VẤN ĐỀ ĐỘNG NGỮ TRONG NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT

Trong quyên Giáo trình Ngữ pháp tiếng Liệt, tập hai, các tác giả Lê Cận, Phan Thiều, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung đã nhận định: “Động ngữ là một tô hợp từ tự do có quan hệ chính phụ,

Lé Thu Hong Nga

VAN DE DONG NGU TRONG NGU PHAP TIENG VIET

Luận văn tốt nghiệp Đại học Ngành Ngữ văn

Cán bộ hướng dẫn: Chim Văn Bé

DE CUONG TONG QUAT

Phan mở đầu

I Lí do chọn đề tài

II Lịch sử vấn đề

III Muc dich, yéu cau

V Pham vi nghién cttu

V Phương pháp nghiên cứu

Phần nội dung chính

Chương một: Quan điểm của một số nhà nghiên cứu ngôn ngữ về động ngữ

I Quan điểm của Nguyễn Tài Cân về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Tô chức nội tại của động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

II Quan điểm của Lê Cận, Phan Thiều, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Tô chức nội tại của động ngữ

2.1 Phản trung tâm của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

III Quan điêm của Nguyễn Hữu Quỳnh về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Tô chức nội tại của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

IV Quan điểm của các tác giả Ngữ pháp tiếng Liệt về động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

V Quan điêm của Diệp Quan Ban về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Tô chức nội tại của động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

Chương hai: Hướng giải quyết vấn đề động ngữ

I So sánh quan điêm của các tác giả

II Nhận xét quan điềm của các tác giả

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Về tô chức nội tại của động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

II Hướng giải quyết vấn đề động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

2 Về tô chức nội tại của động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

Ph »⁄ “>

an mo d >4

au

I Lý do chọn đề tài

Trong nhiều chuyên luận, giáo trình ngữ pháp tiếng Việt được xuất bản từ

thập niên 70 của thế ki XX trở lại đây, câu tiếng Việt được xem xét ở nhiều bình điện, trong đó có bình diện cầu trúc cú pháp Ở bình diện này, có một cấp độ đơn vị

được xem là cấp độ đơn vị trung gian giữa từ và câu, cấp độ đơn vị đó được gọi là ngữ Các loại ngữ này được định danh dựa vào chính tố Nếu chính tố của tô hợp này là động từ thì cả tô hợp được gọi là ngữ động từ hoặc cụm động từ hay động

ngữ Nếu chính tố của tô hợp là danh từ thì cả tô hợp là ngữ danh từ hoặc cụm danh

từ hay danh ngữ Nếu chính tổ của tô hợp là tính từ thì cá tỏ hợp là ngữ tính từ hoặc cụm tính từ hay tính ngữ Động ngữ đã được nhiều nhà ngôn ngữ học nghiên cứu nhưng bên cạnh những điểm thống nhất còn nhiều điểm ít thống nhất, cần tập trung nghiên cứu thêm Vì lí do trên cùng với mong muốn cũng có và mở rộng tri thức

cho bản thân, từ đó có thê vận dụng vào thực tế khi cần thiết, chúng tôi đã chọn dé

tài '* lấn đề động ngữ trong ngữ pháp tiếng Liệt"

có khả năng xuất hiện dưới dạng hai phần: chỉ có phần đầu và phần trung tâm hay chỉ có phần trung tâm và phần cuối Theo tác giả, những thành tố phụ có ý nghĩa từ vựng chân thực thì đều đứng liền sau trung tâm, những thành tố phụ đứng trước trung tâm đều mang nhiều ý nghĩa ngữ pháp

Trong quyên Giáo trình Ngữ pháp tiếng Liệt, tập hai, các tác giả Lê Cận, Phan Thiều, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung đã nhận định: “Động ngữ là một

tô hợp từ tự do có quan hệ chính phụ, trong đó có động từ làm thành tổ chỉnh” [3:80] Theo các tác giả, phải căn cứ vào mức độ khái quát về nghĩa đê chia động từ thành những lớp hạng khác nhau Số lượng thành tố phụ và chủng loại thành tố phụ cũng theo đó mà thay đôi từ lớp hạng này sang lớp hạng khác

Nguyễn Hữu Quỳnh, trong Ngữ pháp tiếng Việt cũng giới thiệu động ngữ ở

ba dạng Dạng đầy đủ, động ngữ có ba phần: phần đầu phần trung tâm và phần

cuối Dạng không đầy đủ có hai phần: phần đầu và phần trung tâm hoặc phần trung tâm và phần cuối Theo tác gia, các thành tố phụ đứng trước động từ thường mang ý nghĩa ngữ pháp còn các thành tố phụ đứng sau phần lớn đều mang ý nghĩa từ vựng chân thực, số lượng phong phú, tô chức phức tạp [9:172]

Theo các tác giả Ngữ pháp tiếng Việt, '*Động ngữ là một ngữ mà động từ làm thành tổ chính ” [13:147] Các tác giả này cũng nghiên cứu động ngữ ở ba phương diện: phần đầu, phần trung tâm và phần cuối Từ loại của chính tố có ảnh hưởng đến

việc dùng thành tô phụ, đặc biệt là ở khu vực sau

Trong Ngữ pháp tiếng Hiệt, tập hai, Diệp Quang Ban nêu cấu tạo chung của động ngữ gồm ba phần: phần đầu, phần trung tâm và phần cuối Theo tác giả, phần đầu động ngữ tập hợp chủ yếu thành tố phụ chỉ mối quan hệ thời gian, phần cuối chủ yếu là thành tố phụ thực từ mở rộng nội dung động từ

Như vậy, vấn đề “Động ngữ trong ngữ pháp tiếng Việt" đầ được các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu qua nhiều công trình, nhưng nhìn chung quan điểm của các tác gia ít thống nhất nhau Đây là vấn đè vẫn cần phải được xem xét và giải quyết thêm

III Mục đích, yêu cầu

Động ngữ trong tiếng Việt là vấn đề không còn mới mẻ, đã được các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu nhiều Tuy nhiên, bên cạnh những điểm thống nhất vẫn còn những điểm chưa thống nhất, cần được tập trung giải quyết Vì thế, thông qua

việc nghiên cứu đè tài này chúng tôi hi vọng có thể đóng góp một ý kiến nhỏ làm

sáng tỏ hơn về vấn đẻ, đồng thời thử đề xuất một hướng giải quyết thỏa đáng hơn cho vấn đề động ngữ trong tiếng Việt

Qua việc nghiên cứu đè tài này, chúng tôi có điều kiện củng cố cũng như mở

rộng kiến thức cho mình, giúp ích cho công việc, học tập và nghiên cứu khoa học

trong lĩnh vực ngôn ngữ, tạo cơ sở và nền tang dé tiếp cận khoa học chuyên sâu

IV Phạm vi nghiên cứu

Do khó khăn trong van dé tài liệu cũng như hạn chế vẻ mặt thời gian nên khi

nghiên cứu đè tài này chúng tôi chỉ nghiên cứu, xem xét vấn đề trong một số chuyên luận giáo trình, công trình nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt được xuất bản trong

nước Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ đưa ra một vài nhận xét, đánh giá và bước dau dé xuất hướng giải quyết chung cho vấn đè này

V, Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài “lấn đẻ động ngữ trong ngữ pháp tiếng Liệt” chúng tôi đã vận dụng phương pháp phân tích và tông hợp các quan điểm, các

ý kiến Trên cơ sở đó, chúng tôi so sánh, phân tích đề làm nôi bật những quan điểm,

ý kiến khác nhau của các tác giả sau đó hệ thống lại các quan điểm và cuối cùng

chúng tôi thử đề xuất hướng giải quyết vấn đề

Phân nội dung chính

Chương một

QUAN DIEM CUA MOT SO NHA NGHIEN CUU NGON

NGU VE DONG NGU

“Động ngữ trong ngữ pháp tiếng Việt” đã được các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu nhiều nhưng quan điềm của họ vẫn ít có sự thống nhất Sau đây, chúng tôi sẽ lần lượt điểm qua kết quả nghiên cứu của một số công trình ngữ pháp tiếng

Việt

I Quan điểm cúa Nguyễn Tài Cần về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

Trong quyền Ngữ pháp tiếng Việt, Nguyễn Tài Cân đã gọi tô hợp này là động ngữ và giải thích như sau: “Động ft cũng là một từ loại có khả năng kèm thêm

những thành tổ phụ đê phát triên thành đoàn ngữ Loại đoàn ngữ có động từ làm trung tâm như thể có thể tạm gọi là động ngữ” [4: 247]

Theo Nguyễn Tài Cân, ở dạng đầy đủ, động ngữ được chia làm ba phần: phần đầu, phần trung tâm và phần cuối Động ngữ cũng có khả năng xuất hiện dưới dạng chỉ có hai phần: phần đầu và phần trung tâm hoặc phần trung tâm và phần cuối

* * ”

2 Tổ chức nội tại của động ngữ

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

Đi vào xem xét phần trung tâm của động ngữ Nguyễn Tài Cân đưa ra hai trường hợp: trường hợp dễ và trường hợp khó xác định trung tâm Đối với trường hợp khó xác định trung tâm, tác giả dua ra van dé can tranh luận: động từ tình thái, động từ không độc lập có khả năng làm trung tâm hay không? Cuối cùng tác giả cho răng động từ tình thái cũng có thê làm trung tâm của động ngữ vì đây là những động từ có nghĩa trống chứ không phải là những hư từ thực thụ Có những trường hợp, nhóm động từ này đứng một mình làm trung tâm: không muốn, chưa có thể, đang cân lắm Bên cạnh đó là những trường hợp có thẻ thay những động từ đứng sau chúng bằng những danh từ, tính từ mà vẫn giữ nguyên mối quan hệ như trước: cân ngủ Nguyễn Tài Cân cho rằng chủ trương này có những mặt lợi như là: không

đi ngược lại với quy tắc chung của tiếng Việt trong việc kết hợp hai thành tố phụ cùng loại: bao giờ từ chính cũng đi trước và từ phụ cũng đi sau Ong nêu lên một

quy tắc về việc tìm trung tâm động ngữ: động từ nào đứng đầu tiên thì đó là động từ chính Thành tố sau có tầm quan trọng lớn về mặt ý nghĩa từ vựng, nhưng thành tố đầu lại chỉ phối về mặt ngữ pháp Ở động ngữ không có trung tâm ghép như ở danh

ngữ

Ví dụ: không muốn đi; còn cân thảo luận lai

Trong ví dụ trên, mướn, cần là trung tâm của động ngữ Từ đó, tác giả nêu nhận định tông quát về các từ làm trung tâm của động ngữ: “Ïlj Ø trung tâm của

động ngữ là vị trí của từ loại động từ Tất cả các kiểu dong tir đêu có thể dùng ở vị

trí này: động từ chỉ phương hướng, không có phương hướng, chỉ sự việc có khả năng kết thúc, không có khả năng kết thúc, chỉ sự tăng giảm, không tăng giảm, có thể dùng độc lập hay không độc lập, động từ thành tổ phụ chuyên môn, không chuyên môn, động từ đòi hỏi một thành tô phụ " [4: 254]

Tác giả cũng nêu lên ảnh hưởng của động từ trung tâm đối với việc dùng hai loại thành tổ phụ: loại có ý nghĩa thiên về ngữ pháp và loại có ý nghĩa từ vựng chân thực Đối với việc dùng thành tố phụ có ý nghĩa thiên về ngữ pháp, có hai trường hợp cần lưu ý:

Thứ nhất là phải thấy được sự khác nhau giữa động từ chỉ động tác có phương hướng và động từ chỉ động tác không có phương hướng mới hiểu rõ được lúc nào

có thê thêm, không thêm được thành tố phụ: ra, vào, lên, xuống, gua, lại

Chay ® chạy ra, chạy vào, chạy lên

Thứ hai là phải năm được sự đối lập giữa động từ có khả năng kết thúc và không kết thúc mới hiểu được quy tắc dùng thành tố phụ “xong” trong động ngữ: ăn xong, đọc xong, mở xong nhưng không thê tạo động ngữ: biết xong, hiểu xong, ghét xong [4: 255]

Đối với việc dùng thành tố loại có ý nghĩa từ vựng chân thực, tác giả chỉ ra một số điêm cần lưu ý:

Thứ nhất là có năm được sự đối lập giữa động từ không có khả năng độc lập với động từ có khả năng độc lập thì mới rö được phần cuối động ngữ có cần thiết

hay không

Co thé noi: “tdi đoan đi”, nhưng không thê nói *2ói foan”

Thứ hai là phải vạch ra sự đối lập giữa động từ trung tâm có khả năng có thành

tố phụ chuyên môn và động từ chuyên môn không có khả năng đó Điều này rất cần thiết nều muốn hiểu ảnh hưởng qua lại giữa động từ trung tâm và phần cuối

Thứ ba là phải thấy sự đối lập của động từ kiêu như: “đn, đến” và “tặng, khuyên, bâu, gi " Động từ kiêu như “ăn, đến” chỉ đòi hỏi thành tổ phụ chuyên

môn: ăn cơm, đến thành phó Dong tit “tang, vay, bau, gí, khuyên” có khả năng

đồng thời có hai thành tố phụ liên đới với nhau [4: 256]

đã chuyên loại thành động từ; hai là xem cả đã, sẽ, đang, chưa, cùng, vẫn là thành

tố phụ trong động ngữ; ba là đặt đã, sẽ, đang, chưa, cũng, vần ra ngoài động ngữ, danh ngữ, coi chúng là những yếu tô thêm vào đoản ngữ đề dạng thức hóa đoản ngữ Cuối cùng, tác giả nghiêng về hướng giải quyết thứ ba Hướng này cho rằng

đã, sé, đang, chưa, cùng, vẫn là những từ có thẻ đi kèm với bắt kì từ loại nào, giúp chúng có khả năng giữ chức vụ cú pháp nào đấy, tức là tham gia vào việc tô chức một thành tố cú pháp

Từ định hướng trên, tác giả đưa ra các hướng giải quyết đối với phó từ Khi xem xét đoản ngữ trong quan hệ với từ loại, chỉ được nói đến những thành tố nào có khả năng theo sát trung tâm trong tất cả mọi chức vụ, hoặc ít nhất theo sát trung tâm trong chức vụ điền hình nhất Dối với những từ đã, sẽ, đang, chưa, cùng, vần tác giả xử lí như sau:

Xem chúng là thành tố phụ điển hình của động ngữ, vì chúng đi theo động ngữ trong nhiều trường hợp và gắn với chức vụ điên hình của động từ: chức vụ vị tỐ

Vai trò thành tô phụ kiểu như: đã chủ nhật rồi sẽ được xem xét trong danh ngữ

[4: 256]

Nguyễn Tài Cân đưa ra năm nhóm phó từ thường gặp ở phần đầu của động

ngữ:

Nhóm đêu, cũng, vẫn, cứ chỉ sự tiếp diễn tương tự của hành động

Nhóm (ừng, đã, vừa, mới, đang, sẽ chỉ thời gian của hành động

Nhóm hãy, đừng, chớ chỉ ý sai khiến

Nhóm chỉ, có, hay, không, chưa, chăng khăng định hay phủ định sự tồn tại của hành động

Nhom rat, hoi, khí, guá miêu tả mức độ, trạng thái

Nếu dựa vào khả năng chỉ có thê đi cặp đôi với nhau đê trở thành nghi vấn (có không?, còn không?) thì đã và còn đáng lẽ phải được đưa vào nhom chi, co, hay, không, chưa, chăng và nhóm này phải loại bớt từ ch, bay Nếu dựa vào khả năng dùng một mình, không cần trung tâm, thì phải tập hợp: có, không, còn, chưa vào một lớp Vậy nên tác giả xem đây chỉ là một sự phân loại tương đối [3: 268]

Theo tác giả, ở phần đầu của động ngữ, xuất hiện khá phô biến hiện tượng những từ kết hợp với nhau theo trật tự không có định: đều cũng — cũng đều; cũng

van — vấn cũng ; đều cũng vẫn - vẫn cũng đều — cũng vẫn đêu - cũng đều

vấn Dối với hiện tượng này, không thể quy cho mỗi từ vị trí có định được Mối

quan hệ cững và vẩn là mối quan hệ phức tạp, vừa có tính chất cú pháp vừa có tính chất từ pháp [4: 269]

Từ đó tác giả đưa ra một số nhận định có tính chất sơ bộ về các nhóm:

Nhóm đều, cũng, vẫn, cứ Đây là nhóm bao gồm những từ rất có khả năng kết hợp với nhau trong nội bộ nhóm theo trật tự không có định Khi kết hợp với các

từ nhóm khác, nhóm này luôn có xu thế đứng trước

Nhóm từng, đã, đang, sẽ Nhóm này ít có khả năng kết hợp với nhau trong cùng nội bộ nhóm Ngoại lệ: đã từng — từng đã; vừa mới — mới vừa

Nhóm không, chưa, chăng không có khả năng kết hợp trong nội bộ nhóm, không có khả năng kết hợp với hai nhóm hãy, đừng, chớ và rất, hơi, khí, quả

Nhóm hãy, đừng, chớ có khả năng kết hợp trong nội bộ nhóm theo trật tự cố

định: bấy đừng, hãy chớ; đứng sau nhóm: đều, cũng, vẫn, sau từ sẽ, trước chỉ, hay,

có, quả

Nhóm rất, hơi, khí, guá Không có khả năng kết hợp nội bộ trừ hoi qua; đứng sau hai nhóm déu, cũng, vấn và từng, đã, đang, sẽ; ít có khả năng kết hợp với hai nhóm còn lại [4: 271]

Tác giả đưa ra sơ đô tóm tat như sau:

sau đã, từng, vừa, mới Hai nhóm không, chưa và rất, hơi đều có ý nghĩa bài trừ

nhau Nhìn chung, chúng có xu thế không cùng song song tồn tại bên cạnh nhóm không, chưa, chăng [4: 272]

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

Xét về ý nghĩa, thành tố phụ sau của động ngữ được tác giả phân loại theo nhiều tiêu chí Về tô chức nội tại, tác giả chỉ ra hai khả năng: một là được diễn đạt

bằng một từ, một ngữ (ăn cơm, ăn một bát cơm), hai là diễn đạt bằng một mệnh dé

(thấy đoàn văn công biêu diễn)

Tiến hành phân loại theo nội dung ý nghĩa và hình thức, tác giả nêu lên hai loại thành tố phụ đứng cuối: loại chỉ diễn đạt bằng từ và đoản ngữ và loại có thê diễn đạt bằng cả mệnh đè, cả từ và đoản ngữ

Loại chỉ diễn đạt bằng từ và đoản ngữ được tác giả chia ra thành mười sáu kiêu, trong đó có mười trường hợp do danh từ, danh ngữ đảm nhiệm, năm trường hợp do động từ, động ngừ đảm nhiệm và một trường hợp do tính từ, tính ngừ đảm

nhiệm

Mười trường hợp do danh từ, danh ngữ đảm nhiệm:

Chỉ đối tượng hành động: ăn cơm

Chỉ điểm đầu, điểm xuất phát, điểm vượt qua: đi /ờ Nội, xuống ngựa

Chi ke tiếp nhận: tặng (cho) em

Chỉ kẻ bị mất mát, tôn that: vay (cua) ban

Chỉ thời điểm: ngủ rưa

Chỉ thời gian hay số lần hành động: học bốn giờ

Chi phương diện: bàn về ngữ pháp

Chỉ nơi chốn: dạo mát ở công viền

Chi phương tiện, công cụ, chất liệu: ăn (bằng) đũa

Chỉ kẻ hay sự vật cùng tham dự vào trong hành động: chơi với em

Năm trường hợp thành tổ phụ là do động từ, động ngữ đảm nhiệm:

Chỉ nội dung điều sai khiến: bắt học

Nêu lên cái việc mà ở thâm tâm đã có dự kiến: phải /àm việc

Thành tố phụ chỉ phương hướng: chạy đi

Nêu cái việc đi đôi với hành động: ngồi chờ

Thành tố phụ chỉ việc hoàn thành, chỉ kết qua, chi tinh chat: lam xong, biết rồi

Một trường hợp do tình từ, tính ngữ đảm nhiệm:

Chỉ thê cách của hành động: chạy „hanh [4:276]

Loại có thê diễn đạt bằng cả mệnh đề, cả từ và đoản ngữ được tác giả chia ra

bảy trường hợp:

Nêu điều kiện tác động vào mình, mình phải tiếp thu: nghe „bực, nghe hái

Nêu cái điều mình nhận định về một sự việc nào đó: (nó) là sinh viên

Chỉ nội dung cảm nghĩ nói năng: (tôi) biết rằng /gn

Nêu kết quả: 4n no, danh bai

Chỉ nguyên nhân: hỏng vì đốt

Chi mục đích, mục tiêu phuc vu: mua cho con

Chỉ điều đem ra so sánh: chạy như bay [4:277]

Ở phan này, Nguyễn Tài Cân có đưa ra trường hợp dùng tính từ sau động từ nhưng không phải là thành tô phu, voi hai vi du: “chim bo cau bay liệng trăng toát,

lá bàng rụng đỏ ôi” Theo tác giả, xét về mặt quan hệ ý nghĩa, chim bố câu — trăng toát, lá bàng — đỏ ối có quan hệ ý nghĩa mạnh hơn quan hệ giữa bay liệng — trắng toát, rụng — đỏ ối Xét về mặt hình thức, giữa bay liệng va trang toát, giữa rụng và

đỏ ối có thê có chỗ ngắt hơi tương đối lâu thể hiện ra ở trên chữ viết bằng một dấu

phây Những vị tố bay liệng, rựng có thể lược bỏ đi mà câu văn vẫn có thê dùng được [4: 279]

Đi vào phân biệt thành tố phụ bồ tố và thành tố phụ trạng tố, tác giả đã giải

thích: Thành tố phụ sau động từ là loại bô tố bồ sung những chỉ tiết chuyên môn cần

thiết cho những nhóm động từ nhất định Ý nghĩa của nó bị chỉ phối bởi ý nghĩa khái quát của nhóm động từ trung tâm: n cơm, đi Hà Nội, tặng cho em Trái lại, thành tố phụ trạng tố của động từ bỏ sung những chỉ tiết chung cho rất nhiều nhóm động từ khác nhau, ý nghĩa có thể suy ra từ thành tố phụ: ngủ trưa, học bốn giờ, ngôi ở ghế [4: 280]

Dựa vào sự đối lập giữa trường hợp có thể chen quan hệ từ với trường hợp không thể chen quan hệ từ, tác giả chia thành tố phụ đứng sau thành bồ tố trực tiếp,

bô tố gián tiếp, trạng tố trực tiếp, trạng tô gián tiếp Cơ sở đề phân loại bô tố, trạng

tổ gián tiếp là dựa vào sự có mặt của các quan hệ từ khác nhau Các loại bồ tổ chỉ sự tiếp nhận, chỉ kẻ bị mất mát, tôn thất, chi nội dung điều sai khiến đi với các quan hệ

từ cho, của, rằng Các loại trạng tố chỉ kẻ hay sự vật tham dự vào hoạt động, chỉ

nguyên nhân, chỉ mục tiêu phục vụ, chỉ điều đem ra so sánh đi với các quan hệ từ

Ở, bằng, với, vi, dé, như

Tuy nhiên, tác giả cũng nêu lên một số khó khăn khi dựa vào quan hệ từ đề phân loại:

Thứ nhất vì có trường hợp trước một kiêu thành tố phụ đôi khi có đến hai quan hệ từ khác nhau Chăng hạn, ta có thê nói: ở với bạn, mà cũng có thê nói: ở

cùng bạn, có thê nói: ăn với mật, nhưng không thê nói: ăn bằng mật Dối với hai

quan hệ từ với, cùng, ta không thể vạch ra giữa chúng sự đối lập dứt khoát

Thứ hai, ở phần cuối động ngữ có hiện tượng nói như nhau mà nghĩa khác nhau: anh gửi cho tôi một bức thư (gửi cho tôi = gửi đến tôi); anh gửi cho tôi một bức thư ( gửi cho tôi = gửi hộ tôi)

Thứ ba là những từ zz, vào, lên, xuống, ngoài khả nãng dùng một mình, còn

có thê làm yếu tố trung gian giữa một từ và một danh từ: động fừ + x + danh từ, x rất giống một quan hệ từ

Tác giả đã tóm tắt kết quả phân loại thành tố phụ như sau:

BO TO

Trực tiếp: không thê chen quan hệ từ Gian tiép: có thé chen

(hoặc không chen)

3 đi Hà Nói, xuống ngựa

Có thê do cả mệnh đê đảm nhiệm biết rang anh Nam, biệt

nghe nhac, nghe hat, nghe lanh, nghe thay | rằng lạnh, biết rang

1 | là sinh viên, là học tập, là chăm chỉ, là nó

làm tròn nhiệm vụ của nó

TRẠNG TỎ

Trục tiếp: không thê chen quan hệ từ Gián tiếp: có thê chen

(hoặc không chen)

ăn mo, đánh thang, son xanh, chay mo hdi va | hong VÌ môn toán,

đốt, hỏng vì bài khó qua

[4: 287]

Nguyễn Tài Cân còn giới thiệu một số chuỗi thành tố phụ thường gặp được kết hợp bởi hai, ba, bốn bồ tố với nhau Ở đây cần lưu ý hai điểm:

Thứ nhất là có những cặp liên kết với nhau rất mạnh, thường đi đôi với nhau

Đó là cặp bô tố chỉ đối tượng và kẻ tiếp nhận (gửi thư cho em) cặp bô tô chỉ đối

tượng và kẻ mắt mát (vay tiền của bạn) cặp bộ tô chỉ đối tượng và phương hướng

(thọc tay vào túi quân) cặp bô tố chỉ kẻ chịu mệnh lệnh và nội dung mệnh lệnh (khuyên bạn cô găng học)

Thứ hai là có những cặp bỏ tổ bài trừ nhau Đó là cặp chỉ phương hướng và chỉ kẻ tôn thất, mất mát, cặp chỉ đối tượng và chỉ nội dung cảm nghĩ nói năng

Về khả năng kết hợp bồ tổ với bô tó, trạng tố với trạng tố, Nguyễn Tài Cân

cho rằng khả năng này rất rộng rãi Nhưng trong một số trường hợp, khi thêm trạng

tố vào sau bô tố thì trạng tố đễ chuyên thành thành tố phụ của bỏ tố đứng trước và khi ý nghĩa của bô tố và trạng tố gần nhau cũng gây trở ngại khi kết hợp Tuy nhiên, tác giả chưa đưa ra hướng giải quyết thỏa đáng vấn đè này [4: 295]

Nguyễn Tài Cân cũng nêu ra loại thành tố phụ có vị trí tự do Đó là những từ tượng hình, tượng thanh làm trạng tố chỉ thể cách hay là những từ ghép có tác dụng

miêu tả như: /ích cực học tập — học tập tích cực; roc rách chảy — chảy roc rach Tac

giả đưa ra ba hướng giải quyết cho những thành tố phụ kiêu này Thứ nhất, không công nhận rằng có hiện tượng tự do về mặt vị trí “7ích cực học tập” là đoan ngữ

tinh tir, con “hoc tap tich cực” là đoàn ngữ động từ Thứ hai, “bọc fập”, "cháy" là thành tố trung tâm, còn "ch cực”, “róc rách” là thành tố phụ, trật tự dù có thay đôi

nhưng cú pháp giữ nguyên và giữ nguyên cả ý nghĩa Thứ ba, vị trí trung tâm bao

giờ cũng dành cho động từ, nên “?4ch cực”, “róc rách” bao giờ cũng được coi là thành tố phụ, mặc dù đứng trước hay đứng sau, thì ý nghĩa cả tô hợp có thay đôi một cách tế nhị khi vị trí thay đôi Tuy nhiên cuối cùng tác giả cũng chưa đưa ra được hướng giải quyết triệt để cho những trường hợp này [4: 299]

Il Quan điểm của Lê Cận, Phan Thiều, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

Trong giáo trình Ngữ pháp tiếng Việt, tập hai, tac gia Lé Can, Phan Thiéu, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung đã gọi tô hợp này là cụm động từ và đã định

nghĩa động ngữ như sau: “Cựm động từ là một tô hợp từ tự do có quan hệ chính

phụ, trong đó có động từ làm thành tổ chỉnh "[3:80]

Theo các tác gia, động từ là từ loại rất phong phú và rất phức tạp Tuỳ theo mức độ khái quát về nghĩa, có thể chia từ loại này ra thành những lớp hạng lớn nhỏ khác nhau Số lượng thành tó phụ và chủng loại thành tố phụ cũng theo đó mà thay đôi từ lớp hạng này sang lớp hạng khác Hơn nữa, ý nghĩa khái quát của từng lớp hạng không phải là cố định, mà có thể chuyển hoá lẫn nhau, khiến cho cùng một vỏ

âm thanh, tại vị trí này động từ thuộc lớp hạng này, tại vị trí kia nó lại có thê thuộc lớp hạng khác Chăng hạn như hai câu thơ:

Sóng tình dường đã xiều xiề¿ (Nguyễn Du): Xiéu xiéu mang ý nghĩa nội động Tấm lòng nữ nhi cũng x¿êz anh hùng (Nguyễn Du): X7 mang ý nghĩa ngoại động

2 Tổ chức nội tại của cụm động từ

2.1 Phần trung tâm của cụm động từ

Theo các tác giả này, tại trung tâm của cụm động từ có thể gặp hai trường hợp: trường hợp dễ xác định trung tâm và trường hợp khó xác định trung tâm.Trường hợp thứ nhất là trường hợp tại trung tâm chỉ có một động từ duy nhất:

đà đọc xong cuốn sách nay, dang 6m nặng, vừa được yêu câu một cây bút, đang muốn một cốc nước, đã bắt đâu rồi, đã hết rồi Trường hợp thứ hai là trường hợp có một chuỗi động từ có quan hệ không rõ rệt Tác giả chỉ xét trường hợp chuỗi gồm hai động từ một động từ không dùng một mình và một động từ có thê dùng một mình, có khi cả hai động từ đều có khả năng dùng một mình Tác giả tạm chia ra

thành sáu nhóm đê tiện khảo sát:

Nhóm l: phải, nên, cân, cân phải có thể, không thể : đang cần nghĩ vài

hôm, sẽ có ¿hé thực hiện được

Nhóm 2: bi, được, chịu, mắc, phải : đã được thường huân chương; đã bj phạt tiền; đã »j ngã

Nhóm 3: (oan, định, dám, chực, buôn, nỡ ; muốn, : chăng buon lam nữa,

đã oan lây quyên sách này, đã muốn nghĩ vài hôm

Nhóm 4: bất đâu, tiếp tục, hết, thôi : đang bắt đâu nghĩ, sẽ tiếp tục học, đã

thoi hoc

Nhém 5: ding khéc, di xem, danh chét : dang ding khéc ngoai san, da di

xem xi-nê, đã đánh chết con rắn

Nhóm 6: ăn đứng, ngã ngôi, đặt nằm, trồng nghiêng : đang ăn đứng ngoài sân, đã „gã ngôi, đã đặt nằm quyên sách, đã trồng nghiêng ngọn mia

Đối với những trường hợp khó xác định thành tố chính trong các chuỗi động từ nêu trên, tác giả nêu ra hai van đề lớn cần giải quyết Thứ nhất là xác định bản tính

từ loại của một số từ, cụ thê là những từ thuộc ba nhóm đầu Thứ hai là xác định thành tố chính trong chuỗi hai động từ nối tiếp nhau

Theo các tác giả, những từ thuộc ba nhóm đầu được các tác giả khác nhau

nhìn nhận theo những cách khác nhau Các từ thuộc nhóm (1) và nhóm (3): phải ,

toan tuy là những động từ, nhưng là những động từ tình thái, và trong chuỗi động

từ, chúng vẫn là thành tố chính Nội dung tính tình thái của những từ chỉ sự cần thiết và chỉ khả năng là ngoại lực bắt buột một đối tượng nào đó “phải” thực hiện một nội dung nào đó hoặc “phải” chấp nhận một trạng thái tĩnh nào đó Tác giả lưu

ý rằng tính chất bị bắt buộc ở đây có thể có hai hệ quả: hoặc dẫn đến tính chất chịu

đựng như ở bj, được, hoặc dẫn đến tình trạng ngược han lai: dan dén tính chất có tình, tức là tự khắc phục tâm lý không ưa thích của mình đề thực hiện một hoạt

động có tính chất cưỡng bức, đó cũng là tính chất chủ động Tính chất “*chịu đựng”

có thê nhận thấy khi có động từ chỉ trạng thái tĩnh đứng sau Câu chứa các từ phđi, nên, cần có thê hiểu theo hai hướng nghĩa: bị động và chủ động [3: 83]

Tác giả đưa ra một số ví dụ minh họa cho hướng nghĩa bị động cụ thê như

sau: cực chăng đã tôi phải làm; sức ép quá lớn cuối cùng đê phải vỡ; sức ép quá

lớn cuối cùng đê bị vỡ (bị và phải gần như đồng nghĩa) Ví dụ sau đây lại hoàn toàn

mang tính chât chủ động:

“Còn chút thì giờ nào y học rất chăm/ /Phải có một trình độ học thức khá

cao Phải luyện tài Có học có tài y mới có đủ khả năng mà phụng sự lý trởng của

y" (Nam Cao)

Những từ thuộc nhóm (2) tuy mang ý nghĩa từ vựng “'chịu đựng”, cũng tức là

có tính chất bị động, kiến trúc ngữ pháp gồm có danh từ — chủ ngữ đứng trước và động từ thuộc nhóm (2) đứng sau — vẫn là kiến trúc chủ động về mặt ngữ pháp Chính điều này giải thích tại sao bên cạnh nó ngã vẫn có thê nói nó bị ngã Theo những điều vừa trình bày thì không có lý do gì không chấp nhận tư cách động từ làm thành tố chính của những từ nhóm (1) [3: 84]

Còn những động từ thuộc nhóm (3), tác giả cho là những động từ chỉ ý chí —

ý muốn, bao giờ cũng gắn với động từ chỉ hoạt động hoặc trạng thái tĩnh đi sau Từ chỉ ý muốn có khả năng chi phối một tô hợp từ chủ — vị, mặt khác, phần nào tiếp

cận với ý nghĩa “cố tình”, “chủ động” ở các từ thuộc nhóm (1), nó nói lên các trạng

thái ý chí chính là nội dung từ vựng của những từ thuộc nhóm này Như vậy, những

từ thuộc nhóm (3) vẫn có tư cách là thành tô chính trong chuỗi động từ

Nhóm (4) là những động từ chỉ sự bat dau, tiếp tục và sự chấm dứt của hoạt

động hay trạng thái tĩnh, biéu thị bằng động từ đi sau chúng Tuy có nhiều ý nghĩa

chân thực, khi đứng trước động từ, những từ thuộc nhóm (4) được sử dụng ở khía

cạnh ngữ pháp nhiều hơn Tác giá coi các động từ theo sau là chính tố Theo tác gia, xác định như vậy cũng phù hợp với việc xếp các yếu tố chỉ sự duy trì hoạt động hay trang thái tĩnh trong thời gian (như còn, vần, cứ ) vào các thành tố phụ khi chúng đứng trước một động từ từ vựng tính [3: §6]

Xét theo quan hệ ý nghĩa, tác giá chia các từ thuộc nhóm (Š) thành hai loại:

loại chỉ hoạt động song tôn và loại chỉ hoạt động nổi tiếp Loại thứ nhất là loại hai

động từ có quan hệ bình đăng: đứng khóc, nằm nghĩ, ngôi nghe Loại thứ hai giữa hai động từ có quan hệ chính phụ rõ rệt, mỗi động từ cũng có thê có thành tố phụ

riêng của mình: đi mua sách, đi đến hiệu mua sách Và nhém (5) này, được tác giả

phân thành ba trường hợp sử dụng sau:

(a) Chuỗi động từ không chứa quan hệ từ và thành tố phụ riêng: Có thê coi động từ là một ngữ động từ và không cần phân tích: đứng khóc, đi học, nằm ngủ ngoài sán, đi chơi ngoài pho

(b) Một hay cả hai động từ trong chuỗi có thành tổ phụ đi kèm Đây là những cụm từ rõ rệt Hai động từ song tôn tuỳ ngữ cảnh mà xác định xem có quan hệ bình đăng hay quan hệ chính phụ Nếu chuỗi động từ chỉ hai hoạt động nối tiếp có thê coi

(a) Động từ chỉ hoạt động: /o, kính, nề, muốn, cân, nên, có thể,

(b) Động từ chỉ sự dời chuyên: ra, vào, lên, xuống

(c) Động từ chi hoạt động có giai đoạn kết thúc: đọc xong, chạy xong, và động từ chí hoạt động không có giai đoạn kết thúc: hiểu xong, kính nề xong

Thứ hai là dựa vào khả năng kết hợp của động từ với các yếu tố mang nhiều

ý nghĩa từ vựng Dựa vào tiêu chí này, tác giả nêu lên những nhóm sau:

(a) Những động từ không thê dùng một mình: phải, nên, toan, đám, định,

ngỡ

(b) Những động từ chuyên dùng với những thành tố phụ nhất định, tạo thành

những lớp riêng: Động từ chỉ sự dời chuyền có thê kết hợp với các từ chỉ hướng r4, vào, lên, xuống Động từ chỉ hướng thường kết hợp với danh từ chỉ điểm đích đến

như ra sân, đến trường Động từ chỉ hoạt động nối kéo - tháo gỡ đứng trước từ chỉ hướng như nối vào, thảo ra, chấp lại Động từ có thê cùng một lúc chỉ phối hai đối tượng: động từ mang ý nghĩa phát nhận: cho tặng, biếu lấy, mượn, vay ; động từ chỉ sự đời chuyên vật: mang, đây, tra ; động từ mang ý nghĩa kết nối: pha

cà phê với sữa, trộn cơm với thịt ; động từ mang ý nghĩa gây khiến: bảo, sai khiến, bắt buột ; động từ mang ý nghĩa nhận xét, đánh giá: coi anh là bạn, bầu anh làm

chủ tịch

Thứ ba là dựa vào tính chất kép — láy, có thê tách ra những tổ hợp theo khuôn

có định, làm thành những từ ghép hoặc những ngữ giữ vai trò thành tổ chính trong cụm động từ Trong loại này có thê gặp hiện tượng cấu tạo theo khuôn láy hay cấu tạo theo khuôn tách xen: di di lai lại, xuống xuống lên lên, chạy ngược chạy xuôi, chạy lui chay tới, quanh đi quần lại

Cuối cùng, các tác giả nói đến một kiêu cấu tạo đặc biệt năm ở phan trung

tâm ngữ động từ mà tác giả gọi là ngữ khứ hôi: đi Hải Phòng về, di chơi về, đi ra phó về đi lấy sách về Tuy nhiên, cũng đễ gặp những ngữ có cùng khuôn kiêu như chạy ra phố về, về quê ra, xuống Hải Phòng về, vào nhà trong ra, về Thái xưống Cần lưu ý rằng, trong loại tô hợp này động từ đứng sau có thê định hình bằng những thành tố phụ riêng: về guê vừa mới ra, về quê mới ra bằng ô tô 2.2 Phần phụ trước của cụm động từ

Theo các tác giả có hai lớp từ chuyên làm thành tố phụ truớc của cụm động

từ: thứ nhất là các từ có nhiều ý nghĩa ngữ pháp, thứ hai là các từ có nhiều ý nghĩa

(c) Những từ chỉ tần số xuất hiện của hoạt động hay trạng thái tĩnh như

thường, hay, năng, II

(d) Những từ chỉ mức độ của trạng thái tĩnh như rất, hơi, khá, qua,

(e) Những từ nêu ý khăng định hay phủ định như có không, chưa, chăng, đừng, cho,

(Ð Những từ nêu ý sai khiến, cầu xin như hãy, đừng, chớ,

(g) Tir chi su hạn chế như củử

Theo các tác giả, có thể tập hợp những từ ở nhóm (a), (b), (c) (đ) lại thành

một nhóm lớn là nhóm ch¿ cách điển biến của hoạt động hay trạng thái tĩnh nêu ở động từ đi sau chúng, trong đó ba nhóm đầu tiên nêu các diễn biến trong quan hệ với thời gian, nhóm (đ) nêu các diễn biến trong cường độ Nhóm (e) nêu mối quan

hệ với việc hiện thực hoá nội dung của động từ Nhóm (Ð và (gø) nêu lên quan hệ của người nói đối với nội dung của động từ đứng sau Các nhóm (a), (b), (c) là

những nhóm mang nhiều ý nghĩa thoi và thể ngữ pháp, nhóm (f) và (g) mang nhiều

ý nghĩa tình thái [3: 9Š]

Việc xác định sắc thái ý nghĩa và vị trí sắp xếp các thành tố phụ trước là vấn

đề phức tạp, vì vậy các tác giả tạm tóm tắt khả năng kết hợp của chúng theo lược đồ

lược đô sau:

Nhóm: đều, Nhóm: fừng, đã, | Nhóm: không, Nhóm: hay,

cũng, vân, đang, sẽ chưa năng, it

(b) Một số từ làm bô ngữ chí cách thức cho nội dung của động từ đứng sau.:

tí tách rơi, ào ào chảy, khẽ kêu, ôn tôn dap

(c) Kiến trúc gồm một quan hệ từ và một danh từ chi điểm xuất phát Kiến

trúc này thường đứng trước các từ chỉ hướng và các từ chỉ sự chuyên dời như: /ờ, ở, dưới, trên, trong, ngoài : từ quê ra, ở bắc vô dưới Hải Phòng lên, trong nam ra, ở tận trong Nam ra [3: 98]

2.3 Phần phụ sau của cụm động từ

Các tác giả chỉ xem những yếu tố nào thực sự đứng sau động từ và chịu sự chỉ phối về ý nghĩa của động từ làm thành tố phụ sau Chúng thuộc mọi kiểu loại có

thể có Dựa vào bản tính từ loại của các thành tố phụ sau, các tác giả cho rang cling

một chức vụ có thê do những từ thuộc nhiều loại khác nhau đảm nhiệm Từ loại ở đây có tác dụng làm cho quang cảnh đỡ phức tạp, giúp cho việc nhận thức, là cách tập hợp các từ lại dưới hai nhóm lớn: (1) những từ có nhiều ý nghĩa ngữ pháp và (2) những từ có ý nghĩa thực

2.3.1 Những từ nặng về ý nghĩa ngữ pháp

Những từ nặng vẻ ý nghĩa ngữ pháp được tác gia chia ra thành chín nhóm: (a) Nhóm từ chỉ sự chấm dứt trong diễn biến của hoạt động hay trạng thái tình: rồi, đã: Từ rồi có ý nghĩa tạo quá trình, biêu thị sự chuyên vào trạng thái mới

của sự vật, được biểu thị bằng một động từ đứng trước roi Y nghĩa này bộc lộ rõ nhất ở các động từ chỉ trạng thái tĩnh: ôm rồi (đã bắt đầu ốm), cục sắt đó rồi (đã bắt đầu đỏ), đây rồi (đã bắt đầu đầy), có rồi (đã bắt đầu có) hế: rồi (đã bắt đầu hếo Các động từ chỉ trạng thái tâm lí cũng vậy: sợ rồi (đã bat dau so), hiéu roi ( da bat

đầu hiệu) Đối với các động từ nội động chỉ sự xuất hiện, tiêu biến, cũng đễ nhận ra

ý nghĩa quá trình: xuất biện roi ( đã bắt đầu có mặt), biến mất rồi ( đã bắt đầu không

có mặt)

Còn các động từ chỉ hoạt động ngoại động thì ý nghĩa quá trình khó nhận ra

hơn: làm rồi mà chưa xong ( đã bắt đầu làm), học bài ấy rồi mà chưa thuộc (đã bắt dau học)

Tác giả cho rằng ý nghĩa tạo quá trình đều không chấp nhận các phụ từ như không, chưa, đà trước từ rồi Khi có thê thêm các phụ từ kê trên vào trước zôi, thì rồi có ý nghĩa giống từ xong, cũng tức là có nhiều ý nghĩa từ vựng hơn zỏi chi việc tạo quá trình Chính đây là chỗ cho phép sử dụng zổi vào vị trí của xong Tuy

nhiên, zổi trong trường hợp này chỉ nói đến “sự chấm đứt” của một hoạt động, chứ

không chỉ ý nghĩa “hoàn thành” như từ xong, trừ những địa phương dùng rồi thay cho tir xong [3: 102]

(b) Nhóm từ chỉ cách thức mà hoạt động và trạng thái tĩnh điển ra trong thời gian như: ngay, liền, dân : đi ngay, ôm liên, giam dan

(c) Nhóm từ chỉ sự duy trì hoạt động, trạng thái tỉnh như: nữa, hoài, luôn, mãi : học, học nữa, học mãi

(đ) Nhóm từ chỉ ý mệnh lệnh, mời mọc, rủ rê như: đi, nào, thôi : đọc đi, đi

nào, nghỉ thôi

(e) Nhóm từ chỉ kết quả: chỉ sự tiếc thì dùng từ mất, chỉ sự không mong muốn thì dùng từ phải: rơi mat cây bút, gặp phải tai nạn, gặp phải ông X

(0) Chỉ sự tự lực, dùng từ lấy: làm lấy, viết lấy

(g) Nhóm từ chỉ mức độ như: quá, lắm: thương quá, hiệu lắm

(h) Nhóm từ chỉ hướng đi với những động từ không chỉ sự dời chuyên để nêu nhiều sắc thái ý nghĩa rất tinh tế có liên quan đến hướng một cách trừu tượng:

Ý góp thêm: nói vào, bàn vào

Y giảm bớt: nói ra, ngàng ra, bàn lui

Ý tăng lên: bàn đới, làm tới

Ý lặp: làm lại học lại

Ý sơ lược: đọc qua, nhìn qua, hỏi qua

Đặc biệt, phải kê vào đây cả từ chø chỉ hướng của tâm lí như gán ghép một ý nghĩa có lợi hay bắt lợi: tôi đọc cho, người ta cười cho

(i) Nhóm từ chỉ sự cùng chung như: với, cùng : “đi đầu cho thiếp đi cùng ”, “cho no di voi”

2.3.2 Những từ mang nhiều ý nghĩa từ vựng

Những từ có nhiều ý nghĩa từ vựng được tác giả chia ra làm hai loại thành tố chủ yếu: thành tố phụ thực từ xuất hiện do nội dung ý nghĩa từ vựng của động từ đòi hỏi, và thành tố phụ thực từ xuất hiện không do nội dung ý nghĩa từ vựng của động

từ đòi hỏi

2.3.2.1 Thành tố phụ thực từ xuất hiện do nội dung ý nghĩa từ

vựng của động từ đòi hói

Căn cứ vào sự quy định của động từ cụ thé, thành tố phụ thực từ xuất hiện

do nội dung ý nghĩa từ vựng của động từ đòi hỏi được các tác giả chia ra hai trường

hợp:

(a) Động từ đòi hỏi thành to phụ thực từ:

Trường hợp này có thê chỉa thành hai kiêu nhỏ

Động từ không hoạt động một mình thường đòi hỏi phải có thành tố phụ thực

từ đi kèm:

- Những từ chỉ sự cần thiết và khả năng như nên, phải, cân có thể, không

thể

- Những từ chỉ trạng thái '' chịu đựng” như bÿ, được, chuốc

- Những từ chỉ trạng thái ý chí, ý muốn như (oan, định, muốn, mong, chúc

Động từ có thê hoạt động một mình thường bắt buộc xuất hiện sau những

động từ có nội dung ý nghĩa từ vựng đủ rõ: /àm, đọc, đào, dắt, pha, nói

(a) Động từ có nội dung ý nghĩa không đòi hỏi thành tổ phụ thực từ

Đây là những động từ chỉ những hoạt động hay trạng thái tĩnh không hướng đến đối tượng:

- Những động từ chỉ hoạt động tự dời chuyên như đi, chạy, nhảy, ngã

- Những động từ chỉ tư thế tĩnh tại của vật như z„ởm, ngôi, quỳ, đứng

- Những động từ chỉ hoạt động biểu thị các trạng thái tâm lí — sinh lí như hậm huc, cau nhau, quan quai

Những động từ chỉ các trạng thái sinh lí như dau, ốm, khoẻ mạnh, ngủ,

Ngoài ra, ba nhóm động từ đặt biệt sau đây cũng thuộc vào sé động từ không

đòi hỏi phải có thành tố phụ thực từ với những điều kiện nhất định:

(a) Những động từ chỉ hoạt động của các bộ phận trong chính thê khi danh

từ chỉ bộ phận ấy đứng trước làm chủ ngữ: (chân) dudi, (tay) co, (mat) nham

(b) Những động từ chỉ một số trạng thái của vật có danh từ — chủ ngữ đứng

trước như (máy) tan, (đề) vỡ, (hứa) cháy

(c) Những động từ chỉ sự tôn tại, tiêu biến khi danh từ chủ thê làm chủ ngữ

đứng trước như (tiền) còn, (mực) hết, (hai người) xuất hiện [3: 105]

2.3.2.2 Thành tố phụ thực từ xuất hiện không do nội dung ý nghĩa

từ vựng của động từ đòi hỏi

Tuy không phải do ý nghĩa từ vựng của động từ đòi hỏi nhưng các thành tố

phụ loại này vẫn có liên hệ về nghĩa với động từ thành tố chính Chúng có thể xuất hiện nhưng phụ thuộc rất ít vào nội dung ý nghĩa của động từ - thành tố chính hoặc ch¡ xuất hiện phù hợp với nội dung ý nghĩa của động từ - thành tố chính Những thành tố phụ kiêu thứ nhất thường là những thực từ chỉ hoàn cảnh thời gian như hôm qua, năm nay, bốn giờ, một lát, sớm chỉ hoàn cảnh không gian như ở nhà, ở ngoài, trong thành phố chỉ nguyên nhân như vì mệt, do nó, tại anh Những

thành tố phụ kiểu thứ hai thường là những yếu tố chỉ cách thức, chăng hạn những hoạt động hay trạng thái có liên quan đến tốc độ thì có thê dùng những từ như nhanh, chậm, từ từ những hoạt động hay trạng thái tĩnh liên quan đến âm thanh thì

có thê dùng các từ như âm, bồng, lớn, bẻ

2.3.2.3 Tổ chức nội tại của phần phụ sau

Về tô chức nội tại, thành tố phụ sau của động ngữ được tác giả chia thành hai

loại: thành tố phụ kép và thành tố dạng cú Thành tố phụ kép gồm các lớp nhỏ: (a) Những động từ chỉ sự ban phát và tiếp nhận: đưa, cho, biếu, bôi thường, cấp, dành, gửi ; vay, mượn, hỏi, giật

(b) Những từ chỉ sự dời chuyên của vật, thường đòi hỏi một thành tố phụ chỉ

đối tượng được di chuyên và một thành tố phụ chỉ hướng đích của hoạt động di

chuyển: đây, đất, treo, đặt, gỉ kéo; những động từ chỉ sự nối kết — tháo gỡ như buộc, nói, kết, lắp, tháo, giật gỡ bóc

(c) Nhừng động từ gây khiến: ngăn, cẩm, bảo, giục, xúi, sai, khiến

(d) Những động từ chỉ sự đánh giá — nhận xét: cøi, gọi, lấy, nhận, công nhận;

những động từ chỉ sự biến đôi các đối tượng như biển, gây dựng, xây đấp : những

động từ chỉ sự lựa chọn, cất nhắc như cử, bâu, chọn, nang, do

Thành tố phụ dạng cú bao gồm các lớp nhỏ: những động từ cảm nghĩ — nói năng như biết, cảm thấy, nghĩ, nói, bảo, quên; những động từ chỉ sự chịu đựng như bj, được; những động từ chỉ ý mong muốn như muốn, chúc, mong

Ngoài ra, còn có thể gặp những thành tố phụ dạng cú xuất hiện không phải

do sự đòi hỏi của nội dung ý nghĩa của động từ thành tố chính Đó là những thành tố phụ chỉ nguyên nhân (hỏng vì bài khó quá), chỉ mục dich ( mua cho con choi), chi cách thức (nấm chân vắt chữ ngũ, cười như pháo nô) Những thành tố phụ dạng cú chỉ nguyên nhân và mục đích thường được coi là cú phụ của câu ghép [3: 108] 2.3.3 Cách kết hợp thành tố phụ sau với thành tố chính

Theo các tác giả các thành tố phụ sau trong cụm động từ có thể kết hợp với động từ — thành tố chính theo hai cách: kết hợp trực tiếp không thông qua quan hệ

từ và kết hợp gián tiếp thông qua quan hệ từ Ở cách kết hợp gián tiếp, tùy theo nội dung ý nghĩa, tùy hoàn cảnh sử dụng, tuỳ thuộc vào cả hai nhân tố cùng một lúc mà

có thê bắt buộc dùng quan hệ từ hay không bắt buộc phải dùng quan hệ từ Kết hợp

trực tiếp theo lối không bắt buộc hay kết hợp gián tiếp theo lối bắt buộc là do nội

dung ý nghĩa của thành tố chính lẫn thành tô phụ quy định [3: 110]

III Quan điểm của Nguyễn Hữu Quỳnh về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

Cũng như các tác giả khác, Nguyễn Hữu Quỳnh trong Ngữ pháp tiếng Việt cũng gọi tô hợp có động từ làm trung tâm là cụm động từ và tác giả giải thích như

sau: “Cum động từ có một động từ làm trung tâm và một hoặc nhiều hành tổ phụ”

[9: 172] Tác giả giới thiệu cụm động từ ở ba dạng Dạng đây đủ có ba phân: trung tâm, phần đầu, phần cuối cụm từ Dạng không đây đủ chỉ có hai phần: phần trung tâm, phần đầu hay phản trung tâm, phần cuối

Cụm động từ không có khả năng tạo thành dạng lí tưởng mà chúng gồm nhiều dạng, nhiều kiêu loại khác nhau Tuỳ theo tính chất và ý nghĩa của từng loại động từ mà thêm thành tố phụ trước và sau cho phù hợp Nhóm động từ chỉ phương hướng có thê kết hợp chạy với ra, vào, lên, xuống; mang với đi, về, qua, lại: mở với ra: đậy với lại, vào Nhưng các nhóm động từ chỉ sự việc có khả năng kết thúc thì không thê kết hợp ăn, học, mở, đóng với xong, tạo thành các động ngữ ăn xong, học xong, đóng xong, mở xong Nhóm động từ chỉ sự việc không có khả năng kết thúc hiểu, biết, ghét ta cũng không thê tạo thành động ngữ liểu xong, biết xong, ghét xong Đối với nhóm động từ có khả năng dùng độc lập và không có khả năng dùng

độc lập, cần lưu ý có thê nói em fôi ngủ; không thê nói (0ôi) foan

Các động từ đăng, khuyến đòi hỏi phải có hai thành tố phụ: tang ban sach, khuyén ban doc [9: 172]

2 Tổ chức nội tại

2.1 Phần phụ trước của cụm động từ

ve phan dau cum động từ, tác giả giới thiệu một số nhóm chuyên làm thành

tố phụ trước, nhưng không nêu rõ từ loại của chúng:

(a) Chỉ thời gian trạng thái của hành động: đã, sẽ, vừa, mới, đang

Một mùi hương voi voi

Đang bay đầy nghĩa trang (Chế Lan Viên)

(b) Chỉ sự tiếp diễn của hành động trạng thái: vần, còn, cứ, mãi, càng Tôi cứ nhớ khoảng trời còn lửa đạn (Tế Hanh)

(c) Chỉ sự đồng nhất, tiếp diễn của hành động trạng thái: đều, cũng, cùng

Cùng trông lại mà cùng chăng thấy ( Chỉnh Phụ Ngâm)

(d) Khăng định hay phủ định sự tồn tại của hành động: chứ, có, hay, không, chưa, chăng : Hay làm, không làm, có nói, chưa nói, chỉ yêu, không ghét

(đ) Nêu ý sai khiến: hãy, đừng, chớ

Đừng nói to

(e) Chỉ mức độ hoạt động trạng thái: rất, hơi, khí, quá

(g) Chỉ ý, khả năng do động từ chỉ ý, khả năng đảm nhiệm: phải, quyết, nên,

cân, định, toan

Dân mắt nước ta guyết giành lại nước (Huy Cận) [9:174]

2.2 Phần phụ sau của cụm động từ

Ở phần cuối cụm động từ, Nguyễn Hữu Quỳnh đã phân loại thành tố phụ

dựa vào cách kết hợp Theo đó, tác giả phân thành hai loại: loại thành tố phụ đặt sau

động từ trung tâm không có từ nối và loại thành tô phụ đặt sau động từ trung tâm có

từ nối

Theo tác giả loại thành tố phụ đặt sau động từ trung tâm không có từ nối có thể là một từ, một cụm từ, có thê là danh từ, đại từ, động từ, tính từ, phó từ Cách dùng thành tố phụ tuỳ thuộc vào ý nghĩa , tính chất của động từ trung tâm

(a) Thành tố phụ chi đối tượng của hành động, do danh từ, cụm danh từ, đại

từ đảm nhiệm, đứng sau động từ ngoại hướng: ăn cơm, làm bài

(b) Thành tố phụ chỉ phương hướng do động từ chỉ phương hướng đảm nhiệm: đi ra, đi vào, chạy lên, chạy xuống

(c) Thành tố phụ chi mục đích do động từ đảm nhiệm: hoc ấn, học nói, học gói, học mở

(d) Thành tố phụ chỉ nội dung điều sai khiến: bất học, khiến làm

(đ) Thành tô phụ chỉ việc hoàn thành, chỉ kết quả, chỉ tính chất, do phó từ

đảm nhiệm: rồi, mãi, nữa, luôn, dân, nót, ngay, lắm, quá

Miếng ngon nhớ /áu, lời đau nhớ mãi

(e) Chỉ tính chất của hoạt động do tính từ đảm nhiệm:

Trời cao XuỐng thấp, nui gan lên xa (Lưu Trọng Lư)

(g) Chi noi chén, chỉ thời gian, phương tiện cách thức hoạt động do danh từ, đại từ đảm nhiệm:

Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mêm lộn cô xuống ao

(h) Chi SỐ lượng do số từ đảm nhiệm:

Học một biết mười

(i) Chi su vat ton tai, chi su vat tiếp thụ do danh từ, đại từ đảm nhiệm, đặt

sau nhóm động từ chỉ trạng thái tồn tại như: có, còn, biết , sau động từ chỉ trạng

thái tiếp thu: bi, dwoc, chịu

Có âu mà chăng có cau

Làm sao cho đỏ môi nhau thi lam [9: 175]

Một số loại thành tố phụ đặt sau một số từ nối được tác giả nêu cụ thê như

sau:

(a) Từ noi “cua” dùng với danh từ làm yếu tố phụ chi kẻ sở hữu sự vật:

mượn của bạn, mua của khách

(b) Tir ndi “cho” dùng với danh từ đề chỉ kẻ tiếp nhận một sự vật gì: gửi cho bạn, bán cho khách

(c) Từ nối “để, cho ” dùng với danh từ hay động từ đề chỉ yêu cầu, mục đích:

ăn cho no, cay cho ki

(d) Từ nối “` dùng với danh từ hay động từ đề chỉ đối tượng so sánh: ấn nhự mèo, giống như đúc

(đ) Từ nối “»äng” dùng với danh từ làm yếu tố phụ chỉ phương tiện, chất

liệu: làm bằng tranh

(e) Từ nói “+?” dùng với danh từ, tính từ, động từ đề chỉ nguyên nhân, mục đích: nghỉ vì một, ốm vì thời tiết

(g) Từ nối *ở” dùng với danh từ đề chỉ nơi chốn: năm ở võng

Các thành tố phụ đứng sau động từ trung tâm có thê gọi là bô tố trang td Các loại bô tố, trạng tố tác giả phân loại cụ thê trong bang tóm tắt sau:

Gián tiếp: có thê | Trực tiếp: Gián tiếp: có thê

, hoặc không thê | không chen từ | hoặc không thê

chen từ nôi nôi chen từ nôi

Do danh từ, | Ancơm Tặng (cho)em | Ngủ ưa Bàn về ngữ

cụm danh từ | Di Hà Vay (của) bạn Học bốn giờ | pháp

Chạy như bay

[9:178]

IV Quan điểm của các tác giả Ngữ pháp tiếng Việt về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

Theo các tác giả Ngữ pháp tiếng Việt, tô hợp này được gọi là động ngữ và các tác giả giải thích: “Động ngữ là một ngữ mà động từ làm thành tổ chính” [13: 147] Trong động ngữ chính tố ở vị trí trung tâm ( c) thuộc từ loại nào thì điều này

có ảnh hưởng tới việc dùng phụ tố, đặc biệt là phụ tố ở khu vực sau Các phụ tố ở

khu vực trước (t) và các phụ tố ở khu vực sau (s) không có vị trí xác định Vai trò ngữ pháp của động ngữ là chủ yếu làm phần thuyết trong nòng cốt N= a+b Trong vai trò nay, tinh tình thái của động ngữ được thê hiện rõ nhờ các phụ tố [13: 148]

2 Tổ chức nội tại

2.1 Phần trung tâm của động ngữ

Theo tác giả, các tiêu loại động từ đều có thê làm chính tố Xét về nghĩa và

đặc điểm ngữ pháp, có thể phân loại chính tố thành những nhóm sau:

Loại chính tô trước nó có thê dùng các phụ từ mức độ và loại chính tố không

có khả năng ấy Có thê nói * anh ấy rất tin bạn” nhưng không thê nói “anh ấy rất làm việc” Có những động ngữ được dùng với tư cách tính từ và những động ngữ này có thể có phụ từ mức độ làm phụ tổ trước

Loại chính tố mà sau nó, có thê có dùng hay không dùng phụ tố Đây là trường hợp những động từ có nghĩa thực và nghĩa hư Thuộc trường hợp thứ nhất là các động từ ngoại động, động từ nội động, cảm nghĩ, phương hướng, tôn tại Thuộc

trường hợp thứ hai là các động từ biển hoá, động từ ý chỉ, tiếp thụ, so sảnh và đặc biệt, động từ “là ”

Các động từ thuộc trường hợp hai có vai trò ngữ pháp của chúng đối với cấu

tạo nòng cốt N= a+b [13: 149]

2.2 Phần phụ trước của động ngữ

Tác giả Ngữ pháp tiếng Việt cho rằng khu vực trước của động ngữ có thể do

nhiều phụ tố khác nhau đảm nhiệm: phụ to thời gian phụ tổ mức độ, phụ tổ so sảnh, phụ to phu dinh, khang dinh, phu tổ mệnh lệnh Các phụ tố ở khu vực trước không

có vị trí có định riêng cho mỗi loại Nhưng khi có nhiều phụ tố trước, ta cần xếp

chúng theo một trật tự nhất định:

(a) Khi có những phụ tố khác loại thì phụ tố đặt trước chỉ phối phụ tố đặt sau

Ba dang tập thê dục, Lan cũng đang tập thê dục

(b) Cac phu tố loại ( phụ tố so sánh) có thê thay đôi trật tự

Ba và Lan cũng đều học giỏi như Tuấn

Ba và Lan đều cũng học giỏi như Tuấn

(c) Các loại phụ tố vừa kê ở trên có vai trò của chúng đối với cấu tạo của động ngữ, nhưng khi phần động ngữ làm phần thuyết trong nòng cốt N= a†+b, thì chúng còn có tác dụng biểu thị thuyết minh

Ông tôi đã 80 tuôi

2.3 Phần phụ sau của động ngữ

Theo tác giá, tại khu vực sau của động ngữ có hai loại phụ tố: loại phụ tố do

chính tô yêu cầu riêng và loại phụ tố không do chính tố yêu cầu riêng

* Tôi viết vội bằng bút chì ở phòng bưu điện một bức thư ngăn để gửi ngay về cho

Trong các phụ tổ ấy, phụ tố chỉ đối tượng (một bức thư ngắn) là đối tượng cần phải có, động từ vé là động từ ngoại động, phụ tố này có tính chất tất yếu, các phụ tố khác không tất yếu phải có So sánh các câu:

Tôi chạy một lúc; tôi chạy cho khoe; toi chạy nhanh; tôi chạy

Ơ đây, chính tố “chay” thì không cần phải có phụ tố chỉ đối tượng, còn phụ tổ thời

gian, mục đích, cách thức dùng hay không là tuỳ hoàn cảnh

Loại phụ tố do chính tố yêu cầu riêng, một cách tất yếu được tác giá chia thành năm nhóm: phự tổ đối tượng, phụ tổ phương hướng, phụ tổ chỉ nội dung ý chi, phụ tổ chỉ sự vật tôn tại, phụ tố chỉ kết quả biến hóa Mỗi nhóm phụ tô này, lại được phân ra nhiều kiểu loại khác nhau:

(L) Phụ tổ đối tượng

Đây là nhóm đa dạng nhiều kiểu loại khác nhau:

(a) Chi su vật chịu tác động: viết một bài báo

(e) Một phụ tố chỉ sự vật đưa ra (sa) với một phụ tổ chỉ kẻ tiếp nhan (sb)

Tặng hoa người yêu

c sa sb

Trang 30

(Ð Một phụ tố chỉ sự vật lấy vào (sa) với một phụ tố chỉ kẻ có sự vật bị lấy đi (sb): muon loc thay tu

(h) Một phụ tố chỉ kẻ bị sai khiến, điều khiến (sa) với một số phụ tổ chỉ kết

quả sai khiến, điều khiên (sb)

Làm me buồn

c sa sb

(2) Phụ tố phương hướng: đi, chạy, trèo, nhảy

(3) Phụ tổ nội dung ý chí: toan đứng dậy

(a) Phụ tổ thời gian: do danh từ đảm nhiệm, dùng kết từ /rong:

Làm việc rong hai ngày liên

Các loại phụ tổ không do chính tố yêu cầu riêng thì do các phụ từ đảm

nhiệm Vị trí của nó ở khu vực sau chính tố: phụ tố thé trạng: rồi, XONG, hẳn; phụ tố

so sánh: mãi, hoài, luôn, nữa: phụ tố kết quả: được, nồi; phụ tố tương liên do phụ từ nhau, lần nhau đàm nhiệm; phụ tố mệnh lệnh: do phụ tố đï đảm nhiệm

Nếu động ngữ diễn đạt một quá trình hoạt động thì khu vực sau của nó bao gồm một chuỗi liên tục của những động ngữ nhỏ hơn:

đi ra chợ mua thức ăn về làm cơm đãi khách

V Quan điểm của Diệp Quang Ban về động ngữ

1 Cách định danh và nội dung giới thuyết khái niệm

Trong quyên “'Vgữ pháp tiếng Việt” tập hai, Diệp Quang Ban gọi tô hợp này là cụm động từ và giải thích rằng: “Cựm động từ là tô hợp từ tự do không có kết từ đứng đâu, có quan hệ chính phụ giữa các thành tổ chính với thành tổ phụ và thành

tó chính là động từ ”[2: 62]

Theo ông, cấu tạo chung của cụm động từ có ba phần: phần trung tâm, phần phụ trước, phần phụ sau

2 Tổ chức nội tại của cụm động từ

2.1 Phần trung tâm của cụm động từ

Theo tác giả, khi xem xét phần trung tâm của cụm động từ, chúng ta không bàn đến những thành tố chính là cụm đăng lập vì nó không có đặc điểm riêng gi

đáng kê [2: 63]

Vi dụ: Thanh niên hãy sống, học tập và làm việc theo gương Bác Hồ kính yêu

Tuy nhiên tác giả cũng chỉ ra rằng trong tô chức của cụm động từ thường gặp

trường hợp một chuỗi động từ nối tiếp nhau mà việc phân định vẻ tính chất mối

quan hệ giữa chúng không đơn giản Vì vậy, cần phân biệt hai trường hợp: thành tố

chính là một động từ và thành tố chính là một chuỗi động từ Và việc xác định thành

tố chính đối với chuỗi động từ, nhất là chuỗi hai động từ thực từ, thường lệ thuộc về

hoàn cảnh sử dụng [2: 64]

Ví dụ: Họ đang ngôi xem sách đăng kia

Chuỗi động từ “ngồi xem” sẽ có quan hệ bình đăng nếu được hiểu là “ngồi

Và xem ” nhưng nó xét có quan hệ chính phụ nếu được hiểu là “ngồi (dé) xem”

Vi vay tac gia chỉ nêu mấy trường hợp thành tố chính của cụm động từ: Thành tổ chính là một động từ: đang muốn viết thư

Thành tố chính là ngữ khứ hồi: vừa đi Nưm Định về hôm qua

Thành tố chính là thành ngữ: cứ ch ứqy năm ngón hoài

thành tố chính của cụm từ (động từ độc lập) với động từ trong điều kiện sử dụng

bình thường đòi hỏi phải có một từ khác đi sau đề bô sung ý nghĩa ( động từ không

độc lập), và đây là đối tượng cần xem xét kĩ khi bàn về thành tố chính của cụm

động từ [2: 6S]

2.1.2 Thành tổ chính là động từ không độc lập

Tác giả giải thích động từ không độc lập: “(a) về ý nghĩa, biểu thị quá trình chưa đây đủ, chưa trọn vẹn, chúng chỉ tình thải vận động ở lúc bắt đầu hay kết thúc quá trình; hoặc ý nghĩa quá trình không trực tiếp gắn với hành động hay trạng thái

cụ thể; (b) về khả năng kết hợp và đảm nhiệm chức năng cú pháp, do đặc điềm ý nghĩa lớp động từ này khi làm thành phân câu thường đòi hỏi kết hợp với thực từ hay tô hợp thực từ để khỏi “trồng” nghĩa” [L: 92]

Theo tác giả, lớp động từ này có thê chia thành nhiều nhóm, trong đó tác giả

tập trung xem xét nhóm động từ tình thái Động từ tình thái (nhóm lớn nhất): “ià dong tir chi moi quan hé cua chi thể nêu ở chủ ngữ hoặc của chủ thể nói với nội

dung của từ đứng sau động từ tình thái ” [2: 6S]

Dựa vào ý nghĩa, nhóm động từ tình thái được phân thành các lớp nho: (a) Dong tir chi sự cần thiết: cần, nên, phải, cần phải

Người ta bầu tôi thì tôi ph¿i đứng ra (Nguyễn Kiên)

(b) Động từ chỉ khả năng: có thể, không thể, chica thé

Tôi quyết viết cho anh Không fhể nói hết với anh được (Nguyễn Văn Bồng) (c) Động từ chỉ ý chí: định, toan, nỡ, đám

Oi gidi ơi, em ơi, sao em lai nd bao chị thế ( Nguyễn Khải)

(đ) Động từ chỉ sự mong muốn: mong, muốn, ước

Tôi muốn gặp đồng chí Phòng ( Hữu Mai)

(ec) Động từ chi sự tiếp thu, chiu dung: bi, mdc, phải

Bà phải hầu hạ ông cho tới chết mới xong nợ (Đinh Quang Nha)

(Ð Động từ chỉ đánh giá, nhận định: cho, xem, thấy

Em xem ra anh ấy cũng là người thành thật (Nguyễn Khải)

Khi xét những lớp động từ không độc lập kê trên trong vai trò thành tố chính, tác giả chú ý hai trường hợp: động từ không độc lập đứng trước danh từ và động từ không độc lập đứng trước cụm chủ vi

Thuộc lớp động từ không độc lập dùng trước động từ, theo tác giả, trừ một số

từ nên, có thể, không thể, toan, định, dám, buôn, nờ, thôi phần lớn động từ không

độc lập có thê giữ vai trò thành tố chính của cụm động từ khi có danh từ đứng sau

với tư cách thành tố phụ, có khi không cần danh từ - thành tố phụ

Ví dụ: Thể thì Oanh không phải khó nhọc gì, không phải một trách nhiệm gì, cái trách nhiệm hiệu trưởng hoàn toàn Thứ phải đương, mà được lợi về cải trường môi tháng trăm bạc (Nam Cao) [2: 67]

Ơ lớp động từ không độc lập đứng trước cụm chủ vị, một số động từ không

độc lập chỉ sự cần thiết, chỉ ý muốn, chỉ sự chịu đựng có thê đứng trước cụm chủ - VỊ:

Vi du: Mong _cac chau mai sau lon lên thành những người dán xứng đáng

với nước độc lập tự do ( Hồ Chí Minh)

Đáng lưu ý là những động từ chỉ sự cần thiết, ý chí, chỉ ý muốn còn có cách dùng thê hiện sự đòi hỏi việc nêu ở cụm chủ - vị đáng được thực hiện Đó là cách dùng có kết từ cho, dé (cho), sao (cho) xen vao giữa

Ví dụ: Đã phải để cho anh ấy về phép

Một số động từ chỉ sự cân thiết, chỉ y muốn có đặc điểm riêng là có thể đứng

sau từ rá/ hoặc đứng trước từ /ấm, quá, những từ chỉ mức độ cao của một trạng thái,

tính chất

Ví dụ: Đang mong thư nhà /ắm

Theo tác giả, cách dùng động từ không độc lập liền trước danh từ và liền

trước cụm chủ - vị là một trong những nguyên nhân khiến có thê coi những động từ không độc lập nêu trên là thành tố chính của cụm động từ ngay cả khi những động

từ này đứng liền trước một động từ - thực từ [2: 68]

2.1.3 Thành tố chính là động từ độc lập

Theo tác giả, có thể phân loại động từ độc lập có khả năng một mình làm thành tô chính căn cứ vào khả năng kết hợp của nó với các yếu tố khác trong cụm động từ Các yếu tố đó gồm hai nhóm: các yếu tố mang nhiều ý nghĩa ngữ pháp, được gọi là phụ từ và các yếu tố mang nhiều ý nghĩa từ vựng, các thực từ

Căn vào khả năng kết hợp với các phụ từ các lớp động từ làm thành tố chính được tác giả phân thành những kiêu loại khác nhau:

(a) Những động từ chỉ hoạt động vật lý, có thể chấp nhận các từ hãy, đừng, chớ làm thành tố phụ trước, không chấp nhận các từ zất, hơi, khí làm thành tố phụ

trước và lắm, quá làm thành tố phụ sau: đọc, fhực hiện, lấy, đi

(b) Những động từ có thê kết hợp với các phụ từ chỉ hướng zz, vào, lên,

xuống với tư cách thành tố phụ sau được chia thành hai nhóm: nhóm động từ chỉ ý nghĩa dời chuyên: đi ra, chạy vào, trèo lên, bước xuống, đây ra, đây lại: nhóm động

từ không có ý nghĩa đời chuyên, không kết hợp với những phụ từ chỉ hướng : hiểu

ra, nói ra, nói lên, dựng lên, bàn vào, héo đi, quất lại

(c) Động từ chỉ sự nối kết, tháo gỡ: nổi vào , tháo ra, két lai, chap lại, hái xuống, trèo lên

(d) Những động từ chỉ sự hoạt động vật lý và hoạt động tâm lý, có thê kết

hợp với phụ từ xong làm thành tố phụ sau: đọc xong, nghe xong tìm hiểu xong vấn

có thành tố phụ là danh từ chỉ vật dời chuyên và thành tố phụ là phụ từ chỉ hướng hoặc hướng có đích của sự đời chuyên như mưng, đây, tra

đây xe vào, đẩy xe vào sân

(b) Động từ chi hướng kết hợp được với danh từ chỉ vị trí, với tư cách là

điêm đích của hướng dời chuyên: ra sân, đến trường

(c) Động từ cùng một lúc có thê chỉ phối hai đối tượng: động từ mang ý nghĩa phát nhận: cho, fặng ,biếu ; động từ mang ý nghĩa nói kết: pha, trộn, nói 2.1.4 Thành tố chính là động từ cấu tạo theo khuôn láy và khuôn tách xen

Loại thành tố chính này được tác giả giải thích: *ÄÓ! số động từ phức hoặc

động từ đơn là thực từ có thé cau tạo theo khuôn läy hoặc khuôn tách xen đứng làm

thành tố chỉnh của cụm động từ Trong trường hợp này một số trở thành ngữ cố định, một số không thể tách thành phụ tổ ra khỏi thành tó chính Hệ quả là trong cả hai trường hợp vừa nêu, cả tô hợp láy hoặc tách xen giữ vai trò thành tô chính của