còn ít Học sinh chưa tìm được từ "chìa khóa" những từ cốtlõi ẩn chứa nội dung, những dấu hiệu mang tính nghệ thuật của văn bản Họcsinh chưa phát hiện được cái đẹp, cái hay của từ, của ý thơ, của câu văn trongmột văn bản cụ thể Nếu có cảm nhận được thì cũng chưa rõ nét nên cách diễnđạt thường cộc lốc, rườm rà chưa toát lên và thể hiện rõ nội dung cảm nhận

Đó chính là những lí do, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến năng lực cảm nhậncảm thụ văn học của học sinh còn nhiều hạn chế Chính vì vậy tôi đã chọn Sáng

kiến kinh nghiệm: "Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp

4-5" với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng học sinh năng khiếu

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Chúng ta đều nhận thức sâu sắc rằng môn Tiếng Việt ở Tiểu học rèn luyệncho học sinh cả 4 kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết và cùng môn học khác phát triểnnăng lực tư duy cho học sinh Phải nói rằng học sinh của chúng ta ngày nay cótrí thông minh, có óc tưởng tượng phong phú và sáng tạo Đây là tiền đề cho sựphát triển, nâng cao những hiểu biết ban đầu về văn học, văn hoá thông qua một

số bài văn, bài thơ thậm chí chỉ là một đoạn văn, một câu thơ Nhằm hình thành

ở các em nhu cầu thưởng thức cái hay, cái đẹp, đồng thời hình thành cho họcsinh nhận thức, tình cảm, thái độ và hành vi đúng đắn hay chính là nhân cáchcủa con người

Có tác dụng hướng học sinh tới chân, thiện, mĩ; Biết rung cảm trước vẻđẹp của ngôn ngữ, của hình tượng nghệ thuật, hành vi của các nhân vật Giúpcho nhận thức của các em được mở rộng, vốn từ của các em phong phú hơn Từ

đó tư duy của các em phát triển Đặc biệt là trong mỗi bài văn, bài thơ các emđược học đều mang tính khuyên răn, giáo dục Vì thế thông qua một số tác phẩmcác em nhận định được cái sai, cái đúng, cảm thông với những số phận bấthạnh… Nói một cách chính xác nhất thì văn học hướng cho các em tới nhữnggiá trị tinh thần

1 Thực trạng của vấn đề

Trong quá trình giảng dạy cũng như bồi dưỡng học sinh năng khiếu lớp 4 - 5

và dự giờ tôi nhận thấy một thực tế như sau:

- Về phía giáo viên: Đa số thầy cô rất tâm huyết với nghề, nhiệt tình trong

giảng dạy Song để hướng dẫn học sinh cảm thụ văn học trong từng tiết học Tậpđọc, Học thuộc lòng thì lại chưa làm được Trong giờ học vẫn tập chung vàoluyện đọc là chủ yếu mà chưa chú ý đến mảng rất quan trọng đó là "Cảm thụ vănhọc" Hiện nay trong đề thi học sinh năng khiếu các cấp bao giờ cũng có phầncảm thụ văn học, vì lẽ đó mà việc bồi dưỡng năng lực "Cảm thụ văn học" chohọc sinh cần phải chú trọng nhiều hơn nữa

- Về phía học sinh: Khi các em lên lớp 4-5 trong các giờ Tập đọc, Học thuộc

lòng đã có những câu hỏi mang tính chất cảm thụ nhưng vẫn ở mức độ chuẩnkiến thức kĩ năng dẫn đến việc cảm thụ của các em còn nhiều hạn chế Để thấy

rõ được thực trạng này tôi đã tiến hành khảo sát kĩ năng cảm thụ văn học củahọc sinh hai khối lớp 4, 5 qua bài tập sau:

* Đối với lớp 4 tôi đưa ra dạng bài tập: Phát hiện các biện pháp nghệ thuật

và nêu tác dụng của nó qua khổ thơ sau:

" Mỗi sớm mai thức dậy Luỹ tre xanh rì rào Ngọn tre cong gọng vó Kéo mặt trời lên cao"

(Luỹ tre - Nguyễn Công Dương)

* Kết quả:

Lớp Học sinh không hiểubiện pháp nghệ thuật Nêu được biện pháp

nhưng chưa đủ Nêu được tác dụng4A( 36) 23 em = 63,9% 10 em= 27,8% 3 em = 8,3%4B (35) 22 em = 62,9% 11em = 31,4% 2 em = 5,7%4C (35) 21 em = 60% 12 em = 34,3% 2 em = 5,7%Qua kết qủa khảo sát tôi thấy số học sinh không hiểu "Biện pháp nghệthuật" là gì rất nhiều nên dẫn đến nêu tác dụng không đúng, dài dòng

Có em hiểu được biện pháp nghệ thuật nhưng chỉ tìm ra được biện phápnhân hoá nhưng không tìm ra được biện pháp dùng từ láy và so sánh Số họcsinh nêu được tác dụng rất ít chưa đảm bảo yêu cầu về số lượng cũng như chấtlượng

* Đối với lớp 5 tôi đưa ra dạng bài tập: Từ hình ảnh đẹp, nêu cách hiểucủa mình về hình ảnh đó?

" Thế rồi cơn bão qua

Bầu trời xanh trở lại

Mẹ về như nắng mớiSáng ấm cả gian nhà

(Mẹ vắng nhà ngày bão - Đặng Hiển)

Theo em hình ảnh nào làm nên cái hay của đoạn thơ trên? vì sao?

* Kết quả:

Lớp Học sinh không hiểu

hình ảnh đẹp

Nêu được hình ảnhnhưng không nêuđược cái hay

Nêu được cái haynhưng chưa rõ nét

5A( 32) 21 em = 65,6% 9 em= 28,1% 2 em = 6,3%5B (26) 16 em = 61,5% 9em = 34,6% 1 em = 3,8%5C (34) 21 em = 61,8% 11 em = 32,4% 2 em = 5,8%

Qua kết quả khảo sát tôi thấy số học sinh không hiểu thế nào là "hình ảnhđẹp" nên các em không xác định đúng chiếm tỷ lệ cao còn học sinh đưa ra đượchình ảnh "nắng mới" nhưng không nêu được cái hay Học sinh chỉ ra đượcnhững hình ảnh nhưng thiếu sức gợi cảm và nêu cái hay chưa rõ nét

Qua việc điều tra về khả năng cảm thụ văn học của học sinh tôi thấy các

em còn rất bỡ ngỡ với mảng cảm thụ văn học, chưa hiểu được một số khái niệm

về "Các biện pháp nghệ thuật, hình ảnh đẹp Do đó các em không hứng thú, suy nghĩ còn mờ nhạt dẫn đến bài viết vụng về, tản mạn, sai lệch hẳn về ý nghĩa củabài Các em chỉ quen trả lời những câu hỏi có tính gợi mở như: trong bài " Mẹvắng nhà ngày bão" ở khổ thơ cuối tác giả đã so sánh Mẹ với cái gì ? mà chưaquen với khái niệm mang tính khái quát Chính vì vậy để các em làm những bàivăn cảm thụ tốt, hiểu được biện pháp nghệ thuật, hiểu được cách dùng từ đặt câutrong văn học tôi đã áp dụng một số biện pháp sau:

2 Các biện pháp thực hiện 2.1 Đối với giáo viên:

Từ thực tế trên tôi nhận thấy vấn đề cần giải quyết đặt ra là giáo viên phảitìm cách khắc phục những yếu kém cho học sinh, kiên trì rèn kĩ năng cảm thụvăn học cho các em từ dễ đến khó ngay trong từng tiết học Tập đọc, Học thuộclòng Chú trọng thực hiện một số yêu cầu cơ bản sau:

+ Trước hết phải giúp học sinh hiểu được bản chất của cảm thụ văn học làgì? Hiểu một cách đơn giản, cảm thụ văn học chính là sự cảm nhận những giá trịnổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác

phẩm (cuốn truyện, bài văn, bài thơ…) hay một bộ phận của tác phẩm (đoạnvăn, đoạn thơ… thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ)

+ Để tạo ra hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn cho học sinh thì giáo viêncần có giọng đọc diễn cảm, luôn đổi mới phương pháp dạy học trong từng tiếthọc

+ Cung cấp đầy đủ cho học sinh những kiến thức cơ bản, những kháiniệm đơn giản trong chương trình môn Tiếng việt ở bậc Tiểu học Nắm vữngkiến thức từ ngữ, ngữ pháp

+ Rèn cho các em kĩ năng viết đoạn văn về cảm thụ văn học

+ Khi giảng dạy giáo viên phải phát huy tích chủ động sáng tạo của họcsinh, chỉ rõ các biện pháp nghệ thuật và cách nêu giá trị của biện pháp đó

+ Yêu cầu học sinh trước khi đến lớp phải chuẩn bị bài chu đáo đọc thamkhảo nhiều tài liệu sách báo liên quan đến nội dung bài học

+ Tổ chức các buổi ngoại khoá để bồi dưỡng cho các em Phối kết hợp vớiphụ huynh học sinh tạo điều kiện cho con mình học tập ngay trong cuộc sốngthực tế hàng ngày

+ Phải kiểm tra thường xuyên, đánh giá kết quả học tập về phần cảm thụvăn học ở học sinh để có biện pháp khắc phục và uốn nắn cho các em

+ Giáo viên phải đọc đúng và thật diễn cảm, nhiệt tình trong giảng dạy,chịu khó nghiên cứu, không ngừng học hỏi, nâng cao năng lực chuyên môn, cảmthụ văn học được tốt

2.2 Đối với học sinh:

+ Học sinh phải hiểu được bản chất của cảm thụ văn học là gì? Hiểu mộtcách đơn giản, cảm thụ văn học chính là sự cảm nhận những giá trị nổi bật,những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác phẩm (cuốntruyện, bài văn, bài thơ…) hay một bộ phận của tác phẩm (đoạn văn, đoạn thơ…thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ)

+ Chịu khó tích luỹ vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống, phải kiên trì rènluyện, phải có sự say mê hứng thú khi tiếp xúc với văn thơ

+ Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn cũng chính là tự rèn luyệnmình để có nhận thức đúng, tình cảm đẹp, từ đó đến với văn học một cách tựgiác, say mê Đó chính là yếu tố quan trọng của cảm thụ văn học

+ Đọc kĩ đề bài, nắm chắc yêu cầu của bài tập Biết tự đặt ra câu hỏi như:Bài này yêu cầu gì? Cần nêu bật được cái gì ?

+ Đọc và hiểu được câu thơ (câu văn) hay đoạn trích được nêu trong bài(cách dùng từ đặt câu, cách dùng hình ảnh, cách sử dụng biện pháp nghệ thuật)

+ Trước khi đến lớp phải chuẩn bị bài chu đáo đọc nhiều tài liệu sách báo,đặc biệt là những cuốn sách có tác dụng liên quan đến việc phát triển năng lựccảm thụ tác phẩm văn học bao gồm những bài thơ, bài văn tuyển chọn

+ Tích cực tham gia các buổi ngoại khoá để học tập bồi dưỡng năng lựccảm thụ ngay trong cuộc sống thực tế hàng ngày

2.3 Cách dạy các dạng bài tập để phát triển năng lực cảm thụ

Để giải quyết vấn đề đã nêu ở trên trong mỗi giờ dạy tôi luôn phát huytính sáng tạo và phát triển tư duy cho học sinh qua các câu hỏi được nâng caotrong giờ Tập đọc - Học thuộc lòng Tôi thay đổi cách khai thác bài, cập nhậtnhững thông tin mới để áp dụng phương pháp dạy học cho phù hợp với đốitượng học, với thời điểm học Sau đó tôi tiến hành giải quyết các dạng bài tậpnhư sau:

2.3.1/ Bài tập tìm hiểu tác dụng của cách dùng từ, đặt câu

* Bài tập: Đoạn văn dưới đây tác giả đã có thành công gì nổi bật trong cách dùng từ Điều đó góp phần miêu tả nội dung sinh động như thế nào?

"Vai kĩu kịt, tay vung vẩy, chân bước thoăn thoắt Tiếng lợn eng éc, tiếng

gà chíp chíp, tiếng vịt cạc cạc, tiếng người nói léo xéo thỉnh thoảng lại điểmnhững tiếng ăng ẳng của con chó bị lôi sau sợi xích sắt, mặt buồn rầu sợ sệt"

- Nêu thành công về cách dùng từ và nó có tác dụng như thế nào với việc miêu

tả nội dung

?Trong đoạn em thấy tác giả dùng nhiều từ loại gì ?

- Dùng nhiều từ láy

? Các từ láy đó có đặc điểm gì?

- Mô phỏng âm thanh, gợi tả hình ảnh

? Những từ ngữ đó giúp em hiểu, cảm nhận không khí buổi chợ như thế nào?

- Nhộn nhịp, khẩn trương

b Học sinh làm bài

Lưu ý khi làm dạng bài tập này học sinh phải nêu ra được cụ thể các từ láy đó

là những từ nào? rồi nêu tác dụng của những từ láy đó ?

* Học sinh cảm thụ: Đọc đoạn văn trên em thấy tác giả rất thành công trongviệc sử dụng các từ láy Đó là những từ láy mô phỏng âm thanh, và những từgợi tả hình ảnh Chính vì việc sử dụng khéo léo nhuồn nhuyễn đó đã góp phầnmiêu tả khá sinh động cảnh người ở thôn quê gồng ghánh đi chợ với một khôngkhí vui vẻ, nhộn nhịp, khẩn trương

2.3.2/ Bài tập tìm hiểu về một số biện pháp tu từ

A Biện pháp so sánh (Nghệ thuật so sánh)

* Khái niệm: So sánh là đối chiếu hai đối tượng khác nhau nhưng cóchung đặc điểm nào đó để làm nổi bặt đối tượng đem so sánh

VD: Trẻ em như búp trên cành

Đối tượng đem so sánh Từ quan hệ Đối tượng chuẩn để so sánh

* Bài tập Chỉ ra biện pháp nghệ thuật và tác dụng gợi tả của nó trongđoạn thơ:

" Mùa thu của em

Là vàng hoa cúc Như nghìn con mắt

Mở nhìn trời êm"

(Quang Huy)

Giúp học sinh tìm hiểu đề và tìm ra được: Trong đoạn thơ trên tác giả đã

sử dụng biện pháp so sánh "Mùa thu - hoa cúc" và "Hoa cúc - nghìn con mắt" cótác dụng miêu tả vẻ đẹp tươi sáng, dịu dàng của mùa thu, hoa cúc rất đẹp nhưánh trăng mùa thu Những bông hoa cúc trong sáng như nghìn con mắt nhìn bầutrời trong xanh, từ đó gợi cho ta thêm yêu quý mùa thu, yêu quý hoa cúc

B Nghệ thuật nhân hoá

* Khái niệm: Nghệ thuật nhân hoá là biến những sự vật, hiện tượng vô tri,

vô giác có những thuộc tính, dấu hiệu của con người

VD: "Cây dừa xanh toả nhiều tàu

Dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng"

Khiêng nắng qua sông

Cô gió chăn mây- trên đồng

Bác mặt trời đạp xe qua đỉnh núi"

( Trần Đăng Khoa)

a Hướng dẫn học sinh làm bài:

- GV đọc chép đề lên bảng

? Bài yêu cầu ra làm gì?

? Đoạn thơ có những sự vật nào

được nhân hoá?

? Nhân hoá bằng cách nào?

- Học sinh đọc kỹ đề bài

- Chỉ ra sự vật được nhân hoá, cách nhânhoá , tác dụng

- Lúa, tre, đàn cò, gió, mặt trời

- Dùng các danh từ chung chỉ người để gọitên sự vật, dùng các động từ chỉ hoạt động

? Nhân hoá có tác dụng gì?

của người để nói về sự vật

- Miêu tả thiên nhiên sinh động, hấp dẫn Lưu ý ở dạng bài tập này cần phải chỉ rõ sự vật nào được nhân hoá: Lúa, tre, cò,gió, mặt trời được nhân hoá, tác giả gọi tên chúng như con người và có hoạtđộng như con người, nhờ vậy mà đoạn thơ thêm sinh động, hấp dẫn

Qua cách diễn đạt sinh động đó ta thấy tác giả có tình cảm như thế nàođối với các sự vật quanh ta, tác giả có yêu quý quê hương không?

Học sinh cảm thụ: Trong đoạn thơ trên có nhiều sự vật được nhân hoá nhưlúa, tre, đàn cò, gió, mặt trời Bằng cách gọi tên thân mật các sự vật đó như: chị,câu, cô, bác, và dùng những động từ chỉ hoạt động, đặc điểm của con người như:

Bá vai, thì thầm, học, khiêng… để nói về sự vật Chính vì nhừ nhân hoá mà tácgiả đã miêu tả cảnh thiên nhiên rất sinh động, hấp dẫn một cách mới mẻ và đẹp

đẽ Qua đó muốn bộc lộ tình cảm của mình với quê hương đất nước

C Nghệ thuật điệp ngữ:

* Khái niệm: Điệp ngữ là sự lặp lại có ý thức những từ ngữ nhằm mục đích gây

ấn tượng hoặc gợi tả những cảm xúc trong lòng người đọc

VD: " Ơi Việt Nam! Việt Nam ơi?

Việt Nam! Ta gọi tên Người thiết tha"

( Lê Anh Xuân)

Từ" Việt Nam"( tên đất nước) được lặp lại ba lần với giọng đọc đi lên gây mộtcảm xúc sâu lắng và thể hiện tình cảm thiết tha, gắn bó với quê hương đất nước.Bài tập: Chỉ rõ từ ngữ được lặp lại( nghệ thuật điệp ngữ) trong đoạn thư sau vàcho biết tác dụng của nó?

"Mồ hôi mà đổ xuống đồngLúa mọc trùng trùng sáng cả đồi nương

Mồ hôi mà đổ xuống vườnDâu xanh lá tốt vấn vương tơ tằm

Mồ hôi mà đổ xuống đầm

Cá lội phía dưới, rau nằm phía trên"

( Thanh Tịnh)

- HD học sinh làm bài

- GV đọc- chép đề lên bảng

? Bài này yêu cầu gì?

? Từ" mồ hôi" dùng theo nghĩa nào,

chỉ về cái gì?

? Trong đoạn thơ trên từ nào được

nhắc lại nhiều lần?

? Lặp lại như thế có tác dụng gì?

- Học sinh đọc lại yêu cầu của đề

- Chỉ rõ từ được lặp lại Nêu tác dụng

- Dùng theo nghĩa bóng chỉ công laođộng

- Cụm từ:" Mồ hôi mà đổ xuống"

- Nhấn mạnh giá trị to lớn của nhữnggiọt mồ hôi- công sức lao động

- Ở dạng bài tập này yêu cầu học sinh nêu được cụm từ" mồ hôi mà đổ xuống'được lặp lại 3 lần giúp ta cảm nhận được giá trị của công sức lao động

- Nêu được nghĩa của từ" mồ hôi"

- Nêu được mối quan hệ nhân quả( có làm thì mới có ăn)

* Cảm thụ: Trong đoạn thơ trên từ "mồ hôi" được dùng theo nghĩa bóng chỉcông sức lao động bỏ ra Sự lặp lại 3 lần cụm từ " Mồ hôi mà đổ xuống" giúp tacảm nhận được mối quan hệ "nhân quả" tất yếu Nhấn mạnh giá trị to lớn củacông sức lao động ấy Có lao động sẽ được hưởng thành quả lao động

D Nghệ thuật đảo ngữ:

* Khái niệm: Là sự thay đổi trật tự cấu tạo ngữ pháp thông thường của câu để

làm nổi bật ý cần diễn đạt ở vị ngữ

VD: " Mỗi mùa xuân thơm lừng hoa bưởi

Rắc trắng vườn nhà những cánh hoa vương"

* * *

" Đẹp lắm anh ơi! con sông ngàn phốSáng cả đôi bờ hoa bưởi trắng phau"

( Tô Hùng)

Rõ ràng trong hai câu thơ trật tự của câu đã bị đảo ngược

" Rắc trắng vườn nhà những cánh hoa vương"

"Sáng cả đôi bờ hoa bưởi trắng phau"

Bài tập: Chỉ ra các đảo ngữ trong đoạn thơ sau và nêu tác dụng?