Luận văn thạc sỹ: Văn hóa ứng xử của người Việt miền Tây nam bộ

Có không ít người đã bàn về tính cách văn hoá người Việt Nam Bộ, song đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính, do vậy còn thiếu sức thuyết phục. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong giới hạn không gian là vùng Nam Bộ với trọng tâm là miền Tây, và giới hạn thời gian chủ yếu là từ khi người Việt khai phá Nam Bộ (tk. XVII) cho đến giữa tk. XX (những sự kiện xảy ra trước tk. XVII hoặc thuộc giai đoạn hiện đại có nhắc đến là để so sánh đối chiếu).

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TR Ư Ơ ØNG ĐẠI HỌC K HOA HỌC X Ã HỘI V À NHÂN V ĂN

B Ộ MÔN V ĂN HÓA HỌC

o

NGUYỄN ĐOÀN BẢO TUYỀN

VĂN HÓA ỨNG XỬ

VƠ ÙI M ÔI T R ƯƠ ØNG S ÔNG NƯƠ ÙC

LUẬN VĂN T H ẠC S Ĩ

C H UY E ÂN NG ÀNH VĂN H O ÙA H O ÏC

Lời cảm ơn

P h o øn g Đ a øo t a ïo S a u đ a ïi h o ïc t r ư ơ øn g Đ a ïi h o ïc K h o a h o ïc x a õ h o äi va ø n h a ân va ên

t h a øn h p h o á H o à C h í M i n h đ a õ t a ïo đ i e àu k i e än c h o c h u ùn g t o âi t r o n g s u o át q u a ù t r ì n h h o ïc

t a äp , n g h i e ân c ư ùu va ø t h ư ïc h i e än l u a än va ên

T a ùc g i a û c u ûa c a ùc t ư l i e äu , b a øi , a ûn h c h u ùn g t o âi x i n p h e ùp đ ư ơ ïc s ư û d u ïn g t r o n g

l u a än va ên

Q u y ù c ơ q u a n , t h a ân h ư õu đ a õ t a än t ì n h h o ã t r ơ ï ve à m a ët t ư l i e äu , va ät c h a át l a ãn t i n h

t h a àn g i u ùp c h u ùn g t o âi h o a øn t h a øn h l u a än va ên n a øy

T h a øn h p h o á H o à C h í M i n h , n g a øy 1 5 t h a ùn g 7 n a êm 2 0 0 6

Nguyễn Đoàn Bảo Tuyền

4 Ñ o ái t ö ô ïn g va ø m u ïc ñ í c h n g h i e ân c ö ùu

5 P h ö ô n g p h a ùp n g h i e ân c ö ùu va ø n g u o àn t ö l i e äu

3 M o âi t r ö ô øn g va ên h o ùa

3 1 N g ö ô øi V i e ät – c h u û t h e å va ên h o ùa c ô b a ûn c u ûa T a ây N a m B o ä 2 9

3 2 V a ên h o ùa T a ây N a m B o ä t r o n g t i e án t r ì n h va ên h o ùa V i e ät N a m 3 0

C H Ö Ô N G 2 : V A ÊN H O ÙA T A ÄN D U ÏN G M O ÂI T R Ö Ô ØN G S O ÂN G N Ö Ô ÙC

Ô Û T A ÂY N A M B O Ä

1 T a än d u ïn g m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g a ên u o án g ô û T a ây N a m B o ä

1 1 N g u o àn s a ûn va ät s o ân g n ö ô ùc d o ài d a øo 3 3

1 2 M o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc vô ùi c ô c a áu b ö õa a ên va ø m o ùn a ên ñ a ëc t r ö n g 4 3

1 3 A Ên u o án g t r o n g g ì n g i ö õ s ö ùc k h o ûe 5 4

1 4 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa va ên h o ùa a åm t h ö ïc vu øn g s o ân g n ö ô ùc T a ây N a m B o ä 5 8

2 T a än d u ïn g m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g c ö t r u ù ô û T a ây N a m B o ä

2 1 L ö ïa c h o ïn n ô i c ö t r u ù va ø h ì n h t h ö ùc c ö t r u ù 6 6

2 2 V a ät l i e äu l a øm n h a ø 7 2

2 3 Ñ ò a d a n h va ø s o ân g n ö ô ùc 7 4

2 4 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc t a än d u ïn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g c ö t r u ù 7 7

3 T a än d u ïn g m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g ñ i l a ïi ô û T a ây N a m B o ä

3 1 G i a o t h o ân g ñ ö ô øn g t h u ûy ô û T a ây N a m B o ä 7 9

3 2 N g h e à ñ o ùn g g h e t h u y e àn va ø k y õ t h u a ät ñ i e àu k h i e ån g h e t h u y e àn 8 2

3 3 C a ùc p h ö ô n g t i e än g i a o t h o ân g ñ ö ô øn g t h u ûy 8 7

3 4 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc t a än d u ïn g s o ân g n ö ô ùc ñ e å ñ i l a ïi 9 2

4 T a än d u ïn g m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g s a ûn x u a át ô û T a ây N a m B o ä

1 4 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc ñ o ái p h o ù vô ùi s o ân g n ö ô ùc t r o n g g ì n g i ö õ

2 5 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc ñ o ái p h o ù vô ùi s o ân g n ö ô ùc t r o n g c ö t r u ù 1 5 3

3 Ñ o ái p h o ù vô ùi m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g ñ i l a ïi ô û T a ây N a m B o ä

3 1 G i a o t h o ân g t r e ân b o ä 1 5 4

3 2 N g h e ä t h u a ät b a éc c a àu 1 5 7

3 3 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc ñ o ái p h o ù vô ùi s o ân g n ö ô ùc t r o n g ñ i l a ïi 1 5 9

4 Ñ o ái p h o ù vô ùi m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc q u a t r a n g p h u ïc ô û T a ây N a m B o ä

4 1 L ö ïa c h o ïn c a ùc h t h ö ùc t r a n g p h u ïc t h í c h h ô ïp 1 6 1

4 2 S ö û d u ïn g h i e äu q u a û c h a át l i e äu c o ù s a ün t ö ø t h i e ân n h i e ân 1 6 6

4 3 Ñ a ëc t r ö n g c u ûa vi e äc ñ o ái p h o ù vô ùi s o ân g n ö ô ùc q u a t r a n g p h u ïc 1 6 7

5 Ñ o ái p h o ù vô ùi m o âi t r ö ô øn g s o ân g n ö ô ùc t r o n g s a ûn x u a át ô û T a ây N a m B o ä

DẪN LUẬN LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

T r o n g c a ùc vu øn g va ên h o ùa ơ û V i e ät N a m , vu øn g va ên h o ùa N a m B o ä c o ù n h ư õn g n e ùt

đ a ëc t h u ø r a át r i e ân g m a ø va ãn g i ư õ đ ư ơ ïc t í n h t h o án g n h a át c u ûa va ên h o ùa V i e ät N a m

h a ï l ư u c u ûa s o ân g M e k o n g đ o å r a b i e ån , T a ây N a m B o ä t h ư ơ øn g đ ư ơ ïc g o ïi l a ø đồng bằng

s ông C ư ûu L ong K h a ùi n i e äm “ đồng bằng s ông C ư ûu L ong” đ ư ơ ïc s ư û d u ïn g r o än g r a õi t ư ø

s a u c h i e án t r a n h t h e á g i ơ ùi l a àn t h ư ù h a i c h o đ e án n a y [ M a ïc Đ ư ơ øn g 1 9 8 4 : 5 4 ]

V ị t h e á đ ị a - va ên h o ùa n a øy đ a õ t a ïo c h o m i e àn T a ây N a m B o ä c o ù n h ư õn g đ a ëc đ i e åm

va ên h o ùa r i e ân g N o ùi t ơ ùi m i e àn T a ây N a m B o ä, n g ư ơ øi t a n g h ĩ n g a y đ e án n h ư õn g c a ùn h

đ o àn g t í t t a ép t a än c h a ân t r ơ øi , m o ät k h u n g c a ûn h t h i e ân n h i e ân r o än g m ơ û, m o ät m i e àn đ a át

vơ ùi c h a èn g c h ị t h e ä t h o án g k e ân h r a ïc h

T r ư ơ ùc m o ät m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân c o ù n h i e àu đ i e àu m ơ ùi l a ï, c a ùc h ư ùn g x ư û c u ûa n g ư ơ øi

V i e ät ơ û m i e àn đ a át n a øy c o ù n h ư õn g n e ùt đ a ëc t r ư n g r i e ân g B e ân c a ïn h l o ái ư ùn g x ư û t í c h c ư ïc

đ a äm n e ùt t r u y e àn t h o án g , n h ư õn g n a êm g a àn đ a ây , c a ùc b i e åu h i e än l e äc h l a ïc t r o n g c a ùc h

ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân đ a õ d i e ãn r a vơ ùi m ư ùc đ o ä n g a øy c a øn g g i a t a ên g va ø l a n

r o än g t r e ân m i e àn đ a át T a ây N a m B o ä, t r o n g đ o ù m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc b ị t a ùc đ o än g

n h i e àu n h a át C h í n h n h ư õn g ư ùn g x ư û t i e âu c ư ïc c u ûa c o n n g ư ơ øi đ o ái vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g

n ư ơ ùc đ a õ q u a y t r ơ û l a ïi g a ây t a ùc h a ïi t o l ơ ùn c h o c o n n g ư ơ øi n h ư n g u o àn n ư ơ ùc b ị o â n h i e ãm ,

t h i e áu n ư ơ ùc n g o ït c h o s i n h h o a ït va ø s a ûn x u a át , n g u o àn t h u ûy s a ûn b ị c a ïn k i e ät , l u ït l o äi x a ûy

r a l i e ân t i e áp n h i e àu n a êm , s a ït l ơ û đ a át , s a âu b e än h p h a ù h o a ïi m u øa m a øn g n g a øy c a øn g g i a

t a ên g T r ư ơ ùc t ì n h h ì n h n a øy , vi e äc n g h i e ân c ư ùu , t ì m h i e åu va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi

t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn T a ây N a m B o ä vư øa m a n g t í n h t h ơ øi s ư ï, vư øa

m a n g t í n h b ư ùc t h i e át c a û ve à m a ët l y ù l u a än l a ãn t h ư ïc t i e ãn

T h i e át n g h ĩ , vi e äc g ì n g i ư õ va ø n a ân g c a o n h a än t h ư ùc đ e å c o ù t h a ùi đ o ä ư ùn g x ư û h a øi h o øa

vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân c u õn g l a ø m o ät t r o n g n h ư õn g b i e än p h a ùp b a ûo t o àn va ø p h a ùt t r i e ån

t r u y e àn t h o án g va ên h o ùa t o át đ e ïp c u ûa d a ân t o äc

LỊ CH S Ư Û NG HIÊN CƯ ÙU V ẤN ĐỀ

T r o n g q u a ù t r ì n h h ơ n 3 0 0 n a êm h ì n h t h a øn h va ø p h a ùt t r i e ån , vu øn g đ a át m ơ ùi N a m

B o ä đ a õ t ư øn g t r ơ û t h a øn h đ e à t a øi c o ù t í n h c h a át t h ơ øi s ư ï c u ûa đ o ân g đ a ûo g i ơ ùi n g h i e ân c ư ùu

t r o n g va ø n g o a øi n ư ơ ùc , đ a ëc b i e ät t ư ø n ư ûa s a u c u ûa t h e á k y û X X , n h a át l a ø t r o n g va øi t h a äp

n i e ân g a àn đ a ây

N g o a øi vi e äc x u a át h i e än t r o n g c a ùc s a ùc h g i a ùo k h o a , t r o n g n h ư õn g t a øi l i e äu c h u y e ân

n g a øn h t h u o äc c a ùc l ĩ n h vư ïc l ị c h s ư û, đ ị a l y ù, va ên h o ïc , q u a ân s ư ï, m o âi t r ư ơ øn g , … vơ ùi t ư

c a ùc h l a ø m o ät b o ä p h a än c u ûa đ a át n ư ơ ùc V i e ät N a m , m i e àn T a ây N a m B o ä ( h a y c a û vu øn g

N a m B o ä) c o øn đ ư ơ ïc g i ơ ùi k h o a h o ïc q u a n t a âm n g h i e ân c ư ùu r i e ân g t r o n g t ư øn g l ĩ n h vư ïc :

V e à k h a ûo c ư ùu , t r ư ơ ùc t h e á k y û X X s a ùc h P h u û bi e ân t ạp l u ïc c u ûa L e â Q u y ù Đ o ân đ a õ c o ù

đ e à c a äp đ e án s a ûn va ät va ø p h o n g t u ïc c u ûa đ a át G i a Đ ị n h x ư a ( n a y l a ø vu øn g N a m B o ä)

T r o n g s a ùc h G i a Đ ị nh t h ành t h ông c h í , T r ị n h H o a øi Đ ư ùc c o øn t r ì n h b a øy c h i t i e át h ơ n ,

t ư ø vị t r í đ ị a l y ù, t ư ï n h i e ân , h a øn h c h í n h , p h o n g t u ïc , s a ûn va ät c h o đ e án đ o â t h ị , c h ơ ï b u ùa ,

đ o àn l u õy , đ e àn c h u øa c u ûa t o a øn b o ä đ a át G i a Đ ị n h x ư a Đ a ây l a ø h a i t a øi l i e äu c o ù g i a ù t r ị đ a ëc

b i e ät , r a át b o å í c h c h o n h ư õn g c o ân g t r ì n h n g h i e ân c ư ùu k h o a h o ïc va ø c h o n h ư õn g a i m u o án

t ì m h i e åu s a âu r o än g ve à vu øn g đ a át N a m B o ä C a û h a i đ e àu c o ù p h a àn n g u y e ân b a ûn b a èn g

c h ư õ H a ùn , r a át t i e än c h o vi e äc t r a c ư ùu N g o a øi r a c o øn p h a ûi k e å đ e án Đ ại N am nh ất t h ống

c h í ( p h a àn L u ïc t ỉ n h N a m K y ø) d o c a ùc s ư û t h a àn n h a ø N g u y e ãn b i e ân s o a ïn , va ø c a ùc c o ân g

t r ì n h c u ûa T r ư ơ n g V ĩ n h K y ù

S a n g t h e á k y û X X , n h a át l a ø t r o n g n h ư õn g t h a äp n i e ân 1 9 5 0 -1 9 8 0 , c o ù n h i e àu c o ân g

t r ì n h c u ûa c a ùc n h a ø n g h i e ân c ư ùu n h ư N g u y e ãn V a ên H a àu vơ ùi T h oại N gọc H ầu v à

nh ư õng c ông c u ộc k h ai p h á m i e àn H ậu G i ang, S ư ï t h ôn t h u ộc v à k h ai t h ác đất T ầm

P h ong L ong, …; N g u y e ãn Đ ì n h Đ a àu vơ ùi C h e á độ c ông đi e àn c ông t h ổ t r ong l ị c h s ư û

k h ẩn h oang l ập ấp ơ û N am K y ø L u ïc T ỉ nh , T ổng k e át đị a bạ N am K y ø L u ïc T ỉ nh , …;

H u y øn h L ư ùa vơ ùi L ị c h s ư û k h ai p h á v u øng đất N am B ộ, G óp p h ần t ì m h i e åu v u øng đất

N am B ộ c ác t h e á k y û X V I I , X V I I I , X I X , …; N am B ộ x ư a v à nay , h a y Đ ị a p h ư ơ ng c h í

c u ûa c a ùc t ỉ n h , … Đ a ëc b i e ät l a ø S ơ n N a m , vơ ùi n h ư õn g t a ùc p h a åm n h ư L ị c h s ư û k h ẩn h oang

m i e àn N am , Đ ất G i a Đ ị nh x ư a, Đ ồng bằng s ông C ư ûu L ong ne ùt s i nh h oạt x ư a, C á

t í nh m i e àn N am , V ăn m i nh m i e ät v ư ơ øn, … T a át c a û n h ư õn g c o ân g t r ì n h t r e ân l a ø n g u o àn t a øi

l i e äu h e át s ư ùc q u y ù g i a ù, g i u ùp h i e åu r o õ ve à m o ïi l ĩ n h vư ïc c u ûa vu øn g đ a át N a m B o ä

V e à va ên h o ïc vi e át , đ ư ơ ïc c h u ù y ù h ơ n c a û l a ø n h ư õn g t a ùc p h a åm t r o n g t h e á k y û X X c u ûa

c a ùc n h a ø va ên H o à B i e åu C h a ùn h , S ơ n N a m , Đ o a øn G i o ûi Đ a ëc b i e ät , n h ư õn g t a ùc p h a åm

t i e âu b i e åu n h ư H ư ơ ng r ư øng C à M au c u ûa S ơ n N a m , Đ ất r ư øng p h ư ơ ng N am c u ûa

Đ o a øn G i o ûi đ a õ k h a éc h o ïa k h a ù t o a øn d i e än n h ư õn g n e ùt đ o äc đ a ùo ve à t h i e ân n h i e ân , ve à c o n

n g ư ơ øi T a ây N a m B o ä

Ơ Û n h i e àu l ĩ n h vư ïc k h a ùc n h ư va ên h o ïc d a ân g i a n , p h ư ơ n g n g ư õ, d u l ị c h , q u a ân s ư ï, …

r a ûi r a ùc c o ù r a át n h i e àu c o ân g t r ì n h , t a ùc p h a åm T u y n h i e ân , c h ư a t h a ät s ư ï đ a ày đ u û ve à n o äi

d u n g t r o n g t ư øn g l ĩ n h vư ïc c u ï t h e å V ì va äy , n h ư õn g n g ư ơ øi l a øm c o ân g t a ùc n g h i e ân c ư ùu ,

h o ïc t a äp , g a ëp k h o ân g í t k h o ù k h a ên k h i c a àn t r a c ư ùu , t ì m h i e åu

V e à va ên h o ùa , n g o a øi n h ư õn g c o ân g t r ì n h c o ù t í n h c h a át n g h i e ân c ư ùu c h u n g ve à va ên

h o ùa V i e ät N a m n h ư V i e ät N am v ăn h óa s ư û c ư ơ ng c u ûa Đ a øo D u y A n h , V i e ät N am

p h ong t u ïc c u ûa P h a n K e á B í n h , V ăn m i nh V i e ät N am c u ûa N g u y e ãn V a ên H u y e ân , N e áp

c u õ c u ûa T o a n A Ùn h , V ăn h óa h ọc đại c ư ơ ng v à c ơ s ơ û v ăn h óa V i e ät N am c u ûa T r a àn

Q u o ác V ư ơ ïn g , B ản s ắc v ăn h óa V i e ät N am c u ûa P h a n N g o ïc , V ăn h óa v u øng v à p h ân

v u øng v ăn h óa ơ û V i e ät N am c u ûa N g o â Đ ư ùc T h ị n h , T ì m v e à bản s ắc v ăn h óa V i e ät N am

c u ûa T r a àn N g o ïc T h e âm , … t h ì va ên h o ùa N a m B o ä c h ỉ m ơ ùi đ ư ơ ïc s ư ï c h u ù y ù c u ûa c a ùc n h a ø

n g h i e ân c ư ùu t r o n g t h ơ øi g i a n g a àn đ a ây Đ o ù l a ø n h ư õn g t a ùc p h a åm : M ấy đặc đi e åm v ăn

h óa đồng bằng s ông C ư ûu L ong d o L e â A n h T r a ø ( c h u û b i e ân ) , V ăn h óa v à c ư d ân đồng bằng s ông C ư ûu L ong c u ûa c a ùc t a ùc g i a û N g u y e ãn C o ân g B ì n h , L e â X u a ân D i e äm ,

M a ïc Đ ư ơ øn g ; V ăn h óa d ân gi an N am B ộ – nh ư õng p h ác t h ảo c u ûa N g u y e ãn P h ư ơ n g

T h a ûo ; V ăn h óa d ân gi an ngư ơ øi V i e ät N am B ộ c u ûa c a ùc t a ùc g i a û T h a ïc h P h ư ơ n g , H o à

L e â, H u y øn h L ư ùa , N g u y e ãn Q u a n g V i n h ; L e ã h ội d ân gi an ơ û N am B ộ c u ûa H u y øn h

Q u o ác T h a én g ; N h à ơ û, t r ang p h u ïc , ăn u ống c u ûa c ác d ân t ộc v u øng đồng bằng s ông

C ư ûu L ong c u ûa P h a n T h ị Y e án T u y e át ; V ăn h óa N am B ộ - V ấn đe à v à p h át t r i e ån c u ûa

H o à B a ù T h a âm ; V ăn h óa ngh e ä t h u ật N am B ộ, N h ư õng t h ành t ư ïu k h oa h ọc x ã h ội v à

nh ân v ăn ơ û c ác t ỉ nh p h í a N am t r ong t h ơ øi k y ø đổi m ơ ùi , h o a ëc V ăn h óa N am B ộ t r ong

k h ông gi an x ã h ội Đ ông N am A Ù c u ûa n h i e àu t a ùc g i a û… N o äi d u n g c u ûa c a ùc c o ân g t r ì n h ,

t a ùc p h a åm n a øy , h o a ëc k h a ùi q u a ùt c h u n g ve à m o ïi m a ët , h o a ëc t a äp t r u n g n g h i e ân c ư ùu s a âu

va øo t ư øn g l ĩ n h vư ïc t h u o äc va ên h o ùa va ät c h a át , va ên h o ùa t i n h t h a àn c u ûa N a m B o ä h a y

r i e ân g c u ûa Đ o àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g

T r o n g s o á c a ùc c o ân g t r ì n h n g h i e ân c ư ùu ve à va ên h o ùa V i e ät N a m , k e å t ư ø k h i r a đ ơ øi

va øo n a êm 1 9 9 6 , c o ân g t r ì n h T ì m v e à bản s ắc v ăn h óa V i e ät N am c u ûa T r a àn N g o ïc

T h e âm đ a õ đ ư ơ ïc d ư l u a än t r o n g va ø n g o a øi n ư ơ ùc h e át s ư ùc q u a n t a âm va ø đ a ùn h g i a ù c a o

V ơ ùi c a ùc h t i e áp c a än h e ä t h o án g - c a áu t r u ùc k e át h ơ ïp vơ ùi p h ư ơ n g p h a ùp s o s a ùn h - l o a ïi

h ì n h , t a ùc g i a û l a àn đ a àu t i e ân đ a õ c u n g c a áp c h o c a ùc n h a ø n g h i e ân c ư ùu m o ät c h u y e ân k h a ûo

t o a øn d i e än , c o ù h e ä t h o án g , m o ät b ư ùc t r a n h t o ån g q u a n ve à va ên h o ùa V i e ät N a m V ơ ùi vi e äc

va än d u ïn g p h ư ơ n g p h a ùp m ơ ùi m e û n a øy , va ên h o ùa đ ư ơ ïc x e m n h ư m o ät h e ä t h o án g g o àm

b o án t h a øn h t o á c ơ b a ûn : va ên h o ùa n h a än t h ư ùc , va ên h o ùa t o å c h ư ùc c o än g đ o àn g , va ên h o ùa

ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân va ø va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g x a õ h o äi

S a u c o ân g t r ì n h t r e ân , t a ùc g i a û c o øn c o ù c a ùc b a øi vi e át r a át đ a ùn g c h u ù y ù Ơ Û b a øi V ai t r ò

c u ûa nư ơ ùc t r ong t r u y e àn t h ống v ăn h óa V i e ät N am v à Đ ông N am A Ù, t a ùc g i a û n h a án

m a ïn h r a èn g s o ân g n ư ơ ùc va ø a âm va n g c u ûa n o ù đ a õ, đ a n g va ø s e õ c o øn c h i p h o ái m o ät c a ùc h

s a âu s a éc t o a øn b o ä đ ơ øi s o án g va ät c h a át ( a ên , ơ û, đ i l a ïi , s a ûn x u a át , … ) va ø t i n h t h a àn ( n g o ân t ư ø,

t o ân g i a ùo , n g h e ä t h u a ät , … ) c u ûa n g ư ơ øi V i e ät va ø c a ùc d a ân t o äc Đ o ân g N a m A Ù T r o n g b a øi

N ư ơ ùc , v ăn h óa v à h ội nh ập …, t a ùc g i a û đ a õ đ ư a r a c a ùc q u a n đ i e åm r a át x a ùc đ a ùn g ve à

n ư ơ ùc , va ên h o ùa , va ên h o ùa n ư ơ ùc , h o äi n h a äp n ư ơ ùc va ø h o äi n h a äp va ên h o ùa , b a ûo ve ä n ư ơ ùc

va ø va ên h o ùa t r o n g b o ái c a ûn h h o äi n h a äp q u o ác t e á c u ûa t o a øn t h e å n h a ân l o a ïi , đ a ëc b i e ät l a ø

t r o n g g i a i đ o a ïn h i e än n a y

L u a än va ên n a øy s e õ k e á t h ư øa n h ư õn g t h a øn h t ư ïu c u ûa c a ùc c o ân g t r ì n h đ i t r ư ơ ùc , đ a ëc

b i e ät l a ø vi e äc s ư û d u ïn g p h ư ơ n g p h a ùp c a áu t r u ùc - h e ä t h o án g đ e å t ì m h i e åu ve à va ên h o ùa ư ùn g

x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân ( t r o n g l u a än va ên n a øy l a ø đ a ëc t r ư n g s o ân g n ư ơ ùc ) c u ûa

n g ư ơ øi V i e ät ơ û m i e àn T a ây N a m B o ä, ve à va i t r o ø c u ûa s o ân g n ư ơ ùc t r o n g t r u y e àn t h o án g va ên

h o ùa V i e ät N a m , ve à b a ûo ve ä n ư ơ ùc va ø va ên h o ùa Q u a đ o ù, n h a èm t ì m h i e åu s a âu h ơ n n ư õa

ve à va ên h o ùa N a m B o ä, m o ät t r o n g n h ư õn g vu øn g va ên h o ùa c u ûa va ên h o ùa V i e ät N a m ,

t r o n g g i a i đ o a ïn c o ân g n g h i e äp h o ùa , h i e än đ a ïi h o ùa đ a át n ư ơ ùc

C h u ùn g t o âi đ a õ đ ư ơ ïc g i ơ ùi t h i e äu m o ät s o á c o ân g t r ì n h n g h i e ân c ư ùu c u ûa c a ùc n h a ø k h o a

h o ïc n ư ơ ùc n g o a øi n h ư C u l t u r e e n e au , c u l t u r e i nond e ùe e t c u l t u r e i r r i gu e ùe e n A s i e

t r op i c al e c u ûa J e a n D e l ve t , h a y W at e r – bas e d and l and – bas e d c i v i l i z at i on, …

n h ư n g c h ư a c o ù t h ơ øi g i a n đ e å t i e áp c a än t r ư ïc t i e áp

M a ëc d u ø n h ư õn g c o ân g t r ì n h t a äp t r u n g n g h i e ân c ư ùu ve à va ên h o ùa N a m B o ä vư øa n e âu ,

c h ư a k h a éc h o ïa r o õ n e ùt va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân c u ûa n g ư ơ øi V i e ät n h ư

m o ät t h a øn h t o á c u ûa h e ä t h o án g va ên h o ùa T u y n h i e ân , n h ơ ø va øo n h ư õn g c o ân g t r ì n h n a øy

m a ø c h u ùn g t o âi đ a õ n g h i e ân c ư ùu , t ì m h i e åu va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc

c u ûa n g ư ơ øi V i e ät ơ û T a ây N a m B o ä h e át s ư ùc t h u a än l ơ ïi

Ý NG HĨ A K HOA HỌC V À THƯ ÏC TIỄN

Y Ù n g h ĩ a v e à m a ët k h o a h o ïc : Đ e à t a øi s e õ g o ùp p h a àn b o å s u n g t h e âm t r i t h ư ùc va øo

p h a àn l y ù l u a än c u ûa va ên h o ùa h o ïc V i e ät N a m , đ a ëc b i e ät ve à p h ư ơ n g d i e än đ ị a - va ên h o ùa

Đ o àn g t h ơ øi l a øm c ơ s ơ û c h o vi e äc n g h i e ân c ư ùu va ø s o a ïn t h a ûo c a ùc g i a ùo t r ì n h va ên h o ùa

ĐỐI TƯ Ơ ÏNG V À NHIỆM V U Ï NG HIÊN CƯ ÙU

Đ O ÁI T Ư Ơ ÏN G N G H I E ÂN C Ư ÙU

Đ o ái t ư ơ ïn g n g h i e ân c ư ùu l a ø va ên h o ùa ư ùn g x ư û c u ûa n g ư ơ øi V i e ät T a ây N a m B o ä đ o ái

vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân , đ ư ơ ïc g i ơ ùi h a ïn t r o n g đ a ëc t r ư n g s o ân g n ư ơ ùc , n h ư m o ät t h a øn h

t o á c u ûa h e ä t h o án g va ên h o ùa

N H I E ÄM V U Ï N G H I E ÂN C Ư ÙU

1 X a ùc đ ị n h n h ư õn g a ûn h h ư ơ ûn g t í c h c ư ïc va ø t i e âu c ư ïc c u ûa m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc

đ o ái vơ ùi n g ư ơ øi V i e ät ơ û T a ây N a m B o ä t r e ân c a ùc l ĩ n h vư ïc t h u o äc đ ơ øi s o án g va ät c h a át

2 X a ùc đ ị n h l o ái ư ùn g x ư û t í c h c ư ïc va ø t i e âu c ư ïc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät ơ û T a ây N a m B o ä

đ o ái vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc V a án đ e à g ì n g i ư õ m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân s o n g s o n g vơ ùi

b a ûo t o àn , p h a ùt t r i e ån va ø x a ây d ư ïn g t r u y e àn t h o án g va ên h o ùa t o át đ e ïp ơ û T a ây N a m B o ä

t r o n g c o ân g c u o äc c o ân g n g h i e äp h o ùa , h i e än đ a ïi h o ùa đ a át n ư ơ ùc

P HƯ Ơ NG P HÁP NG HIÊN CƯ ÙU V À NG U ỒN TÀI LIỆU

P H Ư Ơ N G P H A ÙP N G H I E ÂN C Ư ÙU

N h ư õn g p h ư ơ n g p h a ùp n g h i e ân c ư ùu đ ư ơ ïc s ư û d u ïn g t r o n g đ e à t a øi g o àm :

P h ư ơ ng p h áp h e ä t h ống c ấu t r u ùc l a ø p h ư ơ n g p h a ùp đ ư ơ ïc s ư û d u ïn g x u y e ân s u o át

t r o n g t o a øn b o ä đ e à t a øi đ e å t i e áp c a än va ên h o ùa n h ư m o ät h e ä t h o án g V a ø va ên h o ùa ư ùn g x ư û

c u ûa c o n n g ư ơ øi đ o ái vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân l a ø m o ät t h a øn h t o á c u ûa h e ä t h o án g va ên h o ùa

P h ư ơ ng p h áp l ị c h s ư û v à p h ư ơ ng p h áp l ogi c g i u ùp n h a än t h ư ùc đ u ùn g q u a ù t r ì n h

p h a ùt s i n h , p h a ùt t r i e ån c u ûa va ên h o ùa T a ây N a m B o ä t r o n g t i e án t r ì n h va ên h o ùa V i e ät

N a m , đ o àn g t h ơ øi n a ém đ ư ơ ïc b a ûn c h a át va ø q u y l u a ät c u ûa va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi

t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân c u ûa c o n n g ư ơ øi

P h ư ơ ng p h áp p h ân t í c h v à t ổng h ơ ïp n h a èm t a ùc h va ên h o ùa ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi

t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn T a ây N a m B o ä r a t h a øn h h a i c a ùc h x ư û t h e á p h u ø

h ơ ïp l a ø t a än d u ïn g m o âi t r ư ơ øn g va ø đ o ái p h o ù vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g T r o n g m o ãi c a ùc h x ư û t h e á

đ o ái vơ ùi t ư øn g l ĩ n h vư ïc t r o n g đ ơ øi s o án g va ät c h a át c u ûa c o n n g ư ơ øi , t h ì đ a âu l a ø m a ët n o åi

t r o äi c u ûa vi e äc t a än d u ïn g h a y c u ûa vi e äc đ o ái p h o ù S a u đ o ù l i e ân k e át , t h o án g n h a át l a ïi c a ùc

t h e á ư ùn g x ư û t r o n g t ư øn g l ĩ n h vư ïc n h a èm l a øm r o õ va i t r o ø, vị t r í , t í n h c h a át c u ûa va ên h o ùa

ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn T a ây N a m B o ä

P h ư ơ ng p h áp d i e ãn d ị c h v à q u y nạp n h a èm s u y l u a än đ e å đ i t ư ø va ên h o ùa ư ùn g x ư û

vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân c u ûa n g ư ơ øi V i e ät đ e án c a ùc h t h ư ùc ư ùn g x ư û đ a ëc t h u ø vơ ùi m o âi

t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn T a ây N a m B o ä, đ o àn g t h ơ øi q u a đ o ù x a ùc đ ị n h

n h a än t h ư ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn n a øy ve à m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc t r o n g m o ïi l ĩ n h vư ïc

t h u o äc đ ơ øi s o án g va ät c h a át

P h ư ơ ng p h áp q u an s át v à t h ư ïc ngh i e äm n h a èm g h i n h a än va ø x a ùc đ ị n h m o ät c a ùc h

đ a ày đ u û va ø c h í n h x a ùc t ư øn g c a ùc h t h ư ùc ư ùn g x ư û c u ûa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn T a ây N a m B o ä

vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc t r o n g t a át c a û c a ùc l ĩ n h vư ïc c u ûa đ ơ øi s o án g va ät c h a át q u a

n h ư õn g t r a ûi n g h i e äm c o ù đ ư ơ ïc t ư ø c u o äc s o án g t h ư ïc t e á

N G U O ÀN T A ØI L I E ÄU C H U Û Y E ÁU

T a øi l i e äu t h a m k h a ûo c h u û y e áu l a ø c a ùc t a ùc p h a åm , c o ân g t r ì n h n g h i e ân c ư ùu ve à va ên

h o ùa N a m B o ä va ø T a ây N a m B o ä; ve à va ên h o ùa V i e ät N a m va ø l y ù l u a än va ên h o ùa h o ïc

T a øi l i e äu t h a m k h a ûo m ơ û r o än g g o àm : c a ùc t a ùc p h a åm b i e ân k h a ûo , đ ị a c h í , d u l ị c h

vi e át r i e ân g h o a ëc c o ù l i e ân q u a n đ e án N a m B o ä, đ o àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g ; c a ùc t a ùc

p h a åm ve à đ ị a l y ù t ư ï n h i e ân , đ ị a l y ù n h a ân va ên , đ ị a l y ù k i n h t e á, đ ị a l y ù m o âi t r ư ơ øn g , l ị c h

s ư û, d a ân t o äc h o ïc , t ư t ư ơ ûn g p h ư ơ n g Đ o ân g , t o ân g i a ùo t í n n g ư ơ õn g , p h o n g t u ïc t a äp q u a ùn ,

va ên h o ùa n g h e ä t h u a ät , va ên h o ùa d a ân g i a n , va ên h o ïc vi e át , m y õ t h u a ät , a åm t h ư ïc , t r a n g

p h u ïc , k i e án t r u ùc , g i a o t h o ân g ; c a ùc t a ùc p h a åm vi e át ve à va ên h o ùa Đ o ân g N a m A Ù, va ên h o ùa

A Án Đ o ä, va ên h o ùa T r u n g H o a c o ù l i e ân q u a n ; va ø c a ùc n i e ân g i a ùm t h o án g k e â c u ûa n h a ø

n ư ơ ùc

N h ư õn g t a øi l i e äu t h a m k h a ûo n e âu t r e ân đ ư ơ ïc t a äp h ơ ïp t ư ø c a ùc t h ư vi e än , c a ùc c a ù n h a ân

va ø p h ư ơ n g t i e än t h o ân g t i n đ a ïi c h u ùn g N g o a øi r a , c o øn c o ù n h ư õn g k i e án t h ư ùc , k i n h

n g h i e äm t h ư ïc t e á p h o n g p h u ù m a ø t a ùc g i a û đ e à t a øi đ a õ t i e áp t h u đ ư ơ ïc t ư ø đ ơ øi s o án g s i n h

h o a ït , l a o đ o än g s a ûn x u a át t r e ân m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc ơ û q u e â n h a ø

B Ố CU ÏC LU ẬN V ĂN

V e à h ì n h t h ư ùc , l u a än va ên g o àm 1 8 7 t r a n g n o äi d u n g , va ø 2 4 2 t r a n g p h u ï l u ïc b a o

g o àm c a ùc k e át q u a û đ a õ đ ư ơ ïc c h u ùn g t o âi k h a ûo s a ùt t ư ø t h ư ïc t e á, x ư û l y ù t ư ø c a ùc t a øi l i e äu , s o á

l i e äu t h o án g k e â, n g o a øi r a c o øn c o ù m o ät s o á b a øi vi e át va ø h ì n h a ûn h b o å s u n g t ư ø c a ùc n g u o àn

t a øi l i e äu k h a ùc

V e à n o äi d u n g , n g o a øi p h a àn d a ãn l u a än va ø k e át l u a än , l u a än va ên g o àm 3 c h ư ơ n g :

C h ư ơ ng 1 : T ổng q u an v e à T ây N am B ộ v à v ăn h óa T ây N am B ộ ( 1 8 t r a n g )

N h a èm g i ơ ùi t h i e äu k h a ùi q u a ùt ve à m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân , m o âi t r ư ơ øn g x a õ h o äi va ø va ên h o ùa

m i e àn T a ây N a m B o ä, m u ïc đ í c h l a øm c ơ s ơ û c h o n h ư õn g l u a än đ i e åm , l u a än c ư ù s e õ đ ư ơ ïc

t r ì n h b a øy ơ û p h a àn t r o ïn g t a âm c u ûa l u a än va ên , t r o n g c a ùc c h ư ơ n g s a u

C h ư ơ ng 2 : V ăn h óa t ận d u ïng m ôi t r ư ơ øng s ông nư ơ ùc ơ û T ây N am B ộ ( 1 0 7

t r a n g ) ; C h ư ơ ng 3 : V ăn h óa đối p h ó v ơ ùi m ôi t r ư ơ øng s ông nư ơ ùc ơ û T ây N am B ộ ( 4 2

t r a n g ) H a i c h ư ơ n g n a øy l a ø p h a àn t r o ïn g t a âm c u ûa l u a än va ên N o äi d u n g n h a èm x a ùc đ ị n h

c a ùc h t h ư ùc ư ùn g x ư û vơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc c u ûa n g ư ơ øi V i e ät T a ây N a m B o ä t r e ân t a át

c a û c a ùc l ĩ n h vư ïc a ên , ơ û, m a ëc , đ i l a ïi , g ì n g i ư õ s ư ùc k h o ûe , s a ûn x u a át va ø đ a ùn h g i a ëc T r o n g

đ o ù, b a o g o àm vi e äc t r a n h t h u û t a än d u ïn g n h ư õn g g ì c o ù l ơ ïi va ø r a s ư ùc đ o ái p h o ù vơ ùi n h ư õn g

m a ët b a át l ơ ïi m a ø m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc d a øn h c h o c o n n g ư ơ øi ơ û m i e àn đ a át n a øy

CHƯƠNG 1:

TỔNG QUAN VỀ TÂY NAM BỘ

VÀ VĂN H ÓA TÂY NAM BỘ

1 M ÔI TR Ư Ơ ØNG TƯ Ï NH I ÊN

1 1 V ị t r í đ ị a l y ù

M i e àn T a ây N a m B o ä l a ø p h a àn l a õn h t h o å ơ û p h í a c ư ïc n a m c u ûa V i e ät N a m , c o ù d i e än

t í c h 3 9 7 3 4 k m 2( 1 ) P h í a Đ o ân g B a éc g i a ùp vơ ùi m i e àn Đ o ân g N a m B o ä, p h í a B a éc g i a ùp

n ư ơ ùc C a m p u c h i a , T a ây g i a ùp vị n h T h a ùi L a n , Đ o ân g N a m va ø N a m g i a ùp b i e ån Đ o ân g

T r o n g đ e à t a øi n a øy , c u ïm t ư ø Đ ồng bằng c h âu t h ổ s ông C ư ûu L ong c h u ùn g t o âi

d u øn g đ e å c h ỉ b o ä p h a än c h í n h c u ûa đ o àn g b a èn g ve à m a ët t ư ï n h i e ân , t ư ùc b a o g o àm vu øn g

t h ư ơ ïn g va ø h a ï c u ûa c h a âu t h o å; c u ïm t ư ø Đ ồng bằng s ông C ư ûu L ong đ e å c h ỉ c h u n g ve à

m a ët t ư ï n h i e ân c h o p h a àn đ a át l i e àn ; va ø d a n h t ư ø T ây N am B ộ đ e å c h ỉ c h u n g t o a øn m i e àn

về c a ùc l ĩ n h vư ïc h a øn h c h í n h , va ên h o ùa , k i n h t e á, x a õ h o äi

1 2 Đ ị a h ì n h – c a ûn h q u a n

C a ùc đ o àn g b a èn g c h a âu t h o å đ e àu d o c a ùc s o ân g l ơ ùn b o ài đ a ép n e ân , ơ û T a ây N a m B o ä

l a ø s o ân g C ư ûu L o n g , t ư ùc s o ân g M e k o n g M e k o n g l a ø t ư ø đ ư ơ ïc p h i e ân a âm t ư ø t i e án g L a øo

“ M e ø K h oóng” , n g h ĩ a l a ø “s o ân g m e ï” T h e o c a áu t r u ùc đ ị a d a n h L a øo – T h a ùi , c a ùc s o ân g

l ơ ùn đ e àu g o ïi l a ø m e ï ( “ M e ø” ) n h ư M e ø K h o o ùn g ( M e k o n g ) , M e ø N a ëm ( M e n a m ) T ư ø

“k h oóng” h a y “k r oong” đ e å c h ỉ s o ân g g a àn n h ư p h o å b i e án k h a ép vu øn g Đ o ân g N a m A Ù,

k e å c a û ơ û m i e àn N a m T r u n g Q u o ác ( t ư ø “gi ang”
l a ø s o ân g đ ư ơ ïc d u øn g t ư ø p h í a n a m

s o ân g T r ư ơ øn g G i a n g t r ơ û x u o án g C h ư õ gi ang c o ù b o ä “c ông”  đ e å p h i e ân a âm t ư ø

“kroong” của n g ư õ h e ä Na m A Ù) Ng ư ơ øi V i e ät d ùn g t e ân H a ùn V i e ät “C ư ûu L ong” đe å

p h i e ân a âm t ư ø “kroong” [P h a ïm Đ ư ùc D ư ơ n g 1 9 8 4 : 8 3 ]

Đ o àn g b a èn g ch a âu t h o å s o ân g C ư ûu L o n g l ơ ùn v a ø m a øu m ơ õ n h a át V i e ät Na m , l a ø v ư ïa

l úa v a ø n ơ i s a ûn x ua át đa d a ïn g p h o n g p h ú ca ùc n g uo àn t h ư ïc p h a åm , n o ân g s a ûn ch o ca û

n ư ơ ùc Ng ư ơ øi V i e ät ơ û T a ây Na m B o ä, t ư ø x ư a đa õ q ua n n i e äm C ư ûu L o n g l a ø ch í n co n

r o àn g p h un n ư ơ ùc đe å t ư ơ ùi ch o m i e àn đa át n a øy [M a ïc Đ ư ơ øn g 1 9 8 4 : 5 4 ] K h a ùi n i e äm v e à

r o àn g g ơ ïi l a ïi t r uy e àn t h uy e át l i e ân q ua n đe án s ư ï h ì n h t h a øn h d a ân t o äc V i e ät Na m t ư ø b uo åi

x a x ư a , d o đo ù n h ư m o ät l ơ øi n h a éc n h ơ û t h ư ơ øn g x uy e ân v e à co äi n g uo àn v a ø y ù t h ư ùc d a ân t o äc [P h a n Q ua n g 1 9 8 5 : 6 ]

M e k o n g l a ø co n s o ân g l ơ ùn t h ư ù 1 2 t r e ân t h e á g i ơ ùi ( d a øi 4 8 0 0 k m ) v a ø l ơ ùn n h a át

Đ o ân g Na m A Ù, co ù t o ån g d i e än t í ch l ư u v ư ïc r o än g t ơ ùi 7 9 5 0 0 0 k m 2 S o ân g b a ét n g uo àn t ư ø

ca o n g uy e ân T a ây T a ïn g t h uo äc T r un g Q uo ác ( ca o h ơ n m ư ïc n ư ơ ùc b i e ån 5 0 0 0 m ) , ch a ûy

t ư ø T r un g Q uo ác s a n g M y a n m a r , L a øo , T h a ùi L a n , C a m p uch i a , r o ài đo å v a øo m i e àn T a ây

Na m B o ä của V i e ät Na m q ua h a i n h a ùn h đe å r a b i e ån ( 2) Nh a ùn h p h í a B a éc l a ø s o ân g T i e àn

[www.vnmc gov.vn/A dmin/M K Intr o_ E N G asp]

H1.01: Sông Cửu Long ở Tây Nam Bộ [ w w w g e o g r u n i -g o e t t i n g e n d e / k u s / p i c s / v n h t m ]

B Đ 1.1: Lưu v ực s ông M e k ong [ w w w v n m c g o v v n /

A d m i n / M K I n t r o _ E n g a s p ]

( T i e àn G i a n g ) , n h a ùn h p h í a Na m l a ø s o ân g H a äu ( H a äu G i a n g ) H a i n h a ùn h s o ân g n a øy

ca øn g v e à x uo âi ca øn g r o än g l ơ ùn , k h i r a đe án b i e ån , cư ûa s o ân g r o än g đe án v a øi k i l o m e t

b o ïc n h ư õn g đa ûo ơ û g i ư õa

s o ân g Nh ư õn g đa ûo n a øy ,

đa ûo l ơ ùn đư ơ ïc n g ư ơ øi

V i e ät ơ û m i e àn n a øy g o ïi l a ø

c u ø l a o, đa ûo n h o û l a ø c ồn

đe å p h a ân b i e ät v ơ ùi n h ư õn g

đa ûo v a ø h o øn ơ û b i e ån ( 3 )

( 3 ) X em P h ụ lục 1.20

B Đ 1.2 : H e ä t h ống s ông Cửu Long ở Tây Nam Bộ

[ N g u y e ãn D ư ơ ïc 2 005 a : 106 ]

S o ân g H a äu r a b i e ån t h e o m o ät d o øn g ch a ûy d uy n h a át , m a ëc d ù v a ãn co ù n h ư õn g cù

l a o l ơ ùn ơ û g i ư õa d o øn g S a u k h i g a ëp s o ân g V a øm Na o n o ái l i e àn v ơ ùi s o ân g T i e àn , s o ân g

H a äu n h a än đư ơ ïc m o ät l ư ơ ïn g n ư ơ ùc t ư ø s o ân g T i e àn ch uy e ån q ua , l a øm ch o s ư ï ch e ân h l e äch

l ư u l ư ơ ïn g g i ư õa h a i s o ân g k h o ân g co øn đa ùn g k e å C a ùch b i e ån 7 5 k m , s o ân g b a ét đa àu ch i a

n h a ùn h , đo å r a b i e ån q ua b a cư ûa Đ ị n h A n , B a ùt X a éc v a ø T r a n h Đ e à [Ng uy e ãn D ư ơ ïc

2 0 0 5 a : 1 0 6 ; NX B B a ûn Đ o à 1 9 9 7 : 2 1 ] ( 4 )

( 4 ) V ề tên c ủa h ai c ư ûa C ung H ầu và T r anh Đ ề, tr ong h ai q uy ển Tự vị Tiếng Việt miền

N am [V ư ơ ng H ồng S ển 19 9 3] và Đ o àng b ằng s o âng C ửu L o ng nét s inh h o ạt x ưa [S ơ n N am

19 9 7 c ], h ai tác giả đ ều c ó c h ung y ù k iến:

C ư ûa C ung H ầu, gần B ãi N gao, xư a c ó tên c h ư õ gọi là N gao C h âu h ải mo ân V ì ngư ơ øi

P h áp k h ông đ ọc C o àn N gao mà đ ọc th ành “ c o nn gao ” nên viết sai là C o ng H au , C u ng

H au T h ật r a k h ông c ó c ư ûa nào tên nh ư vậy S au viết lại th ành c h ư õ V iệt, vì k h ông h iểu

r õ tư ø và ngh ĩ a gốc nên th êm dấu mà th ành C ung H ầu [V ư ơ ng H ồng S ển 19 9 3: 289 ,

H e ä t h o án g s o ân g r a ïch ơ û đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g ch a èn g ch ị t n h ư m o ät m a ïn g

n h e än k h o ån g l o à, v ơ ùi h ơ n 2 5 0 0 k m s o ân g r a ïch t ư ï n h i e ân v a ø 2 5 0 0 k m k e ân h đa øo ( 5 ),

t r o n g đo ù co ù 1 5 7 5 k m k e ân h co ù l o øn g k e ân h r o än g 1 8 -6 0 m , 4 8 0 k m r o än g 8 -1 6 m , co øn

l a ïi l a ø d ư ơ ùi 8 m [L e â B a ù T h a ûo 2 0 0 2 : 2 6 6 ]

Ơ Û T a ây Na m B o ä, m ùa m ư a t r ùn g h ơ ïp v ơ ùi g i o ù m ùa t a ây n a m ( g i o ù n o àm ) , k e ùo

d a øi t ư ø t h a ùn g 5 đe án t h a ùn g 1 0 , đa ây cũn g l a ø m ùa n ư ơ ùc l ũ của s o ân g C ư ûu L o n g L ư u

l ư ơ ïn g s o ân g C ư ûu L o n g ch ư ùa t ơ ùi 4 7 5 t y û m e ùt k h o ái n ư ơ ùc, m ư ïc n ư ơ ùc m ùa l ũ co ù t h e å

ca o h ơ n m ư ïc n ư ơ ùc m ùa ca ïn đe án 4 m D i e än t í ch n g a äp l ũ ơ û đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu

L o n g l e ân t ơ ùi 1 3 0 0 0 0 0 -1 4 0 0 0 0 0 h a , n h ư n g k h o ân g v ì v a äy m a ø b ị n g a äp l ụt đe d o ïa

đo ät n g o ät , b ơ ûi m o ät p h a àn n ư ơ ùc của s o ân g C ư ûu L o n g đa õ d o àn n g ư ơ ïc v a øo B i e ån H o à

C a m p uch i a ch ư øn g 1 9 % t o ån g l ư ơ ïn g n ư ơ ùc( 6 ) M a ët k h a ùc, d o s o ân g T i e àn v a ø s o ân g H a äu

đư ơ ïc n o ái v ơ ùi n h a u b a èn g r a át n h i e àu k e ân h r a ïch n e ân s ư ï p h a ân l ũ d i e ãn r a d e ã d a øn g Ơ Û

s o ân g T i e àn , n ư ơ ùc l ũ ch ỉ l e ân t ư ø t ư ø m o ãi n g a øy v a øi ce n t i m e t r o ài t r a øn v a øo ca ùc v ùn g

t r ũn g n a èm n g a y s a u g ơ ø s o ân g , đe å l a ïi m o ät l ơ ùp p h ù s a m a øu m ơ õ t r e ân r uo än g l úa Ơ Û

s o ân g H a äu, n ư ơ ùc l ũ l e ân k h o ân g ca o l a ém v e à p h í a h a ï l ư u, d o m o ät l ư ơ ïn g n ư ơ ùc r a át l ơ ùn

đa õ t ì m đư ơ ïc l o ái t h o a ùt q ua h ư õu n g a ïn đo a ïn g i ư õa C h a âu Đ o ác – L o n g X uy e ân , t h e o ca ùc

k e ân h đo å r a v ị n h T h a ùi L a n , p h í a R a ïch G i a ù S ư ï đi e àu t i e át đo ù g i a ûi t h í ch v ì s a o s o ân g

C ư ûu L o n g d ù đư a v e à m o ät l ư ơ ïn g n ư ơ ùc k h o ån g l o à t r o n g m ùa l ũ, m a ø v a ãn đư ơ ïc t i e án g

l a ø l ũ h i e àn T uy n h i e ân , ca ûn h q ua n v a øo m ùa l ũ t h a ät a án t ư ơ ïn g , n ư ơ ùc s o ân g cuo àn cuo än

ch a ûy , ca ùc ca ùn h đo àn g đa äm m a øu p h ù s a v a ø n ư ơ ùc m e ân h m o ân g n h ư b i e ån Nh a ø cư ûa ,

C ư ûa T r anh Đ ề ( c ó k h i viết th ành T r ần Đ ề) là k h ông đ úng T h ật r a xư a đ ây là c ư ûa

Tr ấn D i Tr ấn D i đ ể đ ối lại vơ ùi Tr ấn B iên ơ û B iên H òa N h ư ng vì ngư ơ øi P h áp viết th eo

k iểu ph át âm c ủa h ọ: T r an Di, th ành “ Tr an D e” , đ ến k h i viết lại c h ư õ V iệt mà th ành

T r anh Đ ề [V ư ơ ng H ồng S ển 19 9 3: 30 1-30 2, 67 2-67 3; S ơ n N am 19 9 7 c : 7 ]

C h úng tôi tì m th ấy tr ong G ia Đ ị nh th ành th ông c h í [T r ị nh H oài Đ ư ùc 19 9 8: q II, 56a,

7 1b] gh i:
( N gao C h âu h ải môn) ;  ( T r ấn Di)

Xin lưu ý: C h ú th í c h tr ong c ác sác h P h u û b iên tạp l u ïc , G ia Đ ịnh th ành th o âng c h í là số

th ư ù tư ï c ủa q uy ển và tơ ø đ ư ơ ïc dẫn V í dụ q uy ển II, tơ ø 56a [q II, 56a]

( 5 ) T r ong th ư ïc tế, c ác h ph át âm và gh i c h ép, ngư ơ øi V iệt miền T ây N am B ộ đ ều gọi

k ênh là “ k inh ”

( 6 ) [www.vnmc gov.vn/ A dmin/M K Intr o_ E N G asp] X em P h ụ lục 2.0 1

v ư ơ øn t ư ơ ïc, x o ùm l a øn g n h ư cùn g “n o åi b e àn h b o àn g ” l e ân v ơ ùi n ư ơ ùc, ch o n e ân n g ư ơ øi

V i e ät ơ û m i e àn n a øy g o ïi l a ø m u øa nư ơ ùc nổi

T ư ø t h a ùn g 1 1 , co ù g i o ù m ùa đo ân g b a éc ( g i o ù b a ác) v a ø m ùa k h o â b a ét đa àu S o ân g C ư ûu

L o n g b ư ơ ùc v a øo m ùa k i e ät n ư ơ ùc, d o øn g ch a ûy của s o ân g ca ïn d a àn T h a ùn g 4 l a ø l úc m ư ïc

n ư ơ ùc x uo án g đe án cư ïc t i e åu, co ù k h i ch ỉ b a èn g 1 / 1 0 m ư ïc n ư ơ ùc ơ û t h a ùn g cư ïc đa ïi

T h a ät h i e ám co ù m o ät đo àn g b a èn g r o än g l ơ ùn , b a èn g p h a ún g , k h o ân g v ư ơ ùn g t a àm m a ét

đe án t a än ch a ân t r ơ øi n h ư đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g Đ a ây l a ø m o ät b ì n h n g uy e ân b a ùt

n g a ùt co ù đo ä ca o t r un g b ì n h t ư ø 1 -2 m , n h ư õn g g i o àn g g o ø ca o k h o ân g q ua ù 5 m s o v ơ ùi m a ët

b i e ån

B Đ 1.3 : Bản đ ồ c ác k h u v ực c h ị u ảnh h ưởng c ủa ngập l ũ h àng năm

ở đ ồng b ằng s ông Cửu Long [ w w w p e d a g o g i e a c -t o u l o u s e f r /

h i s t g e o / p r o g r a m / e n c l a s s e / v i e t n a m / v i e t n a m 1.h t m ]

B Đ 1.4 : H ì nh t h ái c ủa c h âu t h ổ [ L e â B a ù T h a ûo 2 002 : 2 7 1]

Nh ư b a át k y ø m o ät

ch a âu t h o å đi e ån h ì n h n a øo ,

ch a âu t h o å s o ân g C ư ûu

v a øo m ùa m ư a , co ù h a i v ùn g t r ũn g r o än g l ơ ùn l a ø Đ o àn g T h a ùp M ư ơ øi v a ø T ư ù g i a ùc L o n g

X uy e ân ( n a èm g i ư õa b o án đo â t h ị L o n g X uy e ân , C h a âu Đ o ác, R a ïch G i a ù, H a ø T i e ân ) D i e än

t í ch n g a äp l ụt t r e ân 1 0 0 0 0 0 0 h a , m ư ïc n ư ơ ùc s a âu t ư ø 2 -5 m , đa át co ù đo ä ch ua p h e øn r a át

ca o V a øo m ùa k h o â, n h ư õn g v ùn g t r ũn g ch ỉ s o ùt l a ïi ca ùc v ũn g n ư ơ ùc đo ïn g r a ûi r a ùc v a ø

m e ân h m o ân g ca ùc l o a ïi co û n ư ơ ùc Nh ư n g n g ư ơ ïc l a ïi , v a øo m ùa m ư a n ư ơ ùc t ư ø s o ân g T i e àn ,

s o ân g H a äu t r a øn b ơ ø b i e án v ùn g t r ũn g t h a øn h b i e ån n ư ơ ùc, t r e ân đo ù n o åi ch ơ v ơ n h ư õn g g o ø

đa át ca o P h í a B a éc của v ùn g t r ũn g T ư ù g i a ùc L o n g X uy e ân l a ø v ùn g B a ûy Núi , ơ û đo ù

n o åi l e ân n h ư õn g đỉ n h n úi co ù đo ä ca o 5 0 0 -7 0 0 m t a ïo t h a øn h m o ät ca ûn h q ua n h ùn g v ĩ

t r o n g m ùa l ụt

( 7 ) X em P h ụ lục 1.0 1

H1.02 : Cảnh q uan h e ä t h ống s ông M e k ong

ở p h ần h ạ c h âu t h ổ [ T F S 2 003 ]

P h a àn h a ï ch a âu t h o å ( v ùn g ca ùc

cư ûa s o ân g ) đư ơ ïc t í n h t ư ø n ơ i s o ân g T i e àn ,

s o ân g H a äu b a ét đa àu ch i a n h a ùn h C a ùc

d o øn g s o ân g đa õ r o än g t h e ân h t h a n g , đa ày

r a ãy n h ư õn g cù l a o r o än g v a ø d a øi đe án v a øi

ca ây s o á Đ a ây l a ø v ùn g t a äp t r un g p h ù s a

m a øu m ơ õ n h a át của h e ä t h o án g s o ân g C ư ûu

1 1 °, co ù k h í h a äu n h i e ät đơ ùi g i o ù m ùa đi e ån h ì n h , n o ùn g a åm q ua n h n a êm Nh i e ät đo ä t r un g

b ì n h n a êm k h o a ûn g 2 6 °9 C S o á g i ơ ø n a én g v a øo l o a ïi n h i e àu n h a át t o a øn q uo ác, t r un g b ì n h

k h o a ûn g 2 5 0 0 g i ơ ø/ n a êm

C h e á đo ä g i o ù m ùa l a øm n e ân n h ị p đi e äu ch ủ đa ïo đi e àu k h i e ån ca ùc q ua ù t r ì n h s o án g

v a ø p h a ùt t r i e ån của t h i e ân n h i e ân M ư a t a äp t r un g t r o n g m o ät s o á t h a ùn g , l a øm ch o h a i

m ùa p h a ân b i e ät n h a u r o õ r e ät , h e át m ùa k h o â l a ø đe án m ùa m ư a V ơ ùi l ư ơ ïn g m ư a h a øn g

n a êm l a ø 2 3 3 5 m m v ơ ùi 1 8 4 n g a øy m ư a , l a ïi co ù h e ä t h o án g s o ân g r a ïch d a øy đa ëc v a ø b i e ån

b a o b o ïc b a p h í a n e ân k h o ân g q ua ù n o ùn g b ư ùc C h ỉ s o r i e ân g v ơ ùi k h í h a äu m i e àn Đ o ân g

Na m B o ä t h ì ơ û đa ây t h ư øa a åm t h ư ïc s ư ï B a õo r a át í t k h i d i ch uy e ån v a øo m i e àn n a øy

Đ o ái v ơ ùi m o ät n e àn k i n h t e á n o ân g n g h i e äp co øn t h o â s ơ , l e ä t h uo äc n h i e àu v a øo q uy

l ua ät của t h i e ân n h i e ân , t h ì đi e àu k i e än m ư a n a én g t h ua än h o øa , í t co ù t h i e ân t a i co ù m o ät y ù

n g h ĩ a r a át l ơ ùn [L e â B a ù T h a ûo 2 0 0 2 : 2 6 6 , 2 7 7 ; T h a ïch P h ư ơ n g & n n k 1 9 9 2 : 4 6 ]

H1.3 : H ì nh t h ái t h ực v ật ở mũi Cà M au

[ N g u y e ãn Hư õu D a n h 2 001: 17 8 ]

1.4 H e ä đ o än g – t hư ïc v ật

Đ i e àu k i e än t ư ï n h i e ân ơ û T a ây Na m B o ä r a át t h ua än l ơ ïi ch o s ư ï s i n h t r ư ơ ûn g của m o ïi

l o a øi s i n h v a ät Đ o än g - t h ư ïc v a ät đe m l a ïi n g uo àn l ơ ïi ch ủ y e áu ơ û T a ây Na m B o ä l a ø n h ư õn g

đo än g - t h ư ïc v a ät ư a n ư ơ ùc [Ng uy e ãn C o ân g B ì n h & n n k 1 9 9 0 : 2 0 ]

V e à s a ûn p h a åm t r o àn g t r o ït t h ì c a ây l u ùa nư ơ ùc ch i e ám v ị t r í đo äc t o ân , s a u đo ù m ơ ùi

đe án ca ùc l o a ïi k h o a i đa äu, h o a m a øu B e ân ca ïn h n h ư õn g v ư ơ øn ca ây a ên t r a ùi đư ơ ïc t r o àn g

v ơ ùi h a øn g t r a êm g i o án g k h a ùc n h a u, t h ì l ơ ùp p h ủ t h ư ïc v a ät t ư ï n h i e ân ơ û m i e àn n a øy ch ủ

y e áu l a ø co û d a ïi v a ø ca ùc l o a øi ca ây t h ủy s i n h m o ïc v e n s o ân g n h ư b a àn, ô rô, d ư øa nư ơ ùc ,

đ i e ân đ i e ån, s a äy , đ e á T a ïi ca ùc v ùn g t r ũn g n g a äp n ư ơ ùc t h ì q ua n h n a êm m o ïc đa ày c ỏ

b a øng, c ỏ na ên, c ỏ l a ùc , l u ùa trơ øi , s e n, s u ùng T r e ân s o ân g , l u ïc b ì nh t r o âi l a n g t h a n g k h a ép

s o ân g r a ïch , co ù ch o ã k e át t h a øn h t ư øn g g i e à ( m a ûn g ) r o än g m e ân h m o ân g t r e ân ca ùc b a õi b o ài

R ư øn g ơ û T a ây Na m B o ä ch ủ y e áu l a ø r ư øn g n g a äp n ư ơ ùc R ư øn g n g a äp m a ën v e n b i e ån

ch i e ám d i e än t í ch đe án 3 0 0 0 0 0 h a , r o än g h a øn g t h ư ù b a t r e ân t h e á g i ơ ùi ch ỉ s a u r ư øn g n g a äp

m a ën A m a z o n ơ û B r a s i l v a ø P h i l i p p i n e s S ư ï p h a ân b o á của ca ùc l o a øi ca ây v a ø t r a ät t ư ï s a ép

x e áp của ch ún g t ư ø b i e ån v a øo đa át l i e àn ch o t h a áy q ua ù t r ì n h l a án b i e ån d o ch í n h t h ư ïc v a ät

t a ïo r a :

C a ây m a ám đ e n v ơ ùi h ơ n n ư ûa t h a ân n g a âm t r o n g n ư ơ ùc l úc t r i e àu l e ân , co ù n h i e äm v ụ củn g co á n e àn đa át l o ûn g , m ơ û đư ơ øn g ch o ca ây đ ư ơ ùc C a ây đ ư ơ ùc v ơ ùi b o ä r e ã t o k h o ûe v a ø

r a äm r a ïp , x o øe r a t r e ân n e àn đa át ch ư a v ư õn g ch a éc n h ư m o ät ch i e ác n ơ m l ơ ùn co ù đư ơ øn g

k í n h 2 -3 m , ca o đe án 1 -2 m , v ư øa n g a ên

ch a än ca ùc l uo àn g s o ùn g p h a ù b ơ ø, v ư øa t a ïo

đi e àu k i e än ch o p h ù s a t ư ø đa át l i e àn đư ơ ïc

b o ài t ụ n g a øy ca øn g x a r a p h í a b i e ån

T i e áp s a u đ ư ơ ùc , ca ây v e ït ta ùc h ch o ïn n ơ i

đa át đa õ k h a ù v ư õn g ch a éc, co øn ca ây d a ø t h ì

đư ùn g ch a ân ơ û n ơ i n g uy e ân l a ø đa àm p h a ù cũ co ù s o ùn g y e ân t ĩ n h h ơ n

Đ ư ơ ùc v a ø v e ït t a ùch d a àn l a án ch o ã, m a ám đe n l a ïi m o ïc n g a øy ca øn g x a r a v e à p h í a

n g o a øi t r e ân n h ư õn g b a õi p h ù s a m ơ ùi C h o ã đa át p h í a s a u đa õ o ån đị n h , ch a át h ư õu cơ t a ên g

l e ân , n ư ơ ùc b i e ån n h a ït đi , l a ø n ơ i v o â s o á ca ùc l o a øi ca ây k h a ùc t r a n h n h a u m o ïc h o ãn đo än :

c ốc , m a ám tra éng, v e ït d u ø, s u ù, b a àn, r o ài đe án c h a ø l a ø, d ư øa nư ơ ùc C ư ù v a äy m a ø t i e án d a àn r a

p h í a n g o a øi t h e o b ư ơ ùc của m a ám đe n v a ø đư ơ ùc( 8 ) S a u cùn g l a ø r ư øn g tra øm m o ïc t h ua àn

n h a át v a ø đe àu đa ën t r e ân t h a ûm ca ây b ụi g o àm t o a øn s a äy , v ốp , c h oa ïi , na ên Đ a ây l a ø p h a àn

đa át đa õ đư ơ ïc ch i n h p h ục, n e àn đa át t uy đa õ ca o h ơ n n h ư n g v a ãn co øn l a ày l o äi Đ a át đa i

đo àn g b a èn g ch a âu t h o å s o ân g C ư ûu L o n g m ơ û r o än g d a àn r a l a ø n h ơ ø v a äy [L e â B a ù T h a ûo

2 0 0 2 : 2 6 8 -2 7 0 ] C o ù t a øi l i e äu ch o b i e át , r ư øn g n g a äp m a ën m i e àn n a øy co ù 4 9 l o a øi t h ư ïc

v a ät , t a ïo t h a øn h 1 2 q ua àn x a õ, t r o n g đo ù b o án q ua àn x a õ ơ û b a õi b i e ån m ơ ùi b o ài v a ø s a ùu q ua àn

x a õ o ån đị n h ơ û p h í a t r o n g [Ng uy e ãn C o ân g B ì n h & n n k 1 9 9 0 : 2 8 7 ]

C a ùch n a y 3 0 0 n a êm , T a ây Na m B o ä v a ãn co øn l a ø m o ät v ùn g h o a n g v u, đa ày co ïp ,

s a áu, v o i , t r a âu r ư øn g , r a én đo äc, m uo ãi m o øn g , đỉ a v a ét Đ a ây cũn g l a ø n ơ i t a äp t r un g r a át

n h i e àu l o a øi t h ủy s a ûn R i e ân g ca ù n ư ơ ùc n g o ït đa õ co ù t ơ ùi 2 5 5 l o a øi , t h uo äc 1 3 0 g i o án g , 4 5

h o ï [Ng uy e ãn C o ân g B ì n h & n n k 1 9 9 0 : 2 9 4 ]

V ơ ùi b ơ ø b i e ån d a øi 6 0 0 k m , b i e ån ơ û T a ây Na m B o ä co ù t ơ ùi 2 2 0 b a õi ca ù, ch i e ám ư u

t h e á v e à ca û h a i n g uo àn ca ù n o åi v a ø ca ù đa ùy Ng o a øi r a co øn co ù n h i e àu h a ûi s a ûn q uy ù n h ư đo ài

m o ài , h a ûi s a âm , b a øo n g ư , h a ûi y e án , r a u ca âu, n g o ïc đi e äp ( 9 ) C a ùc n g ư t r ư ơ øn g l ơ ùn l a ø P h u ù

Q u ốc , T h ổ C h u , H òn K h oa i , H òn C h u ối T r o n g đo ù, P h ú Q uo ác l a ø n g ư t r ư ơ øn g l ơ ùn

n h a át n ư ơ ùc, co ù đo äi n g ư t h uy e àn đư ơ ïc t r a n g b ị n g ư cụ t o át [M a ïc Đ ư ơ øn g 2 0 0 3 : 1 8 8 ]

( 8 ) C ây mấm ( h ọ V er benac eae) c ó tài liệu viết là “ c ây mắm” , gồm ba loại T r ong số đ ó mấm đ en ( A vic enmia mar ina alba) c h iếm ư u th ế T ùy loại mà th ân c ao 7 -25m, đ ư ơ øng

k í nh 0 , 25-0 , 60 m H ạt nảy mầm sẵn tr ong q uả k h i c òn tr ên c ây , lúc r ơ i xuống, h ạt đ ã c ó

r ễ nên bám c h ặt vào bãi bùn M ấm c h ị u đ ư ơ ïc nư ơ ùc và sóng biển nh ơ ø bộ r ễ gió ( r ễ

ph ổi) đ âm tua tủa tư ø mặt bùn lên xung q uanh gốc c ây

C ây đ ươ ùc ( R h iz oph or a c onj ugata, th uộc h ọ R h iz oph or ac eae) , th ân c ao to 20 -25m,

đ ư ơ øng k í nh 0 , 6-1m R ễ h ì nh nơ m ( r ễ nạng) r ất ph át tr iển, c ắm c h ặt vào bùn, c ó nh iều

r ễ ph ụ c ó c h ư ùc năng nh ư r ễ ph ổi V ỏ c ó c h ất tanin dùng nh uộm vải, lư ơ ùi đ ánh c á

N h ư õng c ây k h ác nh ư : c ây vẹt ( B r uguier a gy mnor h iz a) ; c ây d à ( C er iops C andollea)

th uộc h ọ đ ư ơ ùc ; c ây c o ác ( L umnitz er a c oc c inea, h ọ C onbr etac eae) ; c ây s u ù ( C ar apa moluc c ensis, h ọ M eliac eae) [N guy ễn H ư õu Danh 20 0 1: 17 9 -180 ]

( 9 ) N ếu tí nh gộp c h ung vơ ùi ngư tr ư ơ øng miền Đ ông N am B ộ th ì diện tí c h lên tơ ùi k h oảng

67 7 0 0 0 k m2, c h iếm h ơ n 7 0 % diện tí c h vùng biển đ ặc q uy ền k inh tế q uốc gia [M ạc

Đ ư ơ øng 20 0 3: 182] T ư ùc gấp đ ôi diện tí c h tr ên đ ất liền c ủa toàn q uốc

R ư øn g n ư ơ ùc m a ën ( r ư øn g s a ùc) k h o ân g ch ỉ l a ø n ơ i cư t r ú, m a ø co øn cun g ca áp n g uo àn

t h ư ùc a ên ch o đo än g v a ät t h ủy s i n h L a ù ca ây r ụn g x uo án g n ư ơ ùc đư ơ ïc v i k h ua ån l a øm ch o

m ục r ư õa l a ø n g uo àn t h ư ùc a ên của s i n h v a ät p h ù d u T o âm , t e ùp , cua , o ác n h ơ ø s i n h v a ät

p h ù d u l ơ ùn l e ân , r o ài đe án l ư ơ ït ca ù a ên t o âm t e ùp , ca ù l ơ ùn n uo át ca ù b e ù M o ät h e ct a r ư øn g

m o ãi n a êm t r út ch ư øn g 1 0 t a án l a ù V ơ ùi d i e än t í ch 3 0 0 0 0 0 h a , r ư øn g s a ùc T a ây Na m B o ä l a ø

n g uo àn cun g ca áp t h ư ùc a ên r a át l ơ ùn ch o ca ùc l o a øi t h ủy s a ûn [P h a n Q ua n g 1 9 8 5 : 8 2 ]

V a øo m ùa đo ân g , ca ùc l un g l a ùn g t r o n g r ư øn g n g a äp n ư ơ ùc t h u h út v o â s o á n h ư õn g

đa øn ch i m n ư ơ ùc t ư ø p h ư ơ n g x a t ì m v e à t r a ùn h r e ùt , t a ïo t h a øn h n h ư õn g s a ân ch i m h e át s ư ùc

n a ùo n h i e ät Đ e án m ùa s i n h s a ûn , s o á l ư ơ ïn g m o ãi s a ân ch i m co ù k h i l e ân t ơ ùi 2 0 0 0 0 0

D ù đư ơ ïc n g ư ơ øi V i e ät k h a i k h a ån m ơ ùi h ơ n 3 0 0 n a êm , n h ư n g v e à m a ët l ị ch s ư û t h ì

m i e àn đa át n a øy đa õ co ù t ư ø l a âu v a ø t r a ûi q ua n h i e àu b ư ơ ùc t h a ên g t r a àm t h e o s ư ï b i e án đo åi của

t ư ï n h i e ân , co n n g ư ơ øi v a ø x a õ h o äi

Ơ Û t h e á k y û t h ư ù X I I I , b o ä m a ët h o a n g v u của Na m B o ä đư ơ ïc m i e âu t a û q ua C h a ân

L a ïp p h ong th ổ ky ù của C h a âu Đ a ït Q ua n – s ư ù t h a àn của n h a ø Ng uy e ân ( T r un g Q uo ác)

t r e ân đư ơ øn g đe án A n g k o r đe å g i a o t h i e äp v ơ ùi v ua C h a ân L a ïp S a d r a v a r m a n – g h i l a ïi

v a øo n a êm 1 2 9 6 : “ B a ét đ a àu v a øo C h a âu B ồ ( v ùn g b i e ån V ũn g T a øu n g a øy n a y ) , ga àn h e át

c a û v u øng đ e àu l a ø b u ïi ra äm c u ûa rư øng th a áp , nh ư õng c ư ûa rộng c u ûa c on s ông l ơ ùn c h a ïy d a øi

( 1 0 ) Ơ Û C à M au c ó c ác sân c h im lơ ùn nh ất nh ư T ân H ư ơ ng ( 13h a) , N gọc H iển ( 130 h a)

C ác sân c h im k h ác c ó ơ û B ạc L iêu, ơ û V àm H ồ ( B ến T r e) [L ê B á T h ảo 20 0 2: 285-286;

N X B B ản đ ồ 20 0 4 ] X em P h ụ lục 2.16

( 1 1 ) X em P h ụ lục 1.0 2: To ùm tắt l ịc h s ử h ành c h í nh ơ û Tây N am B o ä q u a c ác th ơ øi k y ø

h a øng tra êm d a ëm , b óng m a ùt u m tu øm c u ûa nh ư õng gốc c ổ th u ï v a ø c a ây m a ây d a øi ta ïo th a ønh

nh ư õng c h ỗ tru ù x u m x u e â K h a ép nơ i v a ng ti e áng c h i m h ót v a ø ti e áng th u ù ke âu V a øo nư ûa

đ ư ơ øng trong s ông, th a áy nh ư õng c a ùnh đ ồng b ỏ h oa ng kh ông c ó m ột gốc c a ây X a nư õa ,

ta àm m a ét c h ỉ th a áy toa øn l a ø c ỏ c a ây đ a ày ra ãy H a øng tra êm , h a øng nga øn tra âu rư øng tu ï h ọp

tư øng b a ày T i e áp đ ó, nh ư õng c on đ ư ơ øng d ốc đ a ày tre c h a ïy d a øi h a øng tra êm d a ëm …”( 1 2)

C h o đe án t h e á k y û X V I I I , v ùn g đa át Na m B o ä n g a øy n a y v a ãn co øn r a át h o a n g v u, l a ày l o äi

D a ân cư t a ïi ch o ã í t o ûi , t h ư a t h ơ ùt Ơ Û T a ây Na m B o ä, ch ỉ co ù m o ät í t n g ư ơ øi K h m e r s o án g

r a ûi r a ùc t r e ân ca ùc g i o àn g , g o ø ca o

T ư ø t h e á k y û t h ư ù X V I I , m o ät l ơ ùp cư d a ân m ơ ùi cùn g v ơ ùi m o ät n e àn v a ên h o ùa m ơ ùi đa õ

đư a Na m B o ä, t r o n g đo ù co ù T a ây Na m B o ä đi v a øo b ư ơ ùc n g o a ët q uy e át đị n h V ơ ùi k i n h

n g h i e äm h a øn g n g a øn n a êm t r o àn g l úa n ư ơ ùc, n g ư ơ øi V i e ät đa õ co ù m a ët v a ø b a ét đa àu k h a i

p h a ù, m ơ û m a n g v ùn g đa át n a øy C a ûn h q ua n m i e àn n a øy đa õ t ư øn g b ư ơ ùc t h a y đo åi , x o ùm

l a øn g t r ù m a ät , r uo än g đo àn g p h ì n h i e âu d a àn d a àn đa åy l ùi đo àn g l a ày , ca ây d a ïi , d a õ t h ú

C ũn g t ư ø đo ù, T a ây Na m B o ä t r ơ û t h a øn h m i e àn đa át t i e áp x úc của ca ùc l ơ ùp cư d a ân n g ư ơ øi

V i e ät , n g ư ơ øi K h m e r , n g ư ơ øi H o a v a ø n g ư ơ øi C h a êm

H ơ n b a át cư ù n ơ i n a øo k h a ùc t r e ân l a õn h t h o å V i e ät Na m , d a ân s o á v a ø d a ân cư T a ây

Na m B o ä l uo ân b i e án đo än g m a ïn h , ch ủ y e áu t h e o h ư ơ ùn g t a ên g cơ h o ïc

K h o ân g co ù m o ät t h o án g k e â n a øo v e à t ì n h h ì n h d a ân s o á ơ û m i e àn n a øy t ư ø t r ư ơ ùc t h e á k y û

X V I I I T uy n h i e ân , n e áu ca ên cư ù v a øo Đ a ïi N a m th ư ïc l u ïc của t r i e àu Ng uy e ãn v a ãn co ù t h e å

ư ơ ùc l ư ơ ïn g v e à d a ân s o á T a ây Na m B o ä ( v a øo n a êm 1 8 1 9 co ù k h o a ûn g 7 2 3 0 0 đi n h ) , t ư ùc

k h o a ûn g 3 6 1 8 0 0 n g ư ơ øi T ư ơ n g t ư ï, n a êm 1 8 3 6 t r i e àu đì n h H ue á đa õ t i e án h a øn h đo đa ïc

r uo än g đa át , l a äp đị a b a ï ch o Na m K y ø T a ây Na m B o ä l úc đo ù co ù k h o a ûn g 8 4 2 4 1 đi n h ,

T h e o s o á l i e äu t h o án g k e â của P h a ùp , v a øo n a êm 1 9 0 8 T a ây Na m B o ä co ù d a ân s o á

2 1 2 9 8 9 8 n g ư ơ øi( 1 4 ) Na êm 1 9 3 0 , n g ư ơ øi P h a ùp đư a r a s o á l i e äu ch í n h x a ùc v e à d a ân s o á

Na êm 1 9 7 0 , Ni e ân g i a ùm t h o án g k e â của ch í n h q uy e àn V i e ät Na m co än g h o øa g h i

n h a än d a ân s o á 1 7 t ỉ n h t h uo äc m i e àn T a ây Na m B o ä l a ø 6 3 4 7 2 1 5 n g ư ơ øi( 1 6 )

T h e o s o á l i e äu của n ư ơ ùc C o än g h o øa x a õ h o äi ch ủ n g h ĩ a V i e ät Na m , n a êm 2 0 0 3

T a ây Na m B o ä đa õ co ù h ơ n 1 6 8 8 1 6 0 0 n g ư ơ øi , ch i e ám 2 0 ,8 7 % d a ân s o á ca û n ư ơ ùc T r o n g

đo ù, n g ư ơ øi V i e ät ch i e ám t y û l e ä g a àn 9 0 % , co ù đị a b a øn cư t r ú p h a ân b o á r o än g k h a ép ( 1 7 )

K h o ân g g i a n cư t r ú v a ø x a õ h o äi của ca ùc co än g đo àn g d a ân cư ơ û m i e àn n a øy l a ø m o ät

v ùn g h o ãn h ơ ïp g i ư õa b o án d a ân t o äc V i e ät , K h m e r , H o a , C h a êm H o ï l a ø n h ư õn g cư d a ân đa õ

( 1 6 ) Dẫn th eo V iện Q uốc gia T h ống k ê – N iên giám th o áng k ê Việt N am – S ài G òn, 19 7 0 ,

q uy ển 16 [N guy ễn Đ ì nh Đ ầu 20 0 3: 24 2]

( 1 7 ) [www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387 &idmid=3&ItemID=3157 ]

cùn g n h a u k h a i p h a ù, b i e án m i e àn đa át n a øy t ư ø ch o ã h o a n g v u t r ơ û t h a øn h n h ư õn g đo àn g

l úa , v ư ơ øn t ư ơ ïc, l a øn g x o ùm , ch ơ ï b úa , đo â t h ị s a àm ua át n g a øy n a y

T h e o ca ùc n h a ø n g h i e ân cư ùu, ca ên cư ù v a øo đi e àu k i e än cư t r ú v a ø n h ư õn g đa ëc đi e åm

v e à đị a l y ù v a ø k i n h t e á - x a õ h o äi , co ù t h e å p h a ân ch i a T a ây Na m B o ä t h a øn h b a v u øng d a ân c ư

ch í n h : ( 1 ) v u øng d a ân c ư l ư u v ư ïc s ông; ( 2 ) v u øng d a ân c ư ti e áp c a än b i e ån; ( 3 ) v u øng d a ân

c ư b ị nga äp nư ơ ùc [M a ïc Đ ư ơ øn g 1 9 8 4 : 6 0 ] H e ä t h o án g p h a ân v ùn g n a øy đa õ ch ỉ r o õ

n h ư õn g a ûn h h ư ơ ûn g của m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc đo ái v ơ ùi đơ øi s o án g s a ûn x ua át v a ø đa ëc

đi e åm p h a ân b o á d a ân cư g i ư õa ca ùc k h u v ư ïc

2 2 Ki n h t e á

B Đ 1.5 : Lược đ ồ k i nh t e á v ùng Đ ồng b ằng s ông Cửu Long

T a ây Na m B o ä l a ø v ùn g t r o ïn g đi e åm l ư ơ n g t h ư ïc của ca û n ư ơ ùc, ch i e ám m o ät n ư ûa

t o ån g d i e än t í ch v a ø s a ûn l ư ơ ïn g l úa t o a øn q uo ác, v a ø m o ät t y û l e ä t ư ơ n g đư ơ n g v e à ch a ên

n uo âi g i a s úc, g i a ca àm , đa ùn h b a ét , n uo âi t r o àn g t h ủy s a ûn , s a ûn x ua át ca ùc l o a ïi t r a ùi ca ây [Ng uy e ãn C o ân g B ì n h & n n k 1 9 9 0 : 2 6 5 ] ( 1 8 )

C o ù đư ơ ïc t h ua än l ơ ïi v e à m a ët t ư ï n h i e ân , cùn g v ơ ùi b o ái ca ûn h r i e ân g v e à l ị ch s ư û, k i n h

t e á - x a õ h o äi n e ân k i n h t e á h a øn g h o ùa đa õ h ì n h t h a øn h k h a ù s ơ ùm ơ û m i e àn đa át n a øy

3 MÔI TRƯỜNG V ĂN HÓA

L a ø b o ä p h a än của m o ät n e àn v a ên h o ùa , v a ên h o ùa m i e àn T a ây Na m B o ä cũn g đư ơ ïc

x a ùc đị n h b ơ ûi m o ät h e ä t o ïa đo ä b a ch i e àu: th ơ øi gi a n v a ên h óa , kh ông gi a n v a ên h óa v a ø

c h u û th e å v a ên h óa Đ o àn g t h ơ øi , cũn g ca àn x a ùc đị n h v ị t r í của v a ên h o ùa m i e àn T a ây Na m

B o ä t r o n g ti e án trì nh v a ên h óa V i e ät Na m [T r a àn Ng o ïc T h e âm 2 0 0 1 : 5 3 -6 8 , 7 5 -9 3 ] Thời g ian của v a ên h o ùa T a ây Na m B o ä đư ơ ïc h ì n h t h a øn h k h i n g ư ơ øi V i e ät đe án

k h a i p h a ù, m ơ û m a n g m i e àn đa át n a øy n g a øy ca øn g đo ân g đa ûo t ư ø k h o a ûn g t h e á k y û X V I I

ch o đe án n a y T r o n g q ua ù t r ì n h a áy , v a ên h o ùa m i e àn đa át n a øy ch ị u s ư ï ch i p h o ái m a ïn h

m e õ b ơ ûi b ối c a ûnh l ị c h s ư û – x a õ h ội n g a y t a ïi m i e àn đa át T a ây Na m B o ä, ca û Na m B o ä v a ø

r o än g h ơ n n ư õa l a ø t ư ø b o ái ca ûn h l ị ch s ư û – x a õ h o äi ch un g của n e àn v a ên h o ùa V i e ät Na m

K hông g ian của v a ên h o ùa T a ây Na m B o ä t a át n h i e ân ch ị u s ư ï ch i p h o ái m a ïn h m e õ của b ối c a ûnh đ ị a l y ù – kh í h a äu t a ïi ch o ã S o n g k h o ân g g i a n v a ên h o ùa b a o g i ơ ø cũn g

r o än g h ơ n k h o ân g g i a n l a õn h t h o å, b ơ ûi v a ên h o ùa co ù t í n h l ị ch s ư û ( y e áu t o á t h ơ øi g i a n )

C h í n h v ì v a äy , k h o ân g g i a n của v a ên h o ùa n g ư ơ øi V i e ät m i e àn n a øy co øn co ù m o ái l i e ân h e ä

ch a ët ch e õ v ơ ùi v ùn g B a éc B o ä, T r un g B o ä, k e å ca û m i e àn Đ o ân g Na m B o ä, l a ø n h ư õn g v ùn g

l a õn h t h o å m a ø n g ư ơ øi V i e ät đa õ t o àn t a ïi q ua ca ùc t h ơ øi đa ïi , t r ư ơ ùc k h i m ơ û r o än g k h o ân g g i a n

l a õn h t h o å v a øo m i e àn đa át T a ây Na m B o ä n g a øy n a y

T h ơ øi g i a n v a ên h o ùa v a ø k h o ân g g i a n v a ên h o ùa của v a ên h o ùa T a ây Na m B o ä đe àu

p h ụ t h uo äc v a øo chủ thể v ăn hóa, đo ù l a ø n h ư õn g cư d a ân V i e ät s i n h s o án g t a ïi m i e àn n a øy

( 1 8 ) X em C h ư ơ ng 2, mục 4 ; C h ư ơ ng 3, mục 5.3

3.1 N g ư ơ øi V i e ät – C hủ t he å v ăn ho ùa c ơ b ản c ủa T ây N am B o ä

K e å t ư ø k h i n g ư ơ øi V i e ät co ù m a ët đo ân g đa ûo , s i n h s o án g r o än g k h a ép ơ û T a ây Na m B o ä,

k h o ân g b a o l a âu s a u h o ï đa õ t r ơ û t h a øn h b o ä p h a än ch ủ t h e å t r o n g co än g đo àn g d a ân cư C a ùc

t o äc n g ư ơ øi k h a ùc co ù m a ët t r o n g m i e àn đa õ g o ùp p h a àn cùn g n g ư ơ øi V i e ät k h a i p h a ù, b i e án

m i e àn đa át h o a n g v u n a øy t h a øn h m o ät v ùn g k i n h t e á n o ân g , t h ư ơ n g n g h i e äp t r ù p h ú,

s o án g đo än g , t a ïo d ư ïn g m o ät n e àn v a ên m i n h n o ân g n g h i e äp đa ëc s a éc

M o ãi d a ân t o äc t r o n g q ua ù t r ì n h p h a ùt t r i e ån t o äc n g ư ơ øi đe àu p h a ùt t r i e ån t r e ân nh ư õng

đ a ëc th u ø v a ên h óa tru y e àn th ống c u ûa m ì nh Nh ư õn g đa ëc t h ù n a øy t a ïo t h a øn h b a ûn s a éc

v a ên h o ùa r i e ân g của m o ãi d a ân t o äc Nh ư m o ät q uy l ua ät p h o å q ua ùt , t ư øn g co än g đo àn g l ư u

d a ân đe àu m a n g t h e o v o án l i e án g t i n h t h a àn v a ø v a ên h o ùa t r uy e àn t h o án g b e àn ch a éc t ư ø

v ùn g đa át co äi n g uo àn của ch a o ân g m ì n h M o ät k h i q ua àn t ụ l a ïi t r o n g n h ư õn g co än g

đo àn g m ơ ùi , h o ï ta ùi ta ïo v a ø s a ùng ta ïo n e àn v a ên h o ùa , n e áp s o án g , p h o n g t ục v a ø ca ùc g i a ù t r ị

n g h e ä t h ua ät của m ì n h t ùy t h e o s ư ùc m a ïn h “đi e àu k i e än h o ùa ” t ư ø n h ư õn g h o a øn ca ûn h l ị ch

s ư û v a ø s i n h t h a ùi t ư ï n h i e ân cụ t h e å t a ïi m i e àn đa át m ơ ùi [T h a ïch P h ư ơ n g & n n k 1 9 9 2 : 1 7 ]

Nh ư õn g l ơ ùp n g ư ơ øi V i e ät đa àu t i e ân đe án k h a i p h a ù v ùn g Na m B o ä p h a àn đo ân g đe án

t ư ø v ùn g T h ua än – Q ua ûn g ( Na m T r un g B o ä) , g o àm n h i e àu t h a øn h p h a àn k h a ùc n h a u: k e û

t ù t o äi b ị l ư u đa øy , n g ư ơ øi t r o án t r a ùn h s ư u t h ue á b i n h d ị ch , b i n h l í n h đa øo n g ũ h o a ëc g i a ûi

n g ũ, n g ư ơ øi g i a øu co ù m uo án t ì m n ơ i m ơ û r o än g co ân g v i e äc l a øm a ên M a ëc d ù v a äy , t h a øn h

p h a àn ca áu t a ïo ch ủ y e áu v a ãn l a ø n h ư õn g n g ư ơ øi n o ân g d a ân n g h e øo k h o å m uo án t r o án t r a ùn h

ch i e án t r a n h , m uo án t h o a ùt k h o ûi s ư ï a ùp b ư ùc, b o ùc l o ät t ư ø ch e á đo ä p h o n g k i e án V a ø đa ëc

b i e ät t r o n g s o á h o ï, co ù k h o ân g í t n h ư õn g n g ư ơ øi co ù đa àu o ùc p h i e âu l ư u, m a ïo h i e åm [H uy øn h

L ư ùa 2 0 0 0 : 2 1 -2 2 ]

V ơ ùi n h ư õn g k i n h n g h i e äm t r uy e àn t h o án g l a âu đơ øi t ư ø n g h e à n o ân g t r o àn g l úa n ư ơ ùc,

h o ï đa õ p h a ù r ư øn g , n g a ên b i e ån , đa øo đa ép h a øn g n g a øn ca ây s o á k e ân h m ư ơ n g , s a ùn g t a ïo v a ø

t h í ch ư ùn g n h a n h v ơ ùi đi e àu k i e än s a ûn x ua át t a ïi m i e àn đa át m ơ ùi , l a øm d a äy l e ân s ư ï t r ù p h ú của đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g m a ø t ư ø l a âu đa õ b ị h o a n g h o ùa b ơ ûi r ư øn g v a ø b i e ån t r a øn

n g a äp T uy b ị q uy đị n h b ơ ûi m o ät t h i e ân n h i e ân co øn đa ày r a ãy n h ư õn g t h ư û t h a ùch , h o ï đa õ

n o ã l ư ïc l a o đo än g , h ì n h t h a øn h n e ân ca ù t í n h , s a ùn g t a ïo r a n h i e àu s a ûn p h a åm v a ät ch a át ,

t i n h t h a àn m a n g đa ëc t r ư n g v a ên h o ùa r i e ân g h e át s ư ùc đa ëc s a éc Đ o ù l a ø k y õ t h ua ät d ùn g

“p h a ûn g ” p h a ùt co û, đo át co û r o ài ca áy l úa b a èn g ca ây n o ïc, k i e åu s a ï l úa , ca áy l úa h a i l a àn ,

b a l a àn p h ù h ơ ïp v ơ ùi m o ät t h i e ân n h i e ân m e ân h m o ân g s o ân g n ư ơ ùc; l a ø k y õ t h ua ät đa øo

m ư ơ n g - l e ân l i e áp đe å l a äp v ư ơ øn ; ca ùc ca ùch đa ùn h b a ét v a ø n uo âi t r o àn g t h ủy s a ûn ; k i e åu

n h a ø s a øn l ơ ïp l a ù d ư øa n ư ơ ùc, ca ùc l o a ïi g h e x uo àn g v a ø ca àu k h ỉ H o ï co øn l a ø ch ủ n h a ân s a ùn g

t a ïo r a n h i e àu l o a ïi h ì n h v a ên n g h e ä d a ân g i a n đa ëc s a éc: n h ư õn g l a øn đi e äu h o ø, v e ø, n h ư õn g

b a øi l y ù, ca âu h a ùt h ue â t ì n h , g i o ïn g n o ùi t h ơ , n o ùi t r uy e än , b a øi v o ïn g co å, s a ân k h a áu ca ûi

l ư ơ n g Ng o a øi r a , co øn co ù b o ä đo à b a ø b a , k h a ên r a èn , ca ùc l o a ïi m a ém , ca ây t r a ùi v a ø t h ư ùc a ên

đo äc đa ùo R o õ r a øn g đa ây l a ø n h ư õn g n e ùt v a ên h o ùa V i e ät ch ỉ co ù ơ û T a ây Na m B o ä, l a ø t a ïo

p h a åm của co n n g ư ơ øi q ua ca ùch t h ư ùc ư ùn g x ư û đo ái v ơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân v a ø m o âi

t r ư ơ øn g x a õ h o äi t a ïi m i e àn đa át m a ø h o ï s i n h s o án g

V i e ät Na m co ù r a át n h i e àu d a ân t o äc í t n g ư ơ øi , n h ư n g k h o ân g g i o án g v ơ ùi b a át cư ù v ùn g

m i e àn n a øo , ơ û T a ây Na m B o ä ca ùc d a ân t o äc í t n g ư ơ øi s o án g ch un g , x e n k e õ v ơ ùi n g ư ơ øi V i e ät

n g a y t r e ân đa át đo àn g b a èn g C a ùc n h a ø n g h i e ân cư ùu co øn đư a r a n h a än x e ùt , k h o ân g n ơ i

n a øo n h ư ơ û m i e àn n a øy , n ơ i co ù n h i e àu t o äc n g ư ơ øi cư t r ú m a ø t i e án g V i e ät l a ïi p h o å ca äp

r o än g r a õi đe án n h ư v a äy [Ng o â Đ ư ùc T h ị n h 1 9 9 7 : 3 8 ]

3.2 V ăn ho ùa m i e àn T ây N am B o ä t r o n g t i e án t r ì n h v ăn ho ùa V i e ät N am

X e ùt v e à t i e án t r ì n h v a ên h o ùa t h ì v a ên h o ùa m i e àn T a ây Na m B o ä h ì n h t h a øn h v a ø p h a ùt

t r i e ån ơ û v a øo l ơ ùp s a u cùn g t r o n g t i e án t r ì n h v a ên h o ùa V i e ät Na m , t ư ùc l ơ ùp v a ên h óa gi a o

l ư u v ơ ùi v a ên h óa p h ư ơ ng T a ây L ơ ùp n a øy b a o g o àm h a i g i a i đo a ïn v a ên h óa Đ a ïi N a m v a ø

v a ên h óa h i e än đ a ïi( 1 9 )

C ùn g m a n g n h ư õn g đa ëc t r ư n g ch un g của l ơ ùp v a ên h óa gi a o l ư u v ơ ùi v a ên h óa

p h ư ơ ng T a ây của v a ên h o ùa V i e ät Na m , n e ân v a ên h o ùa T a ây Na m B o ä cũn g co ù h a i x u

h ư ơ ùn g t r a ùi n g ư ơ ïc s o n g s o n g t o àn t a ïi : A Âu h óa v a ø c h ống A Âu h óa Đ i e àu đa ùn g l ư u y ù l a ø,

vơ ùi ph ư ơ ng T ây M ỗi lơ ùp văn h óa c òn ư ùng vơ ùi một th ơ øi k y ø ph át tr iển k h ác nh au c ủa văn

tư ï V iệt N am [T r ần N gọc T h êm 20 0 1: 7 5]

v ùn g Na m B o ä, b a o g o àm ca û T a ây Na m B o ä ch í n h l a ø n ơ i p h a ûi s o án g d ư ơ ùi s ư ï a ùp b ư ùc,

t h o án g t r ị của ch ủ n g h ĩ a t h ư ïc d a ân , ch ủ n g h ĩ a đe á q uo ác s ơ ùm n h a át , n ơ i ch o án g A Âu h o ùa

q uy e át l i e ät n h a át s o v ơ ùi ca û n ư ơ ùc S o n g đa ây cũn g l a ø n ơ i s ơ ùm t i e áp x úc v ơ ùi t i n h h o a

v a ên h o ùa t h e á g i ơ ùi , t a ïo b ư ơ ùc k h ơ ûi đa àu ch o t h ơ øi k y ø v a ên h o ùa V i e ät Na m h o äi n h a äp v a øo

n e àn v a ên h o ùa n h a ân l o a ïi

L ơ ùp v a ên h o ùa g i a o l ư u v ơ ùi p h ư ơ n g T a ây đe m đe án m o ät s a ûn p h a åm m ơ ùi của cuo äc g i a o l ư u: c h ư õ Q u ốc ngư õ T a ïi Na m B o ä, ch ư õ q uo ác n g ư õ l a àn đa àu t i e ân đư ơ ïc d ùn g

d ư ơ ùi h ì n h t h ư ùc l a ø m o ät v a ên t ư ï h a øn h ch í n h , đư ơ ïc đư a v a øo d a ïy ơ û ca ùc t r ư ơ øn g h o ïc v a ø

s ư û d ụn g t r e ân ca ùc p h ư ơ n g t i e än t h o ân g t i n đa ïi ch ún g , r o ài s a u đo ù l a n r a ca û n ư ơ ùc

T r o n g g i a i đo a ïn v a ên h o ùa h i e än đa ïi , đi e åm đa ùn g l ư u y ù của v a ên h o ùa T a ây Na m

B o ä l a ø:

O Ùc p h a ân tíc h , kh oa h ọc s ơ ùm đư ơ ïc cư d a ân t i e áp t h u q ua q ua ù t r ì n h t r ư ïc t i e áp v a

ch a ïm v a ø t i e áp x úc m a ïn h m e õ v ơ ùi v a ên h o ùa p h ư ơ n g T a ây H ơ n b a át cư ù v ùn g m i e àn n a øo ,

cư d a ân ơ û đa ây co ù cơ h o äi s ơ ùm t i e áp ca än v a ø r a át n h a ïy b e ùn t r o n g v i e äc ư ùn g d ụn g n h ư õn g

t h a øn h t ư ïu của k h o a h o ïc k y õ t h ua ät h i e än đa ïi v a øo t h ư ïc t i e ãn cuo äc s o án g

Y Ù th ư ùc v e à v a i trò c on ngư ơ øi c a ù nh a ân đư ơ ïc k h ơ i d a äy m a ïn h m e õ t ư ø t h ư ïc t i e ãn của co ân g cuo äc k h a i h o a n g Y Ù t h ư ùc a áy đa õ g o ùp p h a àn n a ân g ca o v a ø b o å s un g ch o y ù

t h ư ùc co än g đo àn g t r uy e àn t h o án g n h ư õn g n h a ân t o á t i e án b o ä m ơ ùi , đe å n g a øy ca øn g t h í ch n g h i

v ơ ùi l o ái s o án g h i e än đa ïi

Đ ô th ị s ơ ùm h ì nh th a ønh v a ø p h a ùt tri e ån, t a ïo n h i e àu đi e àu k i e än t h ua än l ơ ïi ch o q ua ù

t r ì n h đo â t h ị h o ùa , p h ục v ụ h i e äu q ua û c ông c u ộc c ông ngh i e äp h óa , h i e än đ a ïi h óa v a ø

nh u c a àu v e à m ột c u ộc s ống v a ên m i nh , ti e än ngh i

CHƯƠNG 2:

VĂN HÓA TẬN DỤNG

MÔI TRƯỜNG SÔNG NƯỚC Ở TÂY NAM BỘ

T rong v i e äc ư ùng x ư û v ơ ùi m ôi trư ơ øng tư ï nh i e ân c ó th e å x a ûy ra h a i kh a û na êng: nh ư õng

gì c u ûa tư ï nh i e ân c ó l ơ ïi th ì c on ngư ơ øi h e át s ư ùc tra nh th u û ta än d u ïng, nh ư õng gì c ó h a ïi th ì

p h a ûi ra s ư ùc đ ối p h ó T u y nh i e ân, ra nh gi ơ ùi gi ư õa ta än d u ïng v a ø đ ối p h ó kh ông p h a ûi l u ùc

na øo c u õng ra ïc h ròi Đ e å ta än d u ïng ngu ồn nư ơ ùc d ồi d a øo p h u ïc v u ï c h o nh u c a àu a ên

u ống, đ i l a ïi , s a ûn x u a át, x a ùc l a äp đ ị a đ i e åm q u a àn c ư – tư ùc s ống ke à c a än v ơ ùi s ông nư ơ ùc –

c on ngư ơ øi p h a ûi c h a áp nh a än đ ối p h ó v ơ ùi l u õ l u ït h a øng na êm , đ ối p h ó v ơ ùi nh ư õng kh ó

kh a ên v e à gi a o th ông tre ân b ộ d o m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc ta ïo ra T rong v i e äc đ ối p h ó

v ơ ùi l u õ l u ït, c on ngư ơ øi l a ïi ra s ư ùc ta än d u ïng nh ư õng l ơ ïi íc h s ông nư ơ ùc m a ng l a ïi đ e å p h u ïc

v u ï c h o đ ơ øi s ống, s a ûn x u a át

T rong tư øng l ĩ nh v ư ïc , c h u ùng tôi c h ọn ra nh ư õng m a ët nổi trội h ơ n h a ún c u ûa v i e äc

ta än d u ïng s o v ơ ùi đ ối p h ó đ e å trì nh b a øy :

T a än d u ïng m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc trong a ên u ống

T a än d u ïng m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc trong c ư tru ù

T a än d u ïng m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc trong đ i l a ïi

T a än d u ïng m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc trong s a ûn x u a át

T a än d u ïng m ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc trong đ a ùnh gi a ëc

1 TẬN D U ÏNG MÔI TRƯỜNG S ÔNG NƯỚC TRONG ĂN

U ỐNG Ở TÂY NAM B Ộ

A Ên uo án g l a ø v a ên h o ùa , đo ù l a ø v a ên h óa ta än d u ïng m ôi trư ơ øng tư ï nh i e ân B a át k y ø ơ û

đa âu, co n n g ư ơ øi s ư û d ụn g ca ùc l o a ïi t h ư ùc a ên , t h ư ùc uo án g đe àu p h a ûi t h í ch n g h i , p h ù h ơ ïp

v ơ ùi n h ư õn g đi e àu k i e än của m o âi t r ư ơ øn g t ư ï n h i e ân t a ïi n ơ i h o ï s i n h s o án g đe å co ù t h e å t o àn

t a ïi v a ø p h a ùt t r i e ån

V a ên h o ùa t a än d ụn g m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc t r o n g a ên uo án g của n g ư ơ øi V i e ät ơ û

T a ây Na m B o ä đư ơ ïc b i e åu h i e än q ua :

N gu ồn s a ûn v a ät s ông nư ơ ùc d ồi d a øo

M ôi trư ơ øng s ông nư ơ ùc v ơ ùi c ơ c a áu b ư õa a ên v a ø m ón a ên đ a ëc trư ng

A Ên u ống trong gì n gi ư õ s ư ùc kh ỏe

Đ a ëc trư ng v a ên h óa a åm th ư ïc v u øng s ông nư ơ ùc T a ây N a m B ộ

1.1 N g uo àn s ản v ật s o ân g n ư ơ ùc d o ài d ào

V u øng đ a át m ơ ùi p h ư ơ ng N a m rộng ra õi , p h ì nh i e âu , m ư a th u a än gi ó h òa , c ó h e ä

th ống s ông ra ïc h d a øy đ a ëc kh ông nơ i na øo tre ân đ a át nư ơ ùc c ó th e å b ì đ ư ơ ïc , l ư ơ ng th ư ïc

th ư ïc p h a åm s u ng tu ùc , s a ûn v a ät d ồi d a øo, c u ộc s ống d ư d a ät, c a ùc h s i nh s ống c ó p h a àn

th oa ûi m a ùi h ơ n s o v ơ ùi q u e â h ư ơ ng c ội ngu ồn – v a øo t h e á k y û X V I I I , L e â Q uy ù Đ o ân đa õ

ch o b i e át n h ư v a äy t r o n g P h u û b i e ân ta ïp l u ïc V a ø ch i t i e át h ơ n , r a èn g n ơ i đa ây : “ T h óc ga ïo

gi a ù re û, c a ùc nơ i kh a ùc c h ư a tư øng c ó H a ït ne áp v ư øa tra éng v ư øa m e àm , c òn tôm c a ù th ì ra át

l ơ ùn, ngư ơ øi ta a ên kh ông x u e å N h a ân d a ân đ ị a p h ư ơ ng th ư ơ øng l u ộc s ơ q u a rồi đ e m p h ơ i

na éng đ e å ti e âu th u ï c h o c a ùc b a ïn h a øng”[L e â Q uy ù Đ o ân 1 7 7 6 : q I I , 9 0 a ] V a øo đa àu t h e á

k y û X I X , T r ị n h H o a øi Đ ư ùc cũn g đư a r a n h a än x e ùt t ư ơ n g t ư ï t r o n g cuo án G i a Đ ị nh

th a ønh th ông c h í, m ục V a ät s a ûn c h í: “ G i a Đ ị nh đ a át tốt l a ïi rộng T h ổ s a ûn c ó th óc

ga ïo, c a ù m a ém , c a ây gỗ, c h i m m u ông…” [T r ị n h H o a øi Đ ư ùc 1 9 9 8 : q V , 1 b ] Đ e án t h e á k y û

X X , ca ùc n h a ø n g h i e ân cư ùu cũn g n h ì n n h a än : “ C a ù l óc to c on b a ùn tư øng gi ỏ, tôm c a øng

x a nh b a ùn th e o đ ơ n v ị tư øng th u øng; h a øng h óa tính ta ï, y e án; tra ùi c a ây q u a ù d ồi d a øo ne ân

b a ùn tính c h u ïc c ó đ a àu , tư ùc c h u ïc 1 2 , 1 4 , 1 6 , 1 8 tra ùi tu øy tư øng đ ị a p h ư ơ ng, c h ư ù kh ông tính c h u ïc trơ n l a ø 1 0 tra ùi ” [S ơ n Na m 1 9 9 7 c: 4 5 ]

C o ù đư ơ ïc n g uo àn s a ûn v a ät d o ài d a øo , b ơ ûi đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g l a ø m o ät t r o n g

n h ư õn g đo àn g b a èn g r o än g l ơ ùn n h a át ơ û Đ o ân g Na m A Ù C a ùc y e áu t o á t ư ï n h i e ân n h ư đa át ,

n ư ơ ùc, k h í h a äu, a ùn h s a ùn g đe àu r a át t h ua än l ơ ïi ch o s ư ï s i n h t r ư ơ ûn g , p h a ùt t r i e ån của n h i e àu

l o a øi đo än g – t h ư ïc v a ät t ư ø l úa , r a u củ, ca ây t r a ùi đe án t o âm ca ù, ch i m t h ú

L u ùa g a ïo l a ø s a ûn p h a åm d o ài d a øo , p h o n g p h ú n h a át của n g h e à t r o àn g l úa n ư ơ ùc, t ư ùc

m o ät s a ûn v a ät của m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc Q ue â h ư ơ n g của ca ây l úa n ư ơ ùc ch í n h l a ø

v ùn g Đ o ân g Na m A Ù co å đa ïi , n ơ i co ù n h i e àu s o ân g n ư ơ ùc v a ø k h í h a äu n o ùn g a åm [T r a àn

Ng o ïc T h e âm 2 0 0 1 : 7 5 -7 8 ] T h e o ca ùc n h a ø n g h i e ân cư ùu, v a øo đa àu t h e á k y û X X đa õ l i e ät

k e â đư ơ ïc 5 1 2 g i o án g l úa ơ û Na m K y ø, t r o n g đo ù co ù 1 6 0 l o a ïi l úa s ơ ùm , 1 9 7 l o a ïi l úa

m ùa , 8 7 g i o án g l úa m uo än , 5 2 l o a ïi l úa 3 -4 t h a ùn g v a ø 1 6 l o a ïi l úa n o åi( 1 )

T a ïi ca ùc v ùn g t r ũn g T ư ù g i a ùc L o n g X uy e ân , Đ o àn g T h a ùp M ư ơ øi co ù h a i l o a ïi l úa

m a ø m i e àn B a éc v a ø m i e àn T r un g k h o ân g co ù, đo ù l a ø:

L u ùa trơ øi ( co øn g o ïi “ l u ùa m a ”) l a ø l o a ïi l úa h o a n g m o ïc t ư ï n h i e ân V a øo m ùa l ũ,

n ư ơ ùc d a ân g l e ân ca o đe án đa âu t h ì l úa v ư ơ n l e ân đe án đo ù, t h a ân co ù t h e å ca o t ơ ùi 4 m , ch u

k y ø s i n h t r ư ơ ûn g d a øi 7 -8 t h a ùn g K h i l úa ch í n , n g ư ơ øi t a ch ỉ v i e äc đi x uo àn g m a ø “g a ët ” ( 2)

n h ư n g n a ên g s ua át r a át t h a áp [L e â B a ù T h a ûo 1 9 8 9 : 2 7 4 ]

( 1 ) C oq uer el A lber t P ad d y et r iz d u C o c h inc h ine – L y on, 19 11 [N guy ễn C ông B ì nh & nnk 19 9 0 : 34 0 ]

( 2) B ông lúa tr ơ øi ngắn, c ác gié ph ân tán, mỗi gié c h ỉ c ó 3-4 h ạt H ạt lúa nh ỏ, nh ọn đ ầu,

c ó r âu dài, dễ r ụng, th ư ơ øng c h í n đ ến đ âu r ụng đ ến đ ó G ạo th ư ơ øng c ó màu đ ỏ, c ó loại nâu đ en, nh ư ng c ũng c ó c ả dạng nếp, nấu c ơ m th ơ m, dẻo, bùi [N guy ễn C ông B ì nh & nnk 19 9 0 : 258] N gư ơ øi V iệt T ây N am B ộ gọi l u ùa tr ơ øi là l u ùa ma vì lúa “ c h í n lén” và

“ r ụng lén” vào ban đ êm K h i th u h oạc h , h ọ gọi là đ i đ ập l u ùa ma

T h eo lão nông N guy ễn V ăn G ấm ơ û T ây H uề, M y õ H òa, L ong X uy ên, tr ên c h iếc xuồng đ ập lúa ma ngư ơ øi ta xếp dọc th eo c h iều dài ơ û giư õa xuồng một tấm c à r èm ( mui) bằng đ ệm bàng h oặc bằng lá dư øa nư ơ ùc Đ ến nơ i c ó nh iều lúa ma đ ang c h í n, c h ỉ c ần ngồi tr ên xuồng, lấy dầm bơ i h oặc một c ây r oi dài k éo ph ần ngọn c ủa tư øng vạt lúa c h o

va đ ập vào tấm c à r èm đ ể h ạt lúa r ơ ùt xuống lòng xuồng

H2 01: Đ ập l úa ma [ T F S 19 9 8 ]

ch ư ù k h o ân g ca áy v a ø cũn g t ư ï t h í ch n g h i

r a át t o át v ơ ùi n ư ơ ùc l ũ n h ư l o a ïi l úa t r ơ øi( 3 )

V ơ ùi đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g ,

T a ây Na m B o ä co ù d a n h m ục r a u , t r a ùi

v o â cùn g p h o n g p h ú, t r o n g đo ù co ù r a át n h i e àu l o a øi đa ëc t r ư n g của s o ân g n ư ơ ùc, ư a đa át

t r a àm t h ủy , m o ïc um t ùm , n h ư ra u m u ống, ra u nh u ùt, ra u d ư øa nư ơ ùc , ra u ngổ, m ôn,

b ồn b ồn, s e n, s u ùng, a áu , kh oa i nư ơ ùc , … D ù ch ư a t h a ät đa ày đủ, cuo án T ư ø đ i e ån P h ư ơ ng ngư õ N a m B ộ [Ng uy e ãn V a ên A Ùi 1 9 9 4 ] co ù g h i t e ân 3 5 l o a øi t h ư ïc v a ät n ư ơ ùc đa ëc t r ư n g của m i e àn n a øy ( 4 )

T h ư ïc p h a åm t ư ø n g uo àn t h u ûy s a ûn ca øn g d o ài d a øo h ơ n T ư ø ca ùc cư ûa s o ân g n g ư ơ ïc v e à

p h í a t h ư ơ ïn g n g uo àn , t r e ân k h a ép ca ùc s o ân g r a ïch , k e ân h m ư ơ n g , đo àn g r uo än g , b a øu đì a ,

l un g l a ùn g , n ơ i n a øo cũn g co ù r a át n h i e àu t o âm , ca ù( 5 ) Nh a ø v a ên Đ o a øn G i o ûi t r o n g cuo án

s a ùch n o åi t i e án g Đ a át rư øng p h ư ơ ng N a m ch o b i e át : Ơ Û Đ o àn g T h a ùp M ư ơ øi , v a øo m ùa

n ư ơ ùc x uo án g , ca ù l o äi đa ëc n ư ơ ùc, đo ùn g t h a øn h s a ùu l ơ ùp t ư ø m a ët n ư ơ ùc x uo án g t a än đa ùy

s o ân g T r e ân h e át l a ø ca ù s a ëc b o åi , k e á l a ø ca ù l e o , ca ù ch a øi , ca ù h o â, b a l a ø ca ù r o â, b o án l a ø ca ù

l o ùc, n a êm l a ø ca ù t r e â v a øn g v a ø t a àn g t h ư ù s a ùu d ư ơ ùi cùn g l a ø ca ù t r e â t r a én g K h a ùch đe án

ch ơ i , ch ủ n h a ø b a éc n o ài l e ân b e áp r o ài m o ùc m o ài t h a û ca âu b e ân ca ïn h , k h i cơ m v ư øa ch í n

t h ì đa õ g i a ät l e ân đư ơ ïc m a áy co n ca ù, l ư ïa t o a øn ca ù b ư ï n a áu m o ùn đa õi k h a ùch , co øn ca ù n h o û

n e ùm t r a û l a ïi x uo án g s o ân g [Đ o a øn G i o ûi 2 0 0 5 : 6 5 3 -6 5 4 ] C a ù b o ân g t r o ân g n h ư co n t r a ên ,

l ơ ùn b a èn g co ät n h a ø, v a ûy x a n h v a ûy t r a én g t h e âu t ư øn g v o øn g n g ơ øi l e ân k h a ép t h a ân m ì n h

B a ày ca ù co n t h e o m e ï, h a øn g t r a êm co n l a ám t a ám n h ư r a éc cư ơ øm đa ày m a ët n ư ơ ùc V a øo

( 3 ) X em C h ư ơ ng 3, M ục 5.3.2

( 4 ) X em P h ụ lục 1.0 3

X em C h ư ơ ng 2, M ục 4 4 4

H2 02 : Cá t r a me ï t r e ân s ông Cửu Long

[ w w w l a b o u i l l e t t e c o m /

s u i t e n e w s p h p ? n e w s i d = 19 9 ]

m ùa t a ùt đì a ơ û Đ o àn g T h a ùp M ư ơ øi , n g ư ơ øi t a ch ỉ ch o ïn b a ét n h ư õn g l o a øi ca ù l ơ ùn , co øn ca ù

n h o û t h ì l a øm p h a ân b o ùn Ơ Û r ư øn g U M i n h , m ùa k h o â co ù n ơ i ca ù ch e át đe å l a ïi l ơ ùp x ư ơ n g

d a øy h a øn g m a áy t a ác [S ơ n Na m 1 9 9 7 c: 9 -1 0 ; 2 0 0 5 : 5 6 7 ] Na êm t r ún g m ùa đì a , đa n g

t a ùt ca ù n ư ûa ch ư øn g p h a ûi d ư øn g t a y đe å “r a ïch ca ù r a m a ø m úc n ư ơ ùc” ! M o ät n h a ø n g h i e ân

cư ùu n g ư ơ øi P h a ùp v í : “ Ơ Û N a m K y ø nh ư ơ û trong m ột a o nu ôi c a ù, ngư ơ øi d a ân tì m th a áy c a ù

kh ông kh ó kh a ên gì c h o b ư õa a ên h a øng nga øy ” [P h a n T h ị Y e án T uy e át 1 9 9 3 : 8 0 ]

V e à cá, cuo án T ư ø đ i e ån P h ư ơ ng

ngư õ N a m B ộ [Ng uy e ãn V a ên A Ùi 1 9 9 4 ]

co ù g h i t e ân 4 0 l o a øi ( g o àm 3 0 l o a øi ca ù

n ư ơ ùc n g o ït , b o án l o a øi ca ù n ư ơ ùc l ơ ï, s a ùu

l o a øi ca ù b i e ån ) C uo án V a ên h óa v a ø c ư

d a ân đ ồng b a èng s ông C ư ûu L ong ch o

b i e át đo àn g b a èn g n a øy co ù 2 5 5 l o a øi ca ù

t r o n g cuo án V a ên h ọc d a ân gi a n đ ồng b a èng s ông C ư ûu L ong [K h o a Ng ư õ V a ên … 2 0 0 2 :

2 7 5 -2 7 9 ] , ch ún g t o âi đe ám đư ơ ïc 5 7 t e ân g o ïi ( k h o ân g p h a ân b i e ät ca ù n ư ơ ùc n g o ït , n ư ơ ùc l ơ ï

h a y ca ù b i e ån ) ( 6 )

S a u k h i l o a ïi t r ư ø n h ư õn g l o a øi co ù t e ân t r ùn g v ơ ùi n h a u t r o n g ca ùc s a ùch v ư øa n e âu,

ch ún g t o âi g h i n h a än đư ơ ïc t o ån g co än g co ù 1 2 1 t e ân của ca ùc l o a øi ca ù, g o àm b a õ tra àu , b a ïc

đ a àu , b ổi p h e ät, b ông, b ông l a u , b ống c a ùt, b ống d ư øa , b ống m ọi , b ống th e ä ( b ống x e ä) ,

b ống tư ơ ïng, b ống ke øo, b ống m u ù, b ống trư ùng, b u ôi , c a øy , c òm , c h a ïc h , c h a ïc h l a áu ,

c h a ïc h l a ù tre , c h a i , c h a øi , c h a øi b ông, c h a ùy , c h e ûm ( c h e ùp ) , c h ì a v ôi , c h i m , c h i m gi a n,

c h i m nh ơ ùt, c h ốt c h u ột, c óc , c ơ m , d a ûnh , d a o, d a ùnh d u ồi , d u ồng, d ư ùa , đ ối , đ ồng ti e àn,

đ u ối , e ùt ( d i e ác ) , gi a ûi a ùo, h e , h e o, h ọc trò, h ố, h ôi l ơ õ, h ồng, h ồng v e än, h ơ ùt, h u ù, ke ,

( 6 ) X em P h ụ lục 1.0 4

ke át, kh oa i , l a ïc m a ï, l a ng c h u ột, l a êng, l e o ( nh e o) , l i a th i a , l ì m kì m , l óc , l òng tong đ a ù,

l òng tong b a y , l u ø đ u ø, l ư ơ õi tra âu , m a ïi , m a ng gi ó, m e ø d i nh , m e ø h ôi , m òi , m ọi , m ồng

ga ø, m ư ïc , na øng c h ó, na øng h a i , na øng h e o, nga ùc , ngư ïa , nh a ùi , nh a ùm ( m a äp ) , nh a ùt, nóc

m ít, ong, ốp , p h e øn, ra n, s a ët b a ûn, s a ët b ổi ( l ò th o) , s a ët b ư ơ ùm , s a ëc đ i e äp , s a ët ra èn, s oa ùt,

s ơ n, s ư , ta ùt, th a ùc l a ùc , th i e àu , th i e åu , th òi l òi , th u , th ư ûng, tra b a àu , tra d a àu , tra đ e ùm , tra h óp , tra s óc , tra ùn đ u ïc , tra o tra ûo, tre øn, tre øn b a àu , tre â tra éng, tre â v a øng, tre â d ốc , u ùc

kh a ïo, u ùc th ị t, v ồ c ơ ø, v ồ c h ó, v ư ơ ïc , x a ø, x u û, l ư ơ n, l ị c h

M a ëc d ù v a äy , v a ãn ch ư a t h a ät đa ày

đủ, b ơ ûi m o ät s o á l o a øi ca ù ch ún g t o âi b i e át

co ù t r o n g t h ư ïc t e á n h ư n g ch ư a đư ơ ïc k e å,

h o a ëc ch ư a đư ơ ïc p h a ân b i e ät r o õ t r o n g

d a n h s a ùch t r e ân , n h ư : b a s a , b a th u ù,

b a ïc m a ù, b u ïng, c h ốt gi a áy , c h ốt ga ïo,

c h ốt s ọc , h ư ơ øng, l i nh ống, l i nh rì a ,

l òng tong m ư ơ ng, m e ø l u ùi , m e ø rổ, m ồm ,

ngư ø, rô đ ồng, rô b i e ån, s a ùt, ta i tư ơ ïng,

tre øn l a ù, v ồ đ e ùm , x a ïo( 7 ) H i e än ch ư a co ù

t a øi l i e äu n a øo n e âu t e ân đa ày đủ ca ùc l o a øi

ca ù co ù ơ û T a ây Na m B o ä

V e à tôm, tép , n g ư ơ øi V i e ät T a ây Na m B o ä đa õ p h a ûi p h a ân b i e ät t ỉ m ỉ t h a øn h h a øn g

ch ục l o a øi co ù t e ân g o ïi k h a ùc n h a u C uo án T ư ø đ i e ån P h ư ơ ng ngư õ N a m B ộ [Ng uy e ãn V a ên

A Ùi 1 9 9 4 ] co ù l i e ät k e â 2 4 l o a øi t o âm , t r o n g đo ù co ù g i a ûi t h í ch 1 2 l o a øi : tôm b a ïc , tôm

c h a âm , tôm c h a áu , tôm c h ì , tôm c h ông, tôm c h u ïc , tôm c ỏ, tôm đ a ù, tôm đ a át, tôm ga äy , tôm gọng, tôm h u øm , tôm ke ït, tôm l óng, tôm l ư ùùa , tôm m a ét tre , tôm q u ỵ t, tôm rồng,

( 7 ) C ó nh ư õng loài c á sông nh ư ng tên gọi c ủa c h úng là do ngư ơ øi V iệt miền này đ ặt r a dễ

nh ầm lẫn vơ ùi một số loài c á ơ û biển, nh ư : C á h eo là loài c á da tr ơ n, k í c h th ư ơ ùc lơ ùn h ơ n ngón tay c ái, da màu xanh , đ uôi đ ỏ, th ị t béo, ăn r ất ngon; C á no ùc mí t c ó h ì nh dạng và nọc đ ộc c h ết ngư ơ øi giống nh ư loài c á nóc ơ û biển, nh ư ng đ ư ơ øng k í nh k h i ph ì nh to h ết c ơ õ

c h ỉ k h oảng 8-10 c m; C á r o â b iển lại là loại c á r ô ơ û sông, mì nh giẹp

H2 03 : Cá b a s a [ T T X V N 2 003 a : 3 2 ]

tôm s a éc , tôm s u ù, tôm th e û, tôm tíc h , tôm tu , tôm v a ng T uy n h i e ân , co ù m o ät v a øi l o a øi

t o âm r a át p h o å b i e án v a ø co ù g i a ù t r ị ơ û s o ân g r a ïch đo àn g b a èn g s o ân g C ư ûu L o n g m a ø s a ùch

n a øy b o û s o ùt n h ư tôm c a øng x a nh , tôm c a øng l ư ûa , tôm ngh e ä

C a ùc l o a øi cua, ốc, mư ïc, ếch, nhái cũn g r a át đa d a ïn g : cua ( c u a đ ồng, c u a

b i e ån, ra ïm , c òng, gh e ï, b a kh ía ) , o ác ( ốc b ư ơ u , ốc l a ùc , ốc đ a éng, ốc ga ïo, ốc l e n, ốc

d ư øa , ngh e âu , s ò, h e án, v e ïm , v ọp , v òm ) co ù đa ày r a ãy ơ û k h a ép ca ùc s o ân g r a ïch , r ư øn g n g a äp

m a ën , d ư ơ ùi b i e ån

T a ây Na m B o ä co øn l a ø m i e àn đa át của r a át n h i e àu l o a øi b o ø s a ùt t h í ch n g h i v ơ ùi m o âi

t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc V e à r a én co ù ca ùc l o a øi : roi , nư ơ ùc , b ông s u ùng, ri c a ù, ri c ốc , ri v oi ,

l a ûi , ra âu , h ổ đ a át, h ổ b ư ơ ùm , h ổ h a ønh , h ổ h ồng, h ổ m a ng, h ổ m u n, h ổ l ư ûa , h ổ m a ây , h ổ ngư ïa , h ổ h e øo, c h a øm oa ëp , m a i ga àm ( c a ïp nong) , ne ïp ni a , l u ïc , tru n, …; r ùa : na ép ,

v a øng, c ổ ru ït, c u a đ i nh ( b a b a ) , c a øn đ ư ơ ùc , v íc h , đ ồi m ồi ; v a ø n h i e àu l o a øi k h a ùc: ky ø

nh ông, ky ø đ a ø, ra én m ối , c a ù s a áu

T h e o ca ùc n h a ø v a ên Đ o a øn G i o ûi v a ø S ơ n Na m , r a én h o å m a ây ơ û đa ây n h i e àu co n t o

cơ õ b a ép ch a ân n g ư ơ øi l ơ ùn , h a i m a ét đo û n h ư h a i n g o ïn đe øn , l ư ơ ùt a øo a øo n h ư g i o ù, đa àu ca át

ca o k h o ûi n g o ïn ca ây t r o ân g n h ư m o ät ca ây s a øo l a éc l ư , q uơ q ua q uơ l a ïi đe å b a ét ch i m

đa n g t ì m đa äu x uo án g ca ùc n g o ïn ca ây T r o n g r ư øn g U M i n h H a ï, ca ù s a áu n h i e àu n h ư t r a ùi

m ù u ch í n r ụn g V e n b ơ ø ca ùc b a øu n ư ơ ùc, o å t r ư ùn g đư ơ ïc ca ù s a áu m e ï v un l e ân t r o ân g n h ư

ca ùi m a û ( m o à) co n n í t m ơ ùi ch o ân C a ù s a áu m e ï co ù k h i d a øi t r e ân b o án t h ư ơ ùc đa n g t r a àm

m ì n h d ư ơ ùi n ư ơ ùc ơ û g a àn đo ù, đe å t r o ân g ch ư øn g Na êm 1 9 7 2 , n g ư ơ øi t a co øn b a ét đư ơ ïc ơ û

v ùn g B a ïc L i e âu – C a ø M a u m o ät co n s a áu d a øi t a ùm m e ùt , n a ën g 2 0 0 k g , đư a v e à T h a ûo

ca àm v i e ân S a øi G o øn Ơ Û m i e ät n a øy co øn co ù l o a øi k y ø đa ø t o k i n h k h ủn g , m ì n h d a øi v a ø l ơ ùn

cơ õ ch i e ác x uo àn g b a l a ù, ch o ã v o øn g b ụn g p h a ûi đe án h a i v o øn g t a y n g ư ơ øi l ơ ùn o âm m ơ ùi

g i a ùp [Đ o a øn G i o ûi 2 0 0 5 : 2 2 5 , 2 6 6 , 2 7 6 -2 7 7 , 3 8 5 , 4 5 7 ; S ơ n Na m 2 0 0 5 : 8 6 ]

S o v ơ ùi ca ùc n ơ i k h a ùc, T a ây Na m B o ä co øn n h i e àu đa át h o a n g ch ư a b ị k h a i p h a ù

h e át , ca ùc l o a øi c h i m , t h u ù h o a n g d a õ co ù đi e àu k i e än s i n h t r ư ơ ûn g , p h a ùt t r i e ån v ơ ùi s o á

l ư ơ ïn g l ơ ùn v a ø đa d a ïn g v e à ch ủn g l o a ïi , t r o n g đo ù co ù n h i e àu l o a øi ch i m , t h ú n ư ơ ùc

( 8 ) X em P h ụ lục 1.0 5

H2 04 : Se áu đ ầu đ ỏ ở Đ ồng Th áp M ười [ w w w m e m b r e s l y c o s f r /

m c 6 8 1/ M C p a y s a g e h t m ]

V e à chim, p h a àn l ơ ùn l a ø ca ùc l o a øi ch i m n ư ơ ùc: c ồng c ộc , s a s a û, th a èng c h a øi , th a èng

b e ø ( c h a øng b e ø) , tra õ tre ït ( tra õu tre ït) , b ì m b ị p , c ốc đ e n, c ò tra éng, c ò x a nh , c ò nga ø, c ò

l ư ûa , c ò b ơ ï, c ò d a áu , c ò m a , c ò ra ùng, c ò q u a ém , s e áu , s e ùo, d i e äc , q u ốc , tríc h c ồ, tríc h

re ù, d a ng s e n ( d a ng ốc , nh a n s e n) , c u ùm nu ùm , đ i e âng đ i e ång ( nh a n đ i e ån) , gi a ø đ a õi , gi a ø

s ói , b ồ nông, c h a øng ngh ị c h , óc c a u , v ỏ v e û, b ồng b ồng, l e l e , v ị t trơ øi( 9 )

h o à đi e äp G a àn h ơ n n ư õa , n h ư õn g b a ày

ch i m b a y k í n t r ơ øi , v ư ơ n co å d a øi n h ư t a øu

b a y l ư ơ ùt q ua t r e ân s o ân g , cuo án t h e o s a u

n h ư õn g l uo àn g g i o ù v út C h i m ch e n n h a u

đa äu t r a én g x o ùa t r e ân n h ư õn g đa àu ca ây

m a ém , ca ây ch a ø l a ø, ca ây v e ït C o àn g co äc đư ùn g t r o n g t o å v ư ơ n ca ùn h n h ư t ư ơ ïn g n g ư ơ øi v ũ

n ư õ b a èn g đo àn g đe n đa n g v ư ơ n t a y m úa C h i m g i a ø đa õy , đa àu h o ùi n h ư n h ư õn g o ân g

t h a ày t u m a ëc a ùo x a ùm , t r a àm t ư r ụt co å n h ì n x uo án g ch a ân Nh i e àu co n ch i m r a át l a ï, t o

n h ư co n n g o ãn g đa äu đe án q ua èn n h a ùn h ca ây C h i m đi e ân g đi e ån g n g o ùc co å l e ân m a ët

n ư ơ ùc, t h o a ït t r o ân g t ư ơ ûn g l a ø m o ät co n r a én t ư ø d ư ơ ùi n ư ơ ùc ca át đa àu l e ân , m o û n g a äm co n

t o âm x a n h t o b a èn g co å t a y co øn đa n g v un g r a âu cư ïa q ua äy Đ i q ua h ơ n b a n g a øn t h ư ơ ùc

m a ø h a õy co øn n h ì n t h a áy ch i m đa äu t r a én g x o ùa t r e ân n h ư õn g ca øn h ca ây g i e s a ùt r a s o ân g [Đ o a øn G i o ûi 2 0 0 5 : 2 1 6 -2 1 8 ]

( 9 ) C h úng tôi c h ư a tì m đ ư ơ ïc tài liệu nào gh i nh ận đ ầy đ ủ về c ác loài th ủy sản, bò sát,

c h im, th ú ơ û T ây N am B ộ X in tạm nêu nh ư õng loài đ ã đ ư ơ ïc nh ắc tơ ùi tr ong c uốn Văn h o ùa và c ư d ân đ o àng b ằng s o âng C ửu L o ng [N guy ễn C ông B ì nh & nnk 19 9 0 : 34 2] và r ải r ác

tr ong c uốn Từ đ iển p h ươ ng ngữ N am B o ä [N guy ễn V ăn A Ùi 19 9 4 ]

C a ùc l o a øi thú s o án g d ư ơ ùi n ư ơ ùc, t r e ân m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc đa õ t ư øn g h o a ëc đa n g

co ù m a ët ơ û m i e àn n a øy l a ø c a ù v oi , c a ù h e o ( c a ù nư ơ ïc ) , b ò b i e ån, ra ùi c a ù, v oi , tra âu rư øng,

c h ồn, c h u ột đ ồng

T h e o Đ o a øn G i o ûi v a ø S ơ n Na m , s o ân g Na êm C a ên m e ân h m o ân g , n ư ơ ùc a àm a àm đo å

r a b i e ån n g a øy đe âm n h ư t h a ùc, ca ù n ư ơ ïc b ơ i h a øn g đa øn đe n t r ũi n h o â l e ân h ụp x uo án g

n h ư n g ư ơ øi b ơ i e ách g i ư õa n h ư õn g đa àu s o ùn g t r a én g C h uo ät đo àn g ơ û m i e àn n a øy k h o ân g

b i e át cơ m a n n a øo m a ø k e å C h ún g ca én l uo ät s a ïp ( 1 0 ) l úa n g a õ x uo án g n h ư g a ëp g i o ân g b a õo ,

t r o n g m o ät đe âm s a ïch m o ät đa ùm r uo än g Nh i e àu n h a ø, l ơ ùp n g ư ơ øi , l ơ ùp ch o ù q ua àn q ua ät

n g a øy n a øy q ua n g a øy k h a ùc n g o a øi đo àn g , ch a ët đa ày ca û t h ún g đuo âi ch uo ät m ơ ùi cư ùu đư ơ ïc

m o ät p h a àn l úa co øn l a ïi Nh ư õn g n ơ i co øn h o a n g v a én g , b a n đe âm n g h e t i e án g h e o r ư øn g

n h a i v o ïp r a øo r a ïo b e ân h e ø [Đ o a øn G i o ûi 2 0 0 5 : 2 1 9 -2 2 0 , 3 8 5 , 4 1 3 ; S ơ n Na m 2 0 0 5 :

7 5 2 ]

S ư ï h o a n g d a õ của m i e àn s o ân g n ư ơ ùc Na m B o ä v a øo t h ơ øi n g ư ơ øi V i e ät m ơ ùi đe án

k h a i p h a ù v a ãn co øn đư ơ ïc t r uy e àn t ụn g t ơ ùi n a y :

X u ống s ông h ốt trư ùng s a áu ,

L e ân b ơ ø x ỉ a ra êng c ọp

( t ục n g ư õ) [K h o a Ng ư õ V a ên … 2 0 0 2 : 1 6 4 ]

R u ộng đ ồng m a ëc s ư ùc c h i m b a y ,

B i e ån, h ồ l a i l a ùng, m a ëc b a ày c a ù đ u a

( ca d a o ) [Ng uy e ãn V a ïn Ni e ân 1 9 8 8 : 2 1 7 ]

Ng uo àn s a ûn v a ät d o ài d a øo của m o âi t r ư ơ øn g s o ân g n ư ơ ùc l uo ân co ù m a ët t r o n g m o ïi

t h e å l o a ïi của v a ên h o ïc d a ân g i a n Đ a ây l a ø m o ät b a èn g ch ư ùn g t h uy e át p h ục n o ùi l e ân s ư ï

ca ûm n h a än s a âu s a éc v a ø m o ái q ua n h e ä m a ät t h i e át của co n n g ư ơ øi v ơ ùi m o âi t r ư ơ øn g t ư ï

n h i e ân n ơ i h o ï s i n h s o án g K h a ûo s a ùt q ua 1 5 4 7 đơ n v ị tu ïc ngư õ, c a d a o d a ân c a t r o n g

t a ùc p h a åm V a ên h ọc d a ân gi a n đ ồng b a èng s ông C ư ûu L ong [K h o a Ng ư õ v a ên Đ a ïi h o ïc

C a àn T h ơ 2 0 0 2 ] , ch ún g t o âi t ì m t h a áy : C a ùc đo än g v a ät g a én l i e àn v ơ ùi m o âi t r ư ơ øn g s o ân g

n ư ơ ùc v a ø ca ùc co ân g cụ đa ùn h b a ét ch ún g ( c a ù, tôm , ra én, v ị t, l ư ơ ùi , nơ m …) x ua át h i e än 2 8 3

( 1 0 ) L u o ät s ạp : luôn h ết, h ết th ảy , k h ông c h ư øa một c ái gì , k h ông c h ư øa một ai A Ên l u o ät

s ạp N o ùi l u o ät s ạp [N guy ễn V ăn A Ùi 20 0 4 : 361]