VẤN đề DANH NGỮ TRONG NGHIÊN cứu NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT

Trên tr i có ám mây xanh gi a mây tr ng xung quanh mây vàng.. Lê Anh Xuân... Tôi không tán thành cái thái ngông nghênh y... Theo các tác gi , trong ti ng Vi t.

TR NG I H C C N TH KHOA KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN V N

MÔN NG V N

NGUY N TH TUY T TRINH

U

NG PHÁP TI NG VI T

Lu n v n t t nghi p i h c Ngành Ng V n K32

Cán b h ng d n: CHIM V N BÉ

C n Th 05-2010

PH N M ÀU

1 Lý do ch n tài:

Vi t Nam là m t dân t c có hàng ngàn n m l ch s Trong quá trình phát tri n

có di n m o nh ngày nay, dân t c ta ph i tr i qua nhi u th ng tr m, nhi u bi n

i nh ng nh v n gi v ng c b n s c v n hóa c a mình, dân t c ta m i có s

n t i và phát tri n nh hôm nay Và trong n n v n hóa y ngôn ng óng vai trò

c kì quan tr ng, nó quy t nh s t n t i và phát tri n c a xã h i hay m t c ng

ng dân t c

Ng pháp l i là m t l nh v c ph c t p c a ngôn ng h c, vài th p niên tr l i

ây, m t s nhà nghiên c u ngôn ng h c c bi t quan tâm n v n danh ng

trong nghiên c u Ng pháp ti ng Vi t Nghiên c u Danh Ng pháp trong ti ng

Vi t không ph i là m t tài m i l , nh ng khi chúng tôi tìm hi u thì l i th y gi a các nhà nghiên c u ch a có s th ng nh t v i nhau v nhi u m t M c dù ã có khá nhi u công trình nghiên c u nh ng ch a m t nhà nghiên c u nào có cái nhìn t ng quát, tìm ra m t áp s chung mà gi a các nhà ngôn ng l i có nhi u quan ni m, khuynh h ng, ý ki n khác nhau xoay quanh v n này u ó cho th y r ng v n

v danh ng c n c bàn lu n tìm ra h ng gi i quy t h p lí nh t

i lí do trên, chúng tôi ch n tài “V n danh ng trong nghiên c u Ng

ch a ph i là áp s cu i cùng, nh ng thông qua tài, chúng tôi xin óng góp m t vài ý ki n nh vào quá trình nghiên c u v n danh ng trong ti ng Vi t

2 L ch s v n :

Trong nghiên c u Ng pháp ti ng Vi t, c m t nói chung và c m danh t nói riêng ã c nhi u nhà nghiên c u quan tâm c bi t là t nh ng n m 70 tr

i ây, s l ng các công trình c p n v n danh ng r t l n, ý ki n r t a

ng, th hi n nhi u khuynh h ng lí lu n, s tìm tòi khác nhau

Nguy n Tài C n trong quy n Ng pháp ti ng Vi t g i danh ng là “ n

ng ” i th danh ng c t ch c nh sau: b ph n trung tâm do danh t m nhi m, các thành t ph g i chung là nh t và c chia làm hai ph n: ph n ph

u và ph n ph sau c a danh ng

Trong ng pháp ti ng Vi t, Nguy n H u Qu nh g i lo i t h p này là c m

danh t “C m danh t g m có m t b ph n trung tâm do danh t m nhi m và

các thành t ph ” [16,12] Các thành t ph c chia ra làm hai b ph n: m t s thành t ph ng tr c trung tâm t o thành ph n ph u c a c m danh t , m t khác phân b sau trung tâm t o thành ph n cu i danh t và c g i là nh t Theo các tác gi Trung Tâm Khoa H c Qu c Gia Hà N i

KHXHNVQGHN), “danh ng là m t ng có danh t làm chính t ” Khi xét c u

o danh ng chúng ta l n l t xét: chính t , khu v c tr c, khu v c sau

Lê C n- Phan Thi u và tác gi Di p Quan Ban, cho r ng:“c m danh t là

t t h p t t do có quan h chính ph , trong ó có danh t làm thành t chính”

[3; 52].C u t o danh ng g m ba ph n: ph n trung tâm, ph n ph tr c, ph n ph sau

Th Kim Liên trong Ng pháp ti ng Vi t chia c u t o danh ng ra làm

ba ph n: ph n ph tr c, ph n trung tâm và ph n ph sau

3 c ích nghiên c u:

Nh ã c p s l c trong nghiên c u Ng pháp ti ng Vi t, c m t nói chung và c m danh t nói riêng không ph i là v n m i l , nh ng là v n không n gi n c n c th o lu n và gi i quy t Th c hi n tài này, ng i vi t

ti n hành xem xét m t s quan m c a các tác gi Trên c s ó, ng i vi t s

so sánh h th ng hóa, ch ra m t ch a th ng nh t gi a các tác gi , ng th i ra

ng xu t gi i quy t Th c hi n nh ng công vi c này, ng i vi t không ngoài

c ích c ng c m r ng ki n th c b n thân Và ây c ng là c h i chúng tôi

ti p c n rèn luy n k n ng nghiên c u khoa h c t c p v mô i n c p vi

mô h n

4 Ph m vi nghiên c u:

Qua ph n l ch s v n , chúng tôi nh n th y k t qu miêu t c u t o c a danh ng gi a các tac gi có th nói là rách ròi, d t khoát khi chia c u t o danh

ng ra làm ba ph n: ph n trung tâm, ph n ph tr c, ph n ph sau Dù có cùng

t quan m nh ng khi i vào c u t o t ng b ph n thì l i có nhi u m không

th ng nh t nhau

Vì th , trong quá trình th c hi n tài, chúng tôi s t p trug xem xét quan

m và kêt q a phân chia c a m t s tác gi chung quanh v n danh ng trong

ti ng Vi t

PH N N I DUNG:

u th p niên 70 c a th k XX, v n danh ng trong v n b n ti ng Vi t ã

c nhi u nhà nghiên c u quan tâm Công trình nghiên c u có c p n danh ng trong v n b n ti ng Vi t c xu t b n u tiên là quy n “Ng pháp ti ng Vi t” c a

Nguy n Tài C n, xu t b n n m 1975 Trong ó có m t ph n tác gi dành cho vi c nghiên c u c m danh t Ti p b c Nguy n Tài C n, m t s tác gi nh Nguy n H u

Qu nh, Lê C n- Phan Thi u, các tác Ng pháp ti ng Vi t , Di p Quan Ban, Th Kim Liên, Nguy n Chí Hòa,…Sau ây, chúng tôi xin m qua quan m c a m t vài tác

gi chung quanh v n này

I Quan m c a Nguy n Tài C n:

1 V tên g i và n i dung khái ni m:

Trong Ng pháp ti ng Vi t, Nguy n Tài C n g i lo i t h p này là n ng

n ng c tác gi nh ngh a nh sau: “ ti ng Vi t, khi dùng danh t gi m t

c m v t ch c nh sau: b ph n trung tâm do danh t m nhi m, các thành t

ph - g i chung là nh t - chia làm hai b ph n: m t s c phân b tr c trung tâm t o thành ph n u c a n ng , và m t s n a c phân b sau trung tâm t o thành ph n cu i danh ng

Tr ng h p khó xác nh trung tâm:

Ba anh sinh viên y

Tác gi gi i thích: i v i nh ng n ng ki u Ba anh sinh viên, thì tr c ây

tác gi cho, anh (T1) là thành t ph , còn sinh viên (T2) m i là ph n trung tâm Nh ng sau tác gi l i xác nh “trung tâm c a danh ng không ph i là m t t mà là m t b

T2 là v trí c a danh t th ng Danh t trong ti ng Vi t là m t t lo i l n Vì

y, c n phân lo i nó ra thành m t s ti u lo i nh , i l p v i nhau v m t tiêu chí này hay m t tiêu chí khác Ch ng h n có m t s m t i l p sau:

(a) i l p danh t có bi t lo i (danh t ch ng i, danh t ch c, danh t

(b) i l p danh t tr c ti p m c ( t t nh, t hào, t cây tre…) v i

(c) i l p danh t ch xu t c (nh ng danh t nào, có th t tr c ti p sau t

danh t không ch xu t c (nh ng danh t không có kh n ng trên thì c x p vào

lo i không ch xu t c, ch ng h n: không th nói tr c ti p: (cái) sinh viên (này),(cái)

sách (này)

(d) i l p danh t tr ng ngh a (nh ng danh t không danh t nào có th dùng

t mình, ngh a là không òi h i ph i có nh t ph n u hay ph n cu i) i danh t

ngh a (nh ng danh t không th dùng m t mình, ngh a là luôn luôn òi h i ph i có

nh t xác nh cho rõ thêm n i dung) và tác gi d n ra hai ví d so sánh:

Theo tác gi , T1 chính là v trí c a danh t ch n v Và trong ti ng Vi t có m t

danh t chuyên dùng ch n v cái, chi c, th ng, cân, ly, mi ng, c c, àn, b y…

Ngoài ra c ng có th dùng m t s t khác lâm th i v trí T1 ch n v nh : lá

(trong t lá c ); so sánh v i m t cái lá, cây (trong t cái cây); so sánh v i t cây trúc,…

Tác gi cho r ng t lâm th i chuy n thành n v , ph n l n b t ngu n t danh t

th ng, nh ng c ng có tr ng h p b t ngu n t m t ng t , ch ng h n: xâu (m t xâu

cá), gánh (m t gánh lúa)

Theo tác gi , t ch n v T1 c chia thành hai ti u lo i sau:

nhóm này c chia ra thành hai n v nh bao g m:

(a) n v ch v ng i: ng i, tên, a, th ng, con, anh, ch …

(b) n v ch v ng th c v t, c và khái ni m tr u t ng: con, cây, qu ,

cái, chi c, b c, t m…

Ti u lo i th hai bao g m:

(a) Nh ng n v chính xác: cân, t , th c, sào, m u…

(b) Nh ng n v không chính xác và lo i này c tác gi chia ra thành hai

ti u lo i nh h n:

ch m t b ph n: mi ng, c c, n

ch m t t p h p nhi u s v t nh : oàn, b y, dãy, lo i, th …

Theo tác gi , trong m t b ph n trung tâm vi c b trí T1 và T2 ph i t ng ng

i nhau và i th có s t ng ng sau:

Tr c danh t ch ch t li u ch có th dùng c n v quy c, ví d : t

ng th t, m t mi ng bánh…

Tr c danh t ch ng i, ch ng th c v t, ch c thì có th dùng c hai

lo i n v : dùng lo i t , ch ng h n: t c u h c sinh, m t con mèo, m t cu n sách…;

dùng n v quy c, ch ng h n : t oàn h c sinh, m t b y mèo…

Tác gi cho r ng, vi c dùng danh t ch n v quy c c th nào T1 c ng

ng có t T1 di n t ý ngh a n v , t c là trình bày s v t trong s t n t i

th c a nó v i hình thái ch nh th , ch ng h n: ng con cóc này

D ng v ng t T1 di n t ý ngh a phi n v , t c trình bày s v t d i cái tên

i chung chung v i m c ích m danh ho c nêu tên nó g i lên c m c a m t

v t, m t hành ng, ch ng h n: cái b ng cóc a nó

Tác gi cho r ng, vi c dùng ph n trung tâm d ng này hay d ng khác có liên quan n nhi u u ki n: t ch c toàn danh ng , c m t ng nhóm danh t và c ý ngh a c a danh t

2.2 Ph n u danh ng :

Tác gi xác nh có c ba lo i thành t ph và c g i chung là nh t

2.2.1 nh t cái

cái c u h c sinh y

Theo tác gi , nh t cái v n có liên quan v i cái a lo i t , nh ng nay chúng

ã c tách thành hai lo i riêng bi t và c th hi n m y ph ng di n sau:

u h c sinh này, cái con mèo này,…)

Vi c dùng t cái ph n u danh ng , có liên quan n t ch c c a toàn danh

ng và có các tr ng h p sau:

(a) nh t cái u, thì ph i có nh t ph n cu i danh ng : m này làm

cho nh t cái khác lo i t cái So sánh hai ví d :

Lo i t cái nh t cái

Hai cái bàn này+ cái c u h c sinh này +

Hai cái bàn + cái c u h c sinh -

(b) nh t cái ph n u, thì ph i có T1 ph n trung tâm:

Có th nói : cái c u h c sinh này

Nh ng không th nói: cái- h c sinh này

Ngoài ra, khi ã có lo i t cái T1 mà mu n thêm nh t cái ph n u ch

xu t s v t thì: ho c ph i thay i lo i t cái b ng m t lo i t khác kh i trùng l p,

ch ng h n: cái cái bàn này thành cái chi c bàn này; ho c ph i nh p hai t cái làm m t,

ch ng h n: cái cái bàn này thành cái bàn này

2.2.2 nh t ch ý ngh a s l ng:

nh t ngh a s l ng, có th dùng trong ph n u danh ng bao g m:

(a) S t ch s l ng chính xác: hai, n m, b y…

(b) S t ch s l ng c ch ng: vài, d m m i…

(c) Nh ng t ch s phân ph i: i, ng, m i…

(d) Nh ng t nh : nh ng, các, m t…

Tác gi cho r ng, vi c dùng nh t ch s l ng ph n u danh ng c ng liên quan n t ch c c a toàn danh ng và c dùng nh sau:

Khi ã có nh t cái ho c ch n v T1 thì bao gi ng có th t thêm

5) -

Ví d :

1) nh ng con mèo 3) các con mèo

2) m t con mèo 4) con mèo

5) mèo

Trong h th ng n m d ng trên, có s i l p v hai chi u:

ít, s nhi u hay s trung

v t: trong th i l p v i s v t khác, ngoài th i l p v i s v t khác, hay trong th trung p

1) t s v t

2) trong th

i l p

3) t s v t 4) Ngoài th i l p

5) t s v t trong th trung l p

-

-

- + + + +

Theo tác gi các nhóm nh t trong ph n u danh ng u có v trí c nh,

c ánh s theo trình t sau: cái -1, nh t s l ng -2, nh t ch toàn b -3 Và

Trong ti ng Vi t, có th dùng nh ng t lo i sau ây làm thành t ph sau c a

danh ng : danh (v n cau, v n ( c a) cha tôi; tính t (gh dài, m t cái gh r t

t); ng t (bàn c, cái bàn kê trong góc); ch tr (sáng nay, ng i y); ch v

trí (nhà trong, c ng tr c); ch ph ng h ng (tr c, sau, trong, ngoài, trên, d i,

ông, tây, nam, b c ,…) Các t này, n , kia, y ó,…là lo i xu t hi n sau cùng

2.3.2 nh t do m t m nh m nhi m

Cu n sách tôi v a mua hôm qua

Theo tác gi , khi dùng m nh làm nh t c n th y r ng:

gi a chúng, ch ng h n: M t ng i nông dân u i nón, vai mang t i lá

và ghép không có quan h t , ch ng h n: Ng i h c sinh (mà) chúng ta g p hôm qua,…

Cái bác th m c vai ang vác c a, tay ang c m c

Ki u m nh - nh t nêu lên m t s vi c dùng gi i thích thêm cái n i dung

a u nói trung tâm Tác gi a ra hai ví d so sánh:

i:

Ki u m nh - nh t nêu lên m t s vi c dùng gi i thích thêm cái n i dung

a u nói trung tâm Tác gi c ng d n ra hai ví d so sánh:

Còn nh t do t tr : này, y, kia, ó,… m nhi m là nh ng nh bao

gi c ng t ngay c sau nh ng nh t có dài t ng i l n s xu t hi n c a chúng

nh là m t d u hi u ch c ch n cho r ng n ây biên gi i cu i cùng c a danh ng ã

ch m d t

1 V tên g i và n i dung khái ni m:

Nguy n H u Qu nh trong ng pháp ti ng Vi t, i lo i t h p này là c m danh C m danh t c tác gi gi i thích: “ m danh t g m có m t b ph n trung tâm

ph n: m t s thành t ph ng tr c trung tâm t o thành ph n u c a c m danh t ,

t s khác phân b sau trung tâm t o thành ph n cu i danh t Thành t ph c a danh

có th g i là nh t

2 T ch c n i t i:

Trong Ng pháp ti ng Vi t, Nguy n H u Qu nh, nêu ra các tiêu chí phân bi t

tr t t c a các thành t trong c m danh t ti ng Vi t:

có ngh a không chân th c m nhi m, còn thành t ph ng cu i l i do nh ng danh t có ngh a chân th c m nhi m

rành m ch, c quy vào m t v trí, ph n cu i không có hi n t ng ó

kh n ng nêu danh t trung tâm, thành t ph cu i th ng có tác d ng h n nh kh

ng c a danh t trung tâm

Sau ây, chúng tôi xin m l i m t s quan m c a tác gi v c u t o c m danh :

Theo Nguy n H u Qu nh, c u t o c a danh ng bao g m ba ph n: ph n trung tâm, ph n ph tr c, ph n ph sau

+3 +2 +1 T -1 -2

2.1 Ph n trung tâm:

Ph n trung tâm không c tác gi gi i thích c th , nh ng d a trên ph n ph

tr c trong c m danh, có th th y quan ni m c a tác gi v ph n trung tâm tác gi có khác bi t v i Nguy n Tài C n Ch ng h n: i v i nh ng t h p con trâu, cái nhà,

cu n sách, c n gió,…, tác gi cho trâu, nhà, sách, gió,… là danh t trung tâm Còn con, cái, cu n, c n là ph n ph

2.2 Ph n u c a c m danh t :

Tác gi cho r ng, ph n u c m danh t là các y u t ph t tr c t trung tâm

m các lo i danh t lo i th , danh t n v , i t , s t Và tác gi i vào gi i thích

ng ti u lo i nh sau:

2.2.1 Danh t lo i th làm thành t ph t tr c thành t trung tâm là danh

ch ng v t, v t th , hi n t ng t nhiên: con trâu, cái nhà, cu n sách, n gió…Theo tác gi :

T con là danh t lo i th luôn luôn t tr c danh t ch ng t

Nh ng t cái, chi c, ngôi, thanh, b c, t m, cu n, pho, cây, con… ng tr c danh t ch v t th , hi n t ng t nhiên, ch ng h n:

Tu i cao, tóc b c, cái râu b c

Nhà ng t, èn xanh, con m t xanh

2.2.2 Danh t ch ng i làm thành t ph v i giá tr là danh t lo i th t

tr c danh t làm trung tâm ch ng i: ng i cán b , ch công nhân, em h c sinh, bác

ng i c dùng làm y u t ph tr c m t danh t ch ng i làm y u t chính ch t cách xã h i c a ng i Và tùy theo s c thái tình c m tr c m t danh t ch ng i, có th

ch n m t danh t lo i th thích h p:

Các ng chí b i ã lên s p n m, tôi v n còn ng i bên ng l a

( Nguy n V n B ng) Tác gi còn chú ý phân bi t danh t ch ng i và danh t ch lo i th dùng làm

u t ph tr c danh t ch ng i:

Con ng i mu n s ng con i

Tác gi gi i thích: trong c m danh t con ng i: ng i là y u t chính (danh t

ch ng i) khác v i ng i là y u t ph (danh t lo i th ) trong c m danh t ,

t cái b (xét trong ví d này là danh t ch v t th )

Theo tác gi , vi c xu t hi n các thành t phu tr c ph thu c vào thành t trung tâm

2.2.4 Tr c danh t trung tâm ch ng i, ng v t, v t th , hi n t ng t nhiên v a có thành t ph là danh t lo i th v o l ng, v a có y u t là s t hay phó t ch s l ng:

Tác gi cho r ng i t nghi v n c ng có th dùng làm y u t t tr c danh t :

Tr ng bao nhiêu tu i tr ng già?

2.3.1 Thành t ph h n nh hay miêu t s v t do tính t m nhi m

Trên tr i có ám mây xanh

gi a mây tr ng xung quanh mây vàng

(Lê Anh Xuân)

1 V tên g i và n i dung khái ni m:

Các tác gi , g i lo i t h p này b ng danh ng Danh ng c tác gi gi i thích:

“Danh ng là m t ng mà có danh t làm chính t ” [22;125].Trong danh ng ngh a

th c t i hóa là ngh a v tính xác nh, khi xét c u t o danh ng , chúng ta l n l t xem

xét: chính t , khu v c tr c, khu v c sau c a danh ng

2 T ch c n i t i:

Theo tác gi c u tao c a danh ng g m: chính t (kí hi u c); khu v c tr c (kí

hi u t); khu v c sau (kí hi u s)

2.1 Chính t :

Chính t a danh ng c các tác gi chia ra làm hai tr ng h p:

(a) Tr ng h p bình th ng: chính t c a danh t bình th ng có th là: danh t

lo i danh t nào, thì u ó quy t nh vi c dùng các lo i ph t khu v c tr c và khu v c sau C th có các tr ng h p sau:

Khi chính t là danh t n th , thì có các lo i ph t tr c và sau:

Trong m t hoàn c nh nh t nh, có th nói:

Nh ng bông hoa này r t p

Ph t ch lo i th tr thành chính t : cái này, con kia, nh ng quy n y

Quy t c th 1 cho cách dùng danh t lo i th là: “ph i dùng cho thích h p (trong

cách dùng bình th ng c ng nh trong cách dùng c bi t) các t cái, con, chi c, quy n,

c… ng nh các t ông, bà, chú, bác, cô, gã, chành, ng i… i v i các danh t n

th làm chính t và ch ông, bà nh ng lo i th s v t khác nhau” Tác gi d a ra ví d

minh h a cho t ng tr ng h p:

Trong tr ng h p dùng bình th ng các t cái và con :cái nhà, cái ao, cái cây…;

con cá, con mèo, con t…

Trong tr ng h p dùng c bi t i v i m t s danh t lo i th :

Dùng chi c, quy n, b c, pho, t m i v i m t s lo i th s v t (chi c giày,

Dùng con thay cái (con dao, con sông, con m t…) hay dùng cái thay con (cái tôm, cái ki n, cái v c…)

Dùng nh ng danh t lo i th khác nhau i v i m t danh t n th (cái thuy n,

chi c thuy n, con thuy n, lá thuy n…)

Các tác gi cho r ng, i v i danh t ch ng i làm chính t , cách dùng danh t

lo i th làm ph t càng ph i thích h p i v i các lo i ng i phân bi t cách nhìn và thái c a ng i nói Cách dùng y có th thay i tùy theo hoàn c nh

Ví d : ch cán b , ng chí cán b , bác công nhân, ng i công nhân…

ph t lo i th - n v (t1) khi tr c nó, có ph t s l ng (t2), theo tr t t : t2- t1-c”

Ví d :

t con ki n

t2 t1 c

(b) Khi làm ph t lo i th - n v :

Khi làm ph t lo i th - n v , danh t n v có vai trò v a ch n v , v a ch

lo i th Vai trò ch n v c a danh t n v t thành quy t c: “ph i dùng danh t

Tôi không tán thành cái thái ngông nghênh y

c

2.2.2 Ph t s l ng :

Theo các tác gi ph t s l ng do danh t s l ng m nhi m Danh t s

ng bao g m:

(a) Danh t ch s l ng chính xác: t, hai, mu i m t, m t tr m, m t nghìn…

(b) Danh t ch s l ng nhi u không xác nh: nh ng, các, và s l ng ít không

xác nh: vài, m y

(c) Danh t ch s l ng g p thành kh i l ng: ôi, c p, ch c, nghìn, v n…

Các tác gi cho r ng, ph t s l ng là do các danh t s l ng chính xác và

danh t s l ng không chính xác m nhi m và có nh ng tr ng h p:

Khi chính t là danh t t ng th , thì không có ph t s l ng tr c nó, các

Theo các tác gi , các t ít, nhi u, v n là tính t , có th thành danh t không xác

nh, ch ng h n: Bài này có nhi u ý ki n hay

Khi chính t là danh t n th , c ng có cách dùng trong ó ph t lo i th - n

c l c b t Ph t s l ng có th t ngay tr c chính t , khi danh t n th làm chính t là t hai ti ng, ch ng h n: tiêu di t n nghìn máy bay ch

t2 c

(d) t nh ng có th dùng v i t cách tr t tr c ph t s l ng nh n m nh khi ph t này do danh t s l ng chính xác m nhi m: Nh ng- t2- t1- c:

Ph t t ng th do danh t t ng th m nhi m, bao g m các t : t c , c , t t

dùng lo i ph t t ng th nào ch y u ph thu c vào chính t :

Khi chính t là danh t n th thì ph t t ng th có th dung v i các ph t s

ng lo i th - n v , theo tr t t : t3- t2 –t1 –c

t3 t2 t2 c

Khi chính t là danh t t ng th , danh t tr u t ng, thì tr c nó, ch có ph t

ng th Riêng t nh ng là danh t ch s l ng nhi u không xác nh thì v n có th dùng tr c lo i chính t này

t3 c

t c nh ng trâu bò trong nông tr ng

t3 t2 c

Có th có nhi u ph t h n nh, thu c t lo i khác nhau:

chi c xe p c màu xanh c a tôi y

c S1 S1 S1 S2

Theo tác gi “khi có nhi u ph t h n nh nh v y thì u quan tr ng là ph i

C S1 S1 S2 c S1 S2

IV QUAN M C A LÊ C N, PHAN THI U :

1 V cách g i tên và n i dung khái ni m:

Lê C n- Phan Thi u, trong quy n Ng pháp ti ng vi t g i danh ng là c m danh C m danh t c các tác gi nêu:“c m danh t là m t t h p t t do có quan h

chính ph , trong ó có danh t làm thành t chính” [3;52]

2 T ch c n i t i:

Theo các tác gi Lê C n- Phan Thi u thì trong m t c m danh t g m có ba

ph n: ph n trung tâm, ph n ph tr c, ph n ph sau Và sau ây, chúng tôi s m qua quan m c a các tác gi v t ng ph n

2.1 Ph n trung tâm:

Ph n trung tâm c các tác gi gi i thích: “t i ph n trung tâm c a c m danh t

th y hai tr ng h p khác bi t nhau:

(a) Tr ng h p d xác nh thành t chính, ch ng h n: hai ng i kia, hai ngày

(b) Tr ng h p khó xác nh thành t chính, ch ng h n: hai con mèo này, hai

ra nhi u v n Và các tác gi ã a ra ba gi i pháp gi i quy t cho v n trên nh sau:

Gi i pháp th nh t cho r ng m i ki n trúc nêu trên là m t t h p g m hai danh

, trong ó danh t i tr c ch lo i và làm thành t ph , danh t ng sau ch v t và làm thành t chính Xét ví d trên ph n trung tâm là nh ng t : mèo, th ,…

Xét ví d trên thì danh t trung tâm là: con, ng i,…

Gi i pháp th ba là gi i pháp dung hòa, ch p nh n r ng trong c m danh t , các

ki n trúc nêu trên là nh ng “trung tâm ghép” m m t trung tâm ng pháp là lo i t và

t trung tâm t v ng là danh t y trung tâm c a danh t trong ví d trên là: con

Tác gi xác nh, trong c m danh t có th g p m t s danh t ch lo i sau::

Danh t ch lo i chung: là nhóm danh t có th i v i t t c các nhóm danh t

Danh t ch lo i i v i danh t v t th : lo i này bao g m các t sau ây:

(a) T cái- là t v a mang ý ngh a ch s l ng, ý ngh a n v r i”, v a mang

ý ngh a ch ch t l ng ý ngh a v “ v t” Các tác gi gi i thích:

Trong c m danh t , ph n u th ng ch s l ng, ph n sau th ng ch ch t

ng T cái là n i ch m d t s bi u hi n v ng và là n i b t u s bi u hi n v

quá chung, ch a có hình d ng và n i dung) T cái có n i dung ý ngh a ch t- n v

i

(b) T con, t cây và các t hoa, qu , c …

T con và cây i bi u t ng v nh ng v t- ch nh th r i trong l p v t c g i

là “con”, t con và cây là nh ng t có ý ngh a ch hình d ng và ch n i dung c a v t (các ý ngh a này v n ch a c th ) T con và cây là ý ngh a ch v t có hình d ng- n v

cây i v i các danh t ch th c v t

T qu , c là nh ng danh t ch b ph n c a ch nh th “cây” nh ng l i th ng

c dùng nh nh ng lo i t , ví d : qu cam, qu chu i,… c khoai, c s n… Cách

dùng trong tr ng h p này làm cho qu , c có c ng v là danh t ch lo i

T hoa trong ti ng Viêt c g i tên theo hai cách: ví d , cùng v i cây cúc, cây

ng có nh ng cây th ng hay g i có kèm t “hoa”, ví d , cây hoa ng ti n, cây hoa

p sau:

(a ) hai cây hoa sen

(b) hai hoa sen

Khi dùng cách g i có kèm t “hoa” ch cây ph i dùng thêm danh t ch lo i

hoa u là danh t ch lo i

c v i con, cây Ý ngh a c a t ng i là ý ngh a ch v t có hình dáng- n v r i

Cùng v i t ng i, còn có m t lo t t khác nh : , a, th ng, con, lão, m …và

các t ch quan h thân thu c nh : ông, bà, anh, ch , cô, c u… làm danh t ch lo i

Tính ch t t bi t c a danh t ch lo i i v i danh t ch ng i là ch chúng giàu v m t ch t l ng c ng nh s l ng Cách dùng lo i t này th ng d a trên c s

ba m t i l p:

i l p v nam n : ông, anh, c u, th ng khác bà, ch , cô, con

i l p v tu i tác: già (c ) khác ng tu i (ông, bà) khác tr tu i (anh, ch , c u, cô)

i l p v khinh tr ng: a, th ng, con khác , c u, cô

Theo các tác gi , vi c s d ng các danh t ch lo i (v ng i) có nh ng c

m riêng sau:

Nhi u danh t hai âm ti t g c Hán mang ý ngh a ch ng i làm m t vi c chuyên môn, có xu h ng ghép tr c ti p sau các t ch s m, không c n lo i t ví d : hai

sinh viên này, hai ngh s này, hai di n viên này…

T nhà trong ý ngh a t ho t ng thu c m t l nh v c chuyên môn c dùng

i v i hai tr ng trên áng chú ý là tr ng h p th nh t, khi sau nhà là m t t

n âm ti t, thì tr c nhà có th thêm các danh t ch lo i nh ông, anh, bác,… ch ng n: ông nhà v n, bác nhà báo, anh chàng nhà th ,…

Các t b c, t m, t , cu n, s i,…

Các danh t ch lo i thu c nhóm này th ng c dùng v i các danh t ch

t và n i dung ý ngh a chính c a chúng là ch hình d ng r i c a v t, tuy nhiên trong

chúng v n có n i dung ch v t, do ó chúng v n n m trong s các t ch v t có hình

tr ng h p:

Danh t ch lo i c và m: th ng ch v t r i, có hình d ng vuông v n và

ng: b c nh, b c th , b c t ng, t m b n , t m danh thi p, t m áo,…

Danh t ch lo i : th ng c dùng v i các v t b ng ch t “gi y”: t báo,

Danh t ch lo i thanh ch v t th r i có hình d ng m nh, dài, c ng và b m t

th ng c chú ý h n so v i s i, ch ng h n: thanh c i, thanh tre, thanh g ,…

Các danh t i sau m t s danh t ch lo i không ph i bao gi c ng ã xác nh thu c nhóm danh t ch t th hay danh t ch ch t th

Danh t ch lo i là các danh t dùng theo phép chuy n ngh a và th ng g p các ki u chuy n ngh a sau:

tr m này,…

cánh bu m này, hai trái bóng này,…

Danh t ch lo i i v i các danh t ch th i ti t: a, gió, bão, s m, ch p,…có

nh ng nét riêng c n chú ý:

Chúng có b n ch t n c ôi: v a có tính ch t c a danh t v a có tính ch t c a

ng t , nên mu n dùng v i n i dung ch “v t” và m c thì ph i có danh t ch

lo i ng tr c

a, gió, bão, s m, ch p có th và th ng di n ra thành t ng n r i trong th i gian, t o nên th i gian m c Danh t ch lo i ch hình d ng r i dùng cho a, gió, bão, là các t : ti ng, tia, ánh

Theo các tác gi , danh t ch lo i i v i các danh t ch t th có ý ngh a t có

L p t ch th i gian: o, h i, lúc, ch c, giây, gi , bu i, ngày, hôm, êm,

p t ch màu s c, mùi v , âm thanh: màu, mùi, v ,…

L p t g m m t s danh t t ng th : thói, t t ng, trí tu , tài n ng,…

L p t ch l n t n t i c a ho t ng: n, l t, phen, chuy n, tr n, t, m ,…

Có m t s y u t ây trùng v i nhóm t ch th i gian, nh ng khác nhau v n i dung,

ch ng h n: hai n v phép, hai t n th m, hai phen s c,…

p t ch n v i l ng Có th chia l p t này ra làm hai l p nh :

p t ch các n v : u, sào, mét, mét vuông, lít, kilogram, t n,…

L p t ch các n v i l ng do nhân dân quy c L p nh này c chia thành hai ki u :

Ki u n v i l ng là l ng ch a c a các v t th nh : thúng (g o), n i

Tôi có sáu cái áo: hai dài, b n c,…

(b) Khi có m t danh t - lo i t k t h p v i m t t h p t t do miêu t m t tình

hu ng c th thì danh t - lo i t là thành t chính, còn t h p t t do là thành t ph sau c a c m t :

hai NG I ang ng i c sách ng kia/ là b n tôi/

hai VI C anh nói hôm n / tôi ch a làm xong/

(c) Thành t chính là m t danh t t thân có kh n ng k t h p v i s t s m

Ta có chín h ng t chính có kh n ng t k t h p v i t s m và làm thành t chính

a c m danh t : t ch th i gian; t ch không gian; t ch n v hành chính và n v

Các danh t ch v t th c th có hình d ng (- n v r i): tre, bàn, mèo,

2.2 Ph n ph tr c:

i ph n ph tr c các tác gi xác nh có ba v trí và “ba v trí c a các thành

[3;70] Và c quy c b ng nh sau: -3 -2 -1 trung tâm

2.2.1 T “cái” ch xu t v trí -1:

Các tác gi cho r ng, v trí -1 là v trí c a riêng t “cái” mang ý ngh a ch xu t

v t, t c là “tách riêng s v t y ra làm cho ta chú ý h n, c ng t c nh n m nh vào

d ng t “cái” ngay li n tr c m t ng ch xu t, ch ng h n: cái cây tre

nh t i sau danh t C ng có khi g p v trí sau lo i t riêng, ví d : cái th ng này

i láo th t!

S d ng t “cái” ch xu t ngay tr c danh t - lo i t (t c không có danh t khác i sau ch rõ n i dung và làm thành ng ) Theo các tác gi , trong ti ng Vi t danh

ch lo i có th ho t ng không có danh t khác i kèm, trong tr ng h p ó g i là

a danh t - lo i t

Ví d : cái chi c này, cái cây này, cái con này, cái ng i này,…Do cách dùng

này mà t con ng tr c danh t - lo i t “ng i” trong câu th sau ây c ng có giá tr

ch xu t:

Ki u dùng này, sau danh t - lo i t c ng th ng th y có nh t

d ng t “cái” ch xu t ngay tr c các d ng t có tr c ti p k t h p v i s m

không c n danh t ch lo i, ch ng h n: (Trong ba ki- lô th t) cái ki- lô này ngon h n; cái tháng này, cái x này, cái l n này,…

d ng t “cái” ch xu t ngay tr c danh t ch t th - mà không c n n danh

ch lo i, ch ng h n: cái thép này (th mà t t), cái t này, cái v i này,…

S d ng v ng nh t i sau khi có t “cái” ch xu t- th ng g p trong kh u ng

cách nói l ng, ch ng h n: cái th ng, cái con bé,…Cách dùng này bao gi c ng có thêm

nh t i kèm

quán t ba quán t này cùng v i d ng “dero” làm thành h th ng b n thành viên H

th ng này liên quan n s có m t hay v ng m t danh t ch lo i i sau chúng

Ví d :

(1) nh ng con mèo (3) các con mèo

(5) ng v ng

quán + lo i + mèo

T t

Theo các tác gi , n m ki n trúc câu trên có s khác nhau v hai ph ng di n:

Th nh t: Xét chi u t trên xu ng (theo l c ) (1) và (3) ch s nhi u; (2) và

Khi dùng “nh ng, m t” là t s v t vào th i l p v i nh ng s v t khác có liên quan

Khi dùng “các, dero” là t s v t ngoài th i l p v i s v t khác, mà không

có ý i chi u v i các s v t có liên quan:

Gi a “các” và “nh ng” khi dùng có ngh a g n gi ng nhau, nh ng v n có m khác, ch ng h n:

i chi u v i nh ng s ng i khác Còn dùng nh ng là có ý i chi u hai s ng i này

(1) t s v t

(2) trong th

i l p

( 3) t s v t (4) ngoài th

i l p

(5) t s v t trong th trung lâp

kia là “m y” th ng dùng ch m t s không nhi u v t l m

2.2.3 T ch t ng l ng v trí -3:

trí -3 chính là v trí ch a các t ch l ng toàn b nh : t th y, t t th y, t t

không th i v i các y u t ch ph ng nh (vài, d m, m i,…)

l ng d t khoát th hi n b ng:

T ch s l ng xác nh (s m : t, hai, ba…)

Cách di n t theo l i t ng h p nhi u y u t , ví d : nh ng con gà l ng này, gà

ng này, m t con gà, (và) m t con v t,…

L ng toàn b có hai khía c nh ý ngh a khác bi t nhau: toàn b nhi u n v r i

Nh ng (con) gà này

t (con)

gà và m t con v t/ hai con gà

3 + + + +

4 + + + + +

5 + +

-

- +

2.3 Ph n ph sau:

Ph n ph sau c a c m danh c các tác gi cho nh n xét: “ph n ph sau ph c

ph có c u t o khác nhau” [ 3;79]

l ng thành t ph sau khó quy v thành nh ng v trí khác nhau Các thành t

ph sau c m danh t c các tác gi xét trên b n ph ng di n:

tr ng có tính ch t lâm th i, g n li n v i tình hu ng c th thì th ng ng sau lo i nói trên

Trong s các thành t ph nêu t tr ng lâm th i c ng có th ghi nh n nh ng cách s p x p th ng g p:

Tr c h t là các thành t ph m t t : danh t , ng t , tính t , t ch s , t ch v trí

Ti p theo là các thành t ph có kèm theo quan h t : , ng ho c nh ng thành

ph là các c m t chính ph

Sau n a là các thành t ph là danh t có kèm quan h t a ho c

Cu i cùng là thành t ph là c m ch - v

Các thành t ph là nh ng ph t ch nh: này, kia, n , y, ó,… u có thì ng sau r t c m danh t

V QUAN M C A DI P QUANG BAN:

1 V cách g i tên và n i dung khái ni m:

Di p Quang Ban trong quy n Ng pháp ti ng Vi t, t p 2, g i tên lo i t h p này b ng m danh t Sau ó c tác g i gi i thích: “ m danh t là t h p t t do

và thành t chính là c m danh t ” [1;25] Theo tác gi , c u t o chung c a c m danh t

m có ba ph n: ph n trung tâm, ph n ph tr c, ph n ph sau T i ph n trung tâm

th ng là m t m t danh t ho c m t ng danh t T i ph n ph tr c tác gi xác nh

c ba v trí ph n ph sau có hai v trí và c qui c ánh s các v trí nh sau:

ph n trung tâm (0); ph n ph tr c (-1),(-2),(-3); ph n ph sau (1),(2) Tác gi a ra

ví d minh h a cho tr ng h p trên:

t c nh ng cái con mèo en y

-3 -2 -1 0 1 2

2 T ch c n i t i:

2.1 ph n trung tâm:

Ph n trung tâm c a c m danh t c tác gi gi i thích:

Khi bàn n c n chú ý phân bi t hai tr ng h p: trung tâm c m danh t không

Và ây tác gi ch nghiên c u tr ng h p nh ng l p con danh t - thành t

là v trí c a nh ng t ch s l ng và v trí này tác gi phân thành hai lo i l n:

(a) T ch s l ng khái quát , lo i này bao g m:

Ví d :

Nh ng danh t có th ng tr c ti p sau s t s m trong m i tr ng h p g i

là danh t m c tuy t i Tác gi xác nh có 10 l p con danh t có th làm thành chính c a c m t :

Danh t ch lo i dùng theo phép chuy n ngh a: tên (t ng c p), tay ( n tr m),

u (l n), cánh (bu m), trái ( bóng), ng n èn), cây (c t ), con (dao)…

hai tên kia, hai trái này…

Danh t v n có ý ngh a ch l ai chung: lo i, h ng, th , ki u…

hai th này, hai ki u n …

Danh t n v i l ng o l ng “là danh t mang ý ngh a ch các ph n xác

Danh t n v khoa h c: u, sào, th c, mét, mét vuông, lít, kilogam, t , n…

Danh t n v dân gian g m hai ki u:

Ki u n v là i l ng ch a c a các v t th : thúng, thùng, n i, c c, thìa…Ví : hai thúng (thóc) này, hai thìa ng) kia…;

Ki u n v là k t qu t o d ng, t o l ng c a hành ng: i, gang, n m, v c,

Danh t d n v hành chính, ngh nghi p: nu c, khu, t nh, huy n, xã, b , h ,

môn, ngành, ngh …

hai nh n , hai ngành kia…

Danh t n v th i gian: lo i này bao g m:

Th i gian xác nh: thiên niên k , th , n m, tháng, ngày, gi …

Th i gian không xác nh: o, khi, h i, lúc, v mùa…

hai th k này, hai tháng y, m t ôi khi, o n …

Danh t ch t n t i c a ho t ng, tr ng thái: n, l t, phen, chuy n, tr n, t

và có nh ng t trùng v i t ch n v th i gian: , mùa:

hai n phép, hai t n th m, hai cãi nhau…

t s nh ng danh t này có nét riêng là c dùng theo khuôn ng t - m t- danh t ” :

s c t phen, m t tr n…

Danh t ch màu s c, mùi v , âm thanh: màu, s c, mùi, h ng, v , ti ng,

gi ng…:

hai màu y, hai c này, hai ti ng ó…

Danh t ch ng i: danh t ch ng i d dàng ng tr c ti p sau s t :

hai ng i này, hai c sinh này, hai nhà v n này…

(a) T ch xu t cái Sau ây, là nh ng cách ch xu t c a t cái th ng g p:

Ch xu t th ng c dùng là t cái ng ngay tr c danh t ch v t c n ch

xu t, sau danh t này th ng kèm t ch nh: này, kia, y…

Dùng t cái ch xu t ngay tr c m t trong nh ng l p con t có th ng li n sau

ch s l ng, nh t là tr c m t danh t ch lo i hay tr c m t danh ng

cái cây tre này, cái con này, cái ý ngh y…

ch lo i

cái thép này th mà t t cái t này, …

S d ng t cái ch xu t không kèm theo nh ng i sau danh t , là cách “nói

ng”

cái th ng…, cái con bé…, cáí anh…

(b) C ng có khi ng i ta dùng danh t ch lo i khác làm t ch xu t nh : con,

V các quán t nh ng, các, m t cùng d ng “dê rô” làm thành m t h th ng và

có liên quan ch t ch v i t ch lo i i sau chúng

Ví d :

) v ng quán t + v ng t

ch lo i + mèo

Trong n m h ng trên có s khác nhau v hai ph ng di n:

Xét theo chi u th ng ng (t trên xu ng theo l c ), th y có s i l p v m t

l ng: (a) và (c) ch s nhi u, (b) và (d) ch s n, ( ) ch s trung Và trong m i

Xét theo chi u ngang , th y có s khác bi t trong m i liên t ng v i s vât không

c tr c ti p nói n: (a) và (b) t s v t trong th i l p, (c) và (d) t s v t ngoài

i l p

(5) t s v t trong th

trung l p